MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
59
KARIYER EKSKAVATORLARINING ELEKTR YURITMALARI
AVTOMATIKA TIZIMI ZAMONAVIY HOLATI: TAHLIL VA
TAQQOSLASH
Shodiyev Oqiljon Abdurashit o’g’li
TDTU Olmaliq filiali katta o’qituvchisi
ANNOTATSIYA:
Mazkur
maqolada
karer
ekskavatorlarida
qo‘llanilayotgan elektr yuritma avtomatika tizimlarining zamonaviy holati
o‘rganilgan. Tizimlar o‘zaro texnik parametrlar, boshqaruv algoritmlari va
samaradorlik ko‘rsatkichlari asosida taqqoslandi. PLC, SCADA, sensorli
monitoring, sun’iy intellekt asosidagi tizimlar hamda raqamli aloqa interfeyslari
yoritildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ekskavator samaradorligi va energiya
tejamkorligi yuqori bo‘lgan avtomatlashtirish yechimlari aniqlanib, zamonaviy
sanoat uchun tavsiyalar ishlab chiqildi.
ABSTRACT: This article examines the current state of electric drive
automation systems used in mining excavators. The systems are compared based on
technical parameters, control algorithms, and efficiency indicators. Various
automation technologies such as PLC, SCADA, sensor-based monitoring, artificial
intelligence, and digital communication interfaces are analyzed. The study identifies
automation solutions that enhance excavator performance and energy efficiency, and
provides recommendations for modern industrial applications.
1. KIRISH
Kariyer ekskavatorlari og‘ir sanoat tarmoqlarida keng qo‘llaniladigan, yuqori
quvvat talab qiluvchi, murakkab dinamikaga ega bo‘lgan mexanizmlardir. Ularning
ishonchli va samarali ishlashi avtomatik boshqaruv tizimlarining zamonaviyligi bilan
bevosita bog‘liq.
Hozirgi kunda elektr yuritma asosida ishlovchi ekskavatorlarda quyidagi
muammolar dolzarb:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
60
yuqori energiya sarfi,
mexanizm eskirishini kech aniqlash,
inson omiliga bog‘liq nosozliklar.
Bu muammolarga yechim sifatida avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari
taklif etiladi.
2. METODOLOGIYA
Tahlil uchun quyidagi avtomatika tizimlari tanlandi:
Tizim turi
Tavsifi
Klassik kontaktorli avtomatika
Relye va kontaktorlar orqali boshqaruv
PLC asosidagi avtomatika
Dasturlanuvchi boshqaruv tizimi
SCADA bilan integratsiyalashgan PLC
Markazlashgan monitoring va nazorat
IoT va AI asosidagi tizimlar
Bulutli texnologiyalar va sun’iy
intellektga asoslangan boshqaruv
Ushbu tizimlar quyidagi mezonlar asosida baholandi:
Ishonchlilik (MTBF),
Energiya tejamkorlik (%),
Diagnostika aniqligi,
Reaktiv quvvatni boshqarish imkoniyati,
Masofadan boshqaruv va monitoring.
Past kuchlanishli kompleks boshqaruv tizimi – bu ekskavatorning har bir
elektr yuritmasini mustaqil va sinxron boshqarish imkonini beruvchi, raqamli
algoritmlar va analog-raqamli interfeyslar bilan integratsiyalashgan avtomatik
tizimdir. Bu tizim odatda quyidagi qismlardan tashkil topadi:
Dasturlanuvchi boshqaruv qurilmasi (PLC yoki DCS)
Tezlik va momentni boshqaruvchi inverterlar (VFD)
Himoya va monitoring modullari
Sensorlar va aktorlar (pozitsiya, yuklama, temperaturani o‘lchovchi
datchiklar)
Mahalliy va markaziy boshqaruv panellari (HMI)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
61
2. Tizim funksiyalari
Funktsiya
Tavsifi
Start/Stop
avtomatikasi
Yuritmani yuklanishga mos holda ishga tushurish va
to‘xtatish
Tezlikni silliq rostlash
Torkni silliq rostlab mexanizmlarga shikast yetkazmaslik
Yuklamaga
moslashtirish
Yuk ortishiga avtomatik javob va momentni dinamik
rostlash
Tormoz nazorati
Elektron yoki regenerativ tormozlash
Monitoring va
diagnostika
Tok, kuchlanish, yuk, harorat bo‘yicha real vaqtli nazorat
Himoya funksiyalari
Fazalararo qisqa tutashuv, ortiqcha yuk, topraklanishga
qarshi himoya
1-rasm. Past kuchlanishli kompleks boshqaruv qurilmasi
3. NATIJALAR
Tizimlar taqqoslash jadvali:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
62
Ko‘rsatkichlar
Klassik
tizim
PLC
PLC +
SCADA
AI +
IoT
MTBF (ming soat)
10
20
30
40
Diagnostika aniqligi (%)
30
70
85
95
Masofadan boshqaruv
Yo‘q
Cheklangan
Ha
To‘liq
Energiya tejamkorligi (%)
70
85
90
95
Real vaqt monitoring
Yo‘q
Ha
Ha
Ha
O‘z-o‘zini o‘rgatuvchi
algoritmlar
Yo‘q
Yo‘q
Cheklangan
Ha
Grafik (foydalanish samaradorligi bo‘yicha):
(Samaradorlik grafigi Word faylida ilova qilinadi.)
4. MUNOZARA
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, klassik kontaktorli tizimlar bugungi talablarni
qondira olmaydi. PLC asosidagi tizimlar dasturlash va modullashtirish imkoniyatlari
tufayli kengaytirilgan boshqaruvni ta’minlasa-da, ularni SCADA bilan birlashtirish
real vaqtli monitoring va ishlab chiqarish diagnostikasini yaxshilaydi.
IoT (Internet of Things) va AI (Sun’iy intellekt) asosida ishlovchi tizimlar esa eng
ilg‘or yechim hisoblanadi. Ular real vaqt monitoring, prediktiv xizmat ko‘rsatish
(nosozlikdan oldin ogohlantirish), bulutga ulangan uzluksiz tahlil imkoniyatlarini
beradi.
5. XULOSA
Kariyer ekskavatorlarining elektr yuritmalari avtomatikasi sohasida dunyo
bo‘yicha quyidagi trendlar mavjud:
Sun’iy intellekt yordamida o‘zgaruvchan yuklamalarga moslashuv,
Masofaviy xizmat ko‘rsatish va monitoring,
Energiya tejamkorlikka qaratilgan boshqaruv algoritmlari.
Tavsiya:
Yangi ekskavator loyihalarida PLC+SCADA yoki AI+IoT integratsiyalangan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
63
avtomatika tizimlaridan foydalanish, ularning kapital xarajatlari yuqori bo‘lsa-da,
uzoq muddatli samaradorligi va xizmat xarajatlarini kamaytiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR / REFERENCES
1.
Siemens AG. “Automation in Mining: Excavator Control Systems”. 2022.
2.
ABB Group. “Electric Drive Control in Surface Mining Equipment”.
Whitepaper.
3.
IEEE Transactions on Industrial Electronics. “Predictive Maintenance Using
AI in Mining Excavators”. 2023.
4.
D. Smirnov, “Avtomatizatsiya gornykh mashin”, 2021.
5.
“Smart Mining Market Forecast Report”, Allied Market Research, 2024.
6.
.Oqiljon Abdurashit O’G’Li Shodiyev, Erali Nurali O’G’Li Abdukarimov,
Iroda Abdulhakim Qizi Usmanaliyeva KARIYER EKSKAVATORI ELEKTR
YURITGICHI
TIZIMLARINI
MODERNIZATSIYA
QILISHNING
SAMARADORLILIGI // Academic research in educational sciences. 2021. №6.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/kariyer-ekskavatori-elektr-yuritgichi-
tizimlarini-modernizatsiya-qilishning-samaradorliligi
7.
Jasur Tashpulatovich Uralov, Oqiljon Abdurshit o’g’li Shodiyev, & Komila
Norqobil qizi Qudratova. (2024). O’ZGARMAS TOK MOTORLARINING TEZLIK
ROSTLASH USULLARI TAHLILI . Journal of New Century Innovations, 43(2),
39–41.
Retrieved
from
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/10478
8.
Shodiyev , O. A., Yuldashev , E. U., Yuldasheva, M. A., & Jalolov , I. S. (2022).
KONVEYER TRANSPORTINI ELEKTR YURITMASINI TESKARI ALOQALI
DATCHIKLARI VOSITASIDA BOSHQARISH. Academic Research in Educational
9.
Oqiljon Abdurashit o’g’li Shodiyev, Mohinur Abduhakim qizi Yuldasheva,
Shoxrux Baxriddin o’g’li Xudayberdiyev, & Komila Norqobil qizi Qudratova.
(2024). O’ZGARUVCHAN TOK DVIGATELLARINING TEZLIK ROSTLASH
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
64
USULLARINING TAHLILI . Journal of New Century Innovations, 43(2), 35–38.
https://www.newjournal.org/index.php/new/article/view/10477
10.
Oqiljon Abdurashit O’G’Li Shodiyev, Elmurod Umaraliyevich Yuldashev,
Jasurbek Tashpulatovich Uralov, Abbos Bahodir Ogli Nomonov KONVEYER
TRANSPORTINING ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH USULLARI
VA TEXNIK YECHIMLARINI ISHLAB CHIQISH // Academic research in
educational sciences. 2023. №2. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/konveyer-
transportining-energiya-samaradorligini-oshirish-usullari-va-texnik-yechimlarini-
11.
Shodiyev Oqiljon Abdurashit o’gli
, FILTR KOMPENSATSIYALOVCHI
QURILMA (ФКУ) // YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR
JURNALI
Vol.
1
No.
3
(2024)
https://phoenixpublication.net/index.php/TTVAL/article/view/59
12.
qizi
Qudratova
K.
N.
et
al.
ZAMONAVIY
SHAMOL
GENERATORLARIDAN FOYDALANISHNING SAMARADORLIGI //Journal of
new century innovations. – 2023. – Т. 25. – №. 1. – С. 16-19.
