MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
42
TRANSFORMATORLARNING ISROFLARINI ANIQLASH VA
BARTARAF ETISH USULLARI
Shodiyev Oqiljon Abdurashit o’g’li
TDTU Olmaliq filiali katta o’qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada quvvat transformatorlarida yuzaga keluvchi
asosiy yo‘qotishlar (isroflar) tahlil qilinadi. Isroflarning turlari, ularni aniqlash
metodlari va bartaraf etish texnologiyalari IMRAD strukturasi asosida yoritilgan.
Uzoq muddatli ekspluatatsiya jarayonida samaradorlikni saqlab qolish va energiyani
tejashga qaratilgan amaliy yondashuvlar bayon etiladi.
Kalit so‘zlar: transformator, isroflar, Magnit o’zak yo‘qotishlari, mis
yo‘qotishlari, diagnostika, samaradorlik.
Abstract: This article analyzes the main losses occurring in power
transformers. The types of losses, methods for their detection, and technologies for
their elimination are presented based on the IMRAD structure. Practical approaches
aimed at maintaining efficiency and ensuring energy savings during long-term
operation are discussed in detail.
Introduction
Transformatorlar elektr energiyasi uzatish va taqsimlash tizimlarining
ajralmas qismi bo‘lib, ularning ishi davomida turli xil quvvat isroflari yuzaga keladi.
Bu isroflar elektr energiyaning tarmoqqa foydasiz yo‘qolishiga olib keladi. Xususan,
yuqori kuchlanishli transformatorlarda samaradorlik 98–99% bo‘lishiga qaramay,
yuzlab transformatorlar miqyosida bu yo‘qotishlar katta energiya va iqtisodiy zarar
keltiradi. Shuning uchun isroflarni aniqlash, baholash va ularni minimallashtirish
transformatorlarni loyihalash, ekspluatatsiya va texnik xizmat ko‘rsatishdagi muhim
vazifalardan biridir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
43
Methods
Ushbu tadqiqotda transformatorlardagi isroflar quyidagi toifalarda tahlil
qilindi:
2.1. Isroflar turlari:
Magnit o’zak yo‘qotishlari (P
o’zak
)
– doimiy ravishda, yuklamasiz
holatda yuzaga keladigan yo‘qotishlar.
Mis yo‘qotishlari (P
mis
– tok oqimi natijasida o‘ramlarda yuzaga
keladigan I²R yo‘qotishlar.
Qo‘shimcha yo‘qotishlar
– garmonikalar, silkinishlar va sirt oqimlari
natijasida yuzaga keladi.
2.2. Aniqlash usullari:
Laborator o‘lchovlar
: yuklamali va yuklamasiz rejimda quvvat
o‘lchovlari
Termografik tahlil
: qizib ketgan qismlarni aniqlash.
Garmonik tahlil
: THD (umumiy garmonika darajasi) yordamida
o‘ramlar zo‘riqishini aniqlash.
SCADA/Nazorat tizimlari
: uzoq muddatli monitoring asosida.
2.3. Hisoblash formulalari:
Magnit o’zak isrofi:
P
0
=U
2
/R
y
Mis isrofi:
P
k
=I
2
⋅
R
Samaradorlik:
𝜂 =
𝑃𝑐ℎ𝑖𝑞
𝑃𝑘𝑖𝑟
⋅ 100%
Results
Quyidagi real o‘lchovlar asosida 630 kVA transformator uchun isroflar
aniqlandi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
44
Ko‘rsatkich
Miqdori
Yuklamasiz isrof (P₀)
850 Vt
Yuklama isrofi (Pₖ)
3200 Vt (to‘liq yukda)
Umumiy yo‘qotishlar
4050 Vt
Samaradorlik (η)
~99.3%
Grafiklar
:
Termografiya natijalari orqali Magnit o’zak markazida mahalliy
qizishlar aniqlandi.
Garmonik daraja THD = 5.2% bo‘lib, me’yordan yuqori ekanligi qayd
etildi.
1-rasm. Transformatorning yuklama va salt ishlash rejimiga bog’liq bo’lgan
isroflari
2-rasm. Transformatorning yuklama grafiklari tahlili(Fluke 438 ii yordamida
aniqlangan)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
45
Discussion
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, yuklamasiz isroflar doimiy xarakterga
ega bo‘lib, ayniqsa tarmoqqa ulangan, biroq yuklanmagan transformatorlar uchun
katta yo‘qotish manbaidir. Yuklama isroflari esa transformatorning ish faoliyatiga
bog‘liq holda ortadi. Garmonikalar va termik zo‘riqishlar esa qo‘shimcha energiya
sarflanishi va izolyatsiya eskirishini keltirib chiqaradi.
Isroflarni kamaytirish uchun quyidagi chora-tadbirlar tavsiya etiladi:
Magnit o’zak materiallarini yaxshilash
:
silitsiy
qotishmali
elektrotexnik po‘latdan foydalanish.
Transformatorni optimal yuklash
: ortiqcha yuk yoki kam yuk ostida
ishlashdan saqlanish.
Aktiv sovutish tizimlari
: ventilyator va moy aylantirish orqali isroflarni
kamaytirish.
Garmonik filtrlardan foydalanish
.
Davriy texnik xizmat va termografik monitoring
.
5. Xulosa
Transformatorlardagi energiya isroflarini aniqlash va bartaraf etish bo‘yicha
tizimli yondashuv samaradorlikni oshirish va energiya resurslarini tejashda muhim
omildir. Ilg‘or monitoring texnologiyalari va zamonaviy materiallardan foydalanish
orqali energiya samaradorligini sezilarli darajada oshirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
IEEE
STD
519-2014
-
RECOMMENDED
PRACTICE
AND
REQUIREMENTS FOR HARMONIC CONTROL IN ELECTRIC POWER
SYSTEMS.
2.
YO’LCHI YUSUPOVICH SHOYIMOV, KOMILA NORQOBIL QIZI
QUDRATOVA, & OQILJON ABDURASHIT O’G’LI SHODIYEV. (2023).
KONVEYER QURILMASIDAGI TEZLIKNI ROSTLOVCHI RELE.
JOURNAL
OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
41
(2), 45–51. RETRIEVED FROM
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
46
3.
OQILJON ABDURASHIT O’G’LI SHODIYEV, ERALI NURALI O’G’LI
ABDUKARIMOV, IRODA ABDULHAKIM QIZI USMANALIYEVA KARIYER
EKSKAVATORI ELEKTR YURITGICHI TIZIMLARINI MODERNIZATSIYA
QILISHNING
SAMARADORLILIGI
//
ACADEMIC
RESEARCH
IN
EDUCATIONAL
SCIENCES.
2021.
№6.
URL:
HTTPS://CYBERLENINKA.RU/ARTICLE/N/KARIYER-EKSKAVATORI-
ELEKTR-YURITGICHI-TIZIMLARINI-MODERNIZATSIYA-QILISHNING-
4.
JASUR TASHPULATOVICH URALOV, OQILJON ABDURSHIT O’G’LI
SHODIYEV,
&
KOMILA
NORQOBIL
QIZI
QUDRATOVA.
(2024).
O’ZGARMAS TOK MOTORLARINING TEZLIK ROSTLASH USULLARI
TAHLILI . JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS, 43(2), 39–41.
RETRIEVED
FROM
HTTPS://WWW.NEWJOURNAL.ORG/INDEX.PHP/NEW/ARTICLE/VIEW/1047
5.
SHODIYEV , O. A., YULDASHEV , E. U., YULDASHEVA, M. A., &
JALOLOV , I. S. (2022). KONVEYER TRANSPORTINI ELEKTR YURITMASINI
TESKARI
ALOQALI
DATCHIKLARI
VOSITASIDA
BOSHQARISH.
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES, 3(10), 660–664.
6.
OQILJON ABDURASHIT O’G’LI SHODIYEV, MOHINUR ABDUHAKIM
QIZI YULDASHEVA, SHOXRUX BAXRIDDIN O’G’LI XUDAYBERDIYEV, &
KOMILA NORQOBIL QIZI QUDRATOVA. (2024). O’ZGARUVCHAN TOK
DVIGATELLARINING TEZLIK ROSTLASH USULLARINING TAHLILI
.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
43
(2), 35–38. RETRIEVED
FROM
HTTPS://WWW.NEWJOURNAL.ORG/INDEX.PHP/NEW/ARTICLE/VIEW/1047
7.
OQILJON
ABDURASHIT
O’G’LI
SHODIYEV,
ELMUROD
UMARALIYEVICH
YULDASHEV,
JASURBEK
TASHPULATOVICH
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
47
URALOV,
ABBOS
BAHODIR
OGLI
NOMONOV
KONVEYER
TRANSPORTINING ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH USULLARI
VA TEXNIK YECHIMLARINI ISHLAB CHIQISH // ACADEMIC RESEARCH IN
EDUCATIONAL
SCIENCES.
2023.
№2.
URL:
HTTPS://CYBERLENINKA.RU/ARTICLE/N/KONVEYER-TRANSPORTINING-
ENERGIYA-SAMARADORLIGINI-OSHIRISH-USULLARI-VA-TEXNIK-
8.
FILTR
KOMPENSATSIYALOVCHI QURILMA (ФКУ) // YANGI O‘ZBEKISTON,
YANGI
TADQIQOTLAR
JURNALI
VOL.
1
NO.
3
(2024)
HTTPS://PHOENIXPUBLICATION.NET/INDEX.PHP/TTVAL/ARTICLE/VIEW/
9.
QIZI QUDRATOVA K. N. ET AL. ZAMONAVIY SHAMOL
GENERATORLARIDAN
FOYDALANISHNING
SAMARADORLIGI
//JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS. – 2023. – Т. 25. – №. 1. – С.
16-19.
