MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
48
ELEKTR MOTORLARIDA CHULG‘AM O‘RASH
KONSTRUKSIYALARI
Shodiyev Oqiljon Abdurashit o’g’li
TDTU Olmaliq filiali katta o’qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada elektr motorlarining samarali ishlashini
ta'minlovchi asosiy omillardan biri – chulg‘am (o‘ram) o‘rash konstruksiyalari
haqida ma’lumot beriladi. O‘ramlarning konstruktiv turlari, ularning elektromagnit
va issiqlik parametrlariga ta’siri, shuningdek, amaliy sanoatda qo‘llanilishi IMRAD
tamoyili asosida o‘rganiladi. Zamonaviy motorlarda energiya tejamkorlik va
ishonchlilikni oshirishda chulg‘am dizaynining tutgan o‘rni tahlil qilinadi.
Annotation: This article explores one of the key factors ensuring the efficient
operation of electric motors – the winding (coil) constructions. The structural types
of windings, their impact on electromagnetic and thermal parameters, and their
application in industrial practice are examined based on the IMRAD framework. The
role of winding design in enhancing energy efficiency and reliability in modern
electric motors is analyzed.
1. Introduction
Elektr motorlari sanoat, transport, maishiy texnika va avtomatlashtirish
tizimlarida keng qo‘llaniladi. Ushbu motorlarning asosiy qismlaridan biri bo‘lgan
chulg‘am (yoki o‘ram) elektromagnit maydon hosil qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Chulg‘am o‘rash konstruktsiyasi motorning samaradorligi, quvvat ko‘rsatkichlari,
isitilish darajasi va xizmat muddati kabi omillarga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu
sababli, chulg‘amning optimal dizaynini tanlash har bir motor turiga xos bo‘lgan
ishlash sharoitlariga mos kelishi lozim.
2. Methods
Maqolada quyidagi yondashuvlar asosida tahlil o‘tkazildi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
49
Elektr motorlarining stator va rotor chulg‘amlariga doir mavjud
konstruktsiyalarning tasnifi;
Har bir turdagi o‘ramning elektromagnit samaradorlikka ta’sirini
hisoblash (Matlab/Maxwell dasturiy muhitda modellashtirish orqali);
Haroratli yuklama sinovlari asosida issiqlik o‘tkazuvchanligini baholash;
O‘ramlar materiali (mis, alyuminiy) va izolyatsiya darajasiga qarab
qarshilik, tok zichligi, kuchlanish yo‘qotishlarini taqqoslash.
1-rasm. 48 ta pazli asinxron elektr motoriga chulg’amlarning joylashuv tartibi
3. Results and Discussion
3.1. O‘ram konstruksiyalari turlari
Elektr motorlarida qo‘llaniladigan asosiy chulg‘am konstruksiyalari:
To‘liq g‘ilofli (to‘liq yotqizilgan)
o‘ramlar
Tangensial
(yuzaga chiqadigan) o‘ramlar
Konsentrik
va
diamoetrik
spiral shakldagi o‘ramlar
Ko‘p qatlamli
va
ko‘p tirqishli
variantlar
3.2. Elektromagnit tahlil natijalari
Konsentrik o‘ramlar yuqori aylanish momenti va barqaror magnit
maydon ta’minladi.
Ko‘p qatlamli stator chulg‘amlari kuchli magnit zanjir ta’minlashi
natijasida dvigatelning samaradorligini 3–5% oshirdi.
Spiral shakldagi o‘ramlarda issiqlik aylanishi yaxshilangan bo‘lib,
sovutish samaradorligi oshdi.
3.3. Issiqlik va energiya yo‘qotishlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
50
Mis simdan tayyorlangan o‘ramlar alyuminiyga nisbatan 1.7 baravar
kam qarshilik va 2.3% kam quvvat yo‘qotishini ko‘rsatdi.
Yaxshi o‘ralgan, qatlamlari orasida optimal izolyatsiyaga ega bo‘lgan
o‘ramlarda 15–20°C gacha kam isitilish kuzatildi.
3.4. Amaliy sanoat ilovalari
Yuqori kuchlanishli asinxron motorlarda chulg‘am zichligi va sim
diametrining o‘zgarishi orqali qattiq rejimli yuklamalar ostida uzluksiz ishlash
ta’minlanmoqda.
Servo motorlarda konsentrik o‘ramlar nozik aylanishlarni amalga
oshirish imkonini bermoqda.
4. Conclusion
Elektr motorlarining samarali ishlashi, xizmat muddati va energiya
tejamkorligi ko‘p jihatdan chulg‘am o‘rash konstruksiyasiga bog‘liq. Yuqori
zichlikda va izolyatsiyasi to‘g‘ri tanlangan chulg‘amlar elektromagnit zanjirni
barqaror ushlab, yo‘qotishlarni kamaytiradi va sovutish samaradorligini oshiradi.
Kelgusida 3D bosma texnologiyalar, supero‘tkazuvchilar va nanomateriallar asosida
yangi chulg‘am turlari yaratilishi elektr motorlarining kelajakdagi samaradorligini
yanada oshiradi.
REFERENCES
1.
YO’LCHI YUSUPOVICH SHOYIMOV, KOMILA NORQOBIL QIZI
QUDRATOVA, & OQILJON ABDURASHIT O’G’LI SHODIYEV. (2023).
KONVEYER QURILMASIDAGI TEZLIKNI ROSTLOVCHI RELE. JOURNAL
OF NEW CENTURY INNOVATIONS, 41(2), 45–51. RETRIEVED FROM
HTTPS://NEWJOURNAL.ORG/INDEX.PHP/NEW/ARTICLE/VIEW/9650
2.
OQILJON ABDURASHIT O’G’LI SHODIYEV, ERALI NURALI O’G’LI
ABDUKARIMOV, IRODA ABDULHAKIM QIZI USMANALIYEVA KARIYER
EKSKAVATORI ELEKTR YURITGICHI TIZIMLARINI MODERNIZATSIYA
QILISHNING
SAMARADORLILIGI
//
ACADEMIC
RESEARCH
IN
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
51
EDUCATIONAL
SCIENCES.
2021.
№6.
URL:
HTTPS://CYBERLENINKA.RU/ARTICLE/N/KARIYER-EKSKAVATORI-
ELEKTR-YURITGICHI-TIZIMLARINI-MODERNIZATSIYA-QILISHNING-
3.
JASUR TASHPULATOVICH URALOV, OQILJON ABDURSHIT O’G’LI
SHODIYEV,
&
KOMILA
NORQOBIL
QIZI
QUDRATOVA.
(2024).
O’ZGARMAS TOK MOTORLARINING TEZLIK ROSTLASH USULLARI
TAHLILI . JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS, 43(2), 39–41.
RETRIEVED
FROM
HTTPS://WWW.NEWJOURNAL.ORG/INDEX.PHP
4.
SHODIYEV , O. A., YULDASHEV , E. U., YULDASHEVA, M. A., &
JALOLOV , I. S. (2022). KONVEYER TRANSPORTINI ELEKTR YURITMASINI
TESKARI
ALOQALI
DATCHIKLARI
VOSITASIDA
BOSHQARISH.
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES, 3(10), 660–664.
5.
OQILJON ABDURASHIT O’G’LI SHODIYEV, MOHINUR ABDUHAKIM
QIZI YULDASHEVA, SHOXRUX BAXRIDDIN O’G’LI XUDAYBERDIYEV, &
KOMILA NORQOBIL QIZI QUDRATOVA. (2024). O’ZGARUVCHAN TOK
DVIGATELLARINING TEZLIK ROSTLASH USULLARINING TAHLILI .
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS, 43(2), 35–38. RETRIEVED
FROM
HTTPS://WWW.NEWJOURNAL.ORG/INDEX.PHP/NEW/
6.
OQILJON
ABDURASHIT
O’G’LI
SHODIYEV,
ELMUROD
UMARALIYEVICH
YULDASHEV,
JASURBEK
TASHPULATOVICH
URALOV,
ABBOS
BAHODIR
OGLI
NOMONOV
KONVEYER
TRANSPORTINING ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH USULLARI
VA TEXNIK YECHIMLARINI ISHLAB CHIQISH // ACADEMIC RESEARCH IN
EDUCATIONAL
SCIENCES.
2023.
№2.
URL:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
52
ENERGIYA-SAMARADORLIGINI-OSHIRISH-USULLARI-VA-TEXNIK-
7.
SHODIYEV
OQILJON
ABDURASHIT
O’GLI,
FILTR
KOMPENSATSIYALOVCHI QURILMA (ФКУ) // YANGI O‘ZBEKISTON,
YANGI
TADQIQOTLAR
JURNALI
VOL.
1
NO.
3
(2024)
HTTPS://PHOENIXPUBLICATION.NET/INDEX.PHP/TTVAL/ARTICLE/VIEW/
8.
QIZI QUDRATOVA K. N. ET AL. ZAMONAVIY SHAMOL
GENERATORLARIDAN
FOYDALANISHNING
SAMARADORLIGI
//JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS. – 2023. – Т. 25. – №. 1. – С.
16-19.
