MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
17
EKOLOGIK STRESS SHAROITIDA HAYVONLAR
POPULYATSIYASIDAGI GENETIK O’ZGARISHLAR
Musayeva Muborak Maribjonova, Biologiya fani o‘qituvchisi
Andijon shahar 1-son politexnikumi
Annotatsiya:Mazkur maqolada ekologik stress omillarining hayvonlar
populyatsiyasidagi genetik o‘zgarishlarga ta’siri tahlil qilingan. Atrof-muhitdagi
keskin o‘zgarishlar — haroratning ko‘tarilishi yoki pasayishi, suv va oziqa tanqisligi,
ifloslanish, shuningdek inson faoliyatining intensivlashuvi kabi omillar hayvon
organizmlarida genetik diversifikatsiyaning yuzaga kelishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Maqolada tabiiy tanlanish, genetik drift va migratsiya kabi evolyutsion
mexanizmlarning ushbu sharoitda qanday faoliyat ko‘rsatishi ilmiy adabiyotlar va
empirik tadqiqotlar asosida ko‘rsatib berilgan. Tadqiqot natijalari ekologik stress
ostida yashovchi populyatsiyalarda moslashuvchanlik va omon qolish darajasini
belgilovchi genetik o‘zgarishlarning ahamiyatini ochib beradi. Shuningdek,
maqolada biologik xilma-xillikni saqlash va muhofaza qilish strategiyalari uchun
genetik monitoringning zarurligi ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar: ekologik stress, genetik o‘zgarishlar, hayvonlar populyatsiyasi,
genetik diversitet, tabiiy tanlanish, genetik drift, migratsiya, biologik xilma-xillik,
ekologik monitoring.
Zamonaviy ekologik muhitda yuz berayotgan global o‘zgarishlar, xususan
iqlim o‘zgarishi, antropogen bosimning ortishi, biologik resurslardan ortiqcha
foydalanish va yashash muhitining degradatsiyasi ko‘plab tirik organizmlar, jumladan
hayvonlar populyatsiyalariga kuchli ekologik stress yuklamoqda. Bunday stress
holatlari hayvonlarning fiziologik, xulq-atvor va, eng asosiysi, genetik darajadagi
moslashuvchanlik mexanizmlarini ishga soladi. Ayniqsa, kichik yoki izolatsiyalangan
populyatsiyalar ekologik stressga sezgir bo‘lib, ularda genetik xilma-xillikning
pasayishi va genetik o‘zgarishlarning tezlashuvi kuzatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
18
Ekologik stress ta’sirida yuzaga keladigan genetik o‘zgarishlar hayvonlar
populyatsiyasining
yashovchanligi,
moslashuvchanligi
va
uzoq
muddatli
barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Genetik diversitetning saqlanishi esa
populyatsiyaning yangi ekologik sharoitlarga moslashish qobiliyatini belgilovchi
muhim omildir. Bu jarayonda tabiiy tanlanish, genetik drift, gen oqimi va mutatsiyalar
asosiy mexanizmlar sifatida faoliyat ko‘rsatadi.
So‘nggi yillarda biologik fanlar, ayniqsa ekologiya va genetika sohalarida olib
borilgan tadqiqotlar ekologik stress sharoitlarida populyatsiyalardagi genetik
tuzilmaning qanday o‘zgarishini chuqurroq anglash imkonini bermoqda. Shuningdek,
molekulyar biologiya va genetik monitoring usullarining rivojlanishi bu
o‘zgarishlarni aniqlash va tahlil qilishda keng imkoniyatlar yaratmoqda.
Ushbu maqolada ekologik stressning hayvonlar populyatsiyasidagi genetik
o‘zgarishlarga ta’siri, ushbu jarayonlarni boshqaruvchi asosiy biologik mexanizmlar,
shuningdek populyatsiyalarning ekologik muvozanatini saqlab qolishdagi genetik
monitoringning ahamiyati ilmiy asosda yoritiladi.
Ekologik stress omillari hayvonlar populyatsiyasining genetik tuzilmasiga
turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Eng avvalo, bu omillar genetik xilma-xillik darajasining
pasayishiga sabab bo‘ladi, bu esa populyatsiyaning yangi muhit sharoitlariga
moslashish salohiyatini cheklaydi. Misol uchun, kichik sonli va izolatsiyalangan
populyatsiyalarda genetik drift kuchliroq namoyon bo‘ladi va tasodifiy allellar
yo‘qolishi orqali genetik boylik kamayadi. Bu holat, ayniqsa, yo‘qolib ketish xavfi
ostida turgan turlar uchun xavfli hisoblanadi.
Ekologik stresslar (masalan, haroratning ko‘tarilishi, qurg‘oqchilik, oziqa
tanqisligi, zaharli moddalar ta’siri) mutatsiyalar chastotasining ortishiga olib kelishi
mumkin. Garchi mutatsiyalar genetik xilma-xillikni oshiruvchi omil bo‘lsa-da, ular
ko‘pincha zararlidir va populyatsiyada salbiy selektsiya natijasida yo‘qoladi. Shu
bilan birga, ayrim foydali mutatsiyalar stress sharoitida tanlanib, populyatsiyaning
moslashuvchanligini oshirishi mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, turli hayvon turlari ekologik stressga har xil
genetik javob qaytaradi. Masalan, suvda yashovchi turlarda kislorod miqdorining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
19
pasayishi gen ekspressiyasiga ta’sir qilib, metabolik yo‘llarda o‘zgarishlarni yuzaga
keltiradi. Yerda yashovchi turlarda esa issiqlikka bardoshlilik genlarida
ixtisoslashgan allellar selektsiyalanadi.
Populyatsiyalardagi gen oqimi (gen flow) stressga qarshi turg‘unlikni
oshirishi mumkin, chunki yangi genetik materiallar populyatsiya ichida muvozanatni
tiklashi yoki foydali allellarni olib kirishi mumkin. Ammo izolyatsiyalangan
populyatsiyalarda bu imkoniyat mavjud bo‘lmaganligi sababli ular genetik jihatdan
zaiflashadi.
Genetik monitoring texnologiyalarining (masalan, mikrosatellitlar, SNP
tahlillari, mitoxondrial DNK tadqiqotlari) rivojlanishi hayvon populyatsiyalarining
ekologik stressga genetik javobini chuqurroq tahlil qilish imkonini bermoqda. Ushbu
metodlar orqali turli hududlardagi populyatsiyalar genetik jihatdan solishtirilib, stress
ta’sirining ko‘lami va mexanizmlari aniqlanmoqda.
Umuman olganda, ekologik stress hayvonlar genofondiga murakkab va ko‘p
qirrali ta’sir ko‘rsatadi. Bunday sharoitda hayvonlar populyatsiyalarini muhofaza
qilish uchun ekologik holatni kuzatish bilan birga, ularning genetik tuzilmasini
doimiy monitoring qilish zarur.
Ekologik stress — bu hayvonlar yashash muhitida yuz beradigan noqulay va
salbiy o‘zgarishlardir. Bunday stress omillariga havo haroratining o‘zgarishi, suv
tanqisligi, oziq-ovqat yetishmovchiligi, ifloslanish va inson faoliyati natijasidagi
bosim kiradi. Bu omillar hayvonlarning hayot tarziga ta’sir qilgani kabi ularning
genetik tarkibiga ham ta’sir qiladi.
Hayvonlar genetik jihatdan turlicha bo‘ladi. Genetik xilma-xillik — bu
hayvonlar bir xil turga mansub bo‘lsa-da, ularning genlarida farqlar mavjud
bo‘lishidir. Bu xilma-xillik populyatsiya (ya’ni bir hududda yashovchi bir turdagi
hayvonlar guruhi) uchun juda muhim, chunki u yangi muhit sharoitlariga
moslashishga yordam beradi.
Ekologik stress sharoitida hayvonlar populyatsiyasida quyidagi genetik
o‘zgarishlar kuzatiladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
20
1.
Genetik xilma-xillikning kamayishi.
Masalan, agar muhitda suv
kamayib ketsa yoki harorat juda ko‘tarilib ketsa, ba’zi hayvonlar yashay olmaydi.
Natijada faqat moslasha olgan hayvonlar omon qoladi, boshqalari esa yo‘qoladi. Bu
esa genetik xilma-xillikning kamayishiga olib keladi.
2.
Tabiiy tanlanish.
Hayotga moslasha olgan hayvonlar tirik qoladi va
ko‘payadi. Bu esa ularning genlarini keyingi avlodga o‘tkazadi. Shu tariqa genetik
tarkib o‘zgaradi.
3.
Mutatsiyalar.
Ba’zida ekologik stress natijasida hayvonlarning
genlarida o‘zgarishlar (mutatsiyalar) yuz beradi. Bu mutatsiyalar foydali bo‘lsa,
hayvonlar muhitga tezroq moslasha oladi.
4.
Populyatsiyalarning
izolyatsiyasi.
Inson
faoliyati
(yo‘llar,
shaharlashuv, qurilishlar) tufayli ayrim hayvonlar populyatsiyalari bir-biridan ajralib
qoladi. Bu esa ular orasida gen almashinuvi (gen oqimi) bo‘lmasligiga olib keladi va
har bir populyatsiya o‘zicha rivojlanadi.
Zamonaviy biologiya va genetika fanlari hayvonlardagi bu o‘zgarishlarni
aniqlash va kuzatish uchun maxsus usullarni ishlab chiqqan. Masalan, DNK tahlillari
orqali populyatsiyadagi genetik farqlar aniqlanadi. Bu esa ekologik muhofaza
ishlariga katta yordam beradi.
Hayvonlar hayotida ham namlik yoki suv muhim rol o’ynaydi. Umuman
hayvonlar suvga bo’lgan talabini uch xil yo’l bilan qondiradi: 1. Bevosita suv ichish
orqali. 2. O’simliklar bilan ovqatlanish orqali. 3. Metabolizm hodisasi, ya’ni
tanasidagi moylar, oqsillar va karbon suvlarining parchalanishi orqali. Suvni
bug’lantirish esa asosan nafas olish, terlash va siydik yo’li orqali bajariladi. Issiq
kunlari ayrim sutemizuvchilar suvni haddan tashqari ko’p sarflashlari mumkin.
Masalan, kishilar yoz oylarida bir kunda 10 litrgacha suvni terlash orqali sarflashi
mumkin. Antilopalar, yo’lbarslar, jayronlar, fillar, sherlar, gienalar har kuni suv izlab
uzoq masofali yo’l bosadilar. Ular uchun ovqat tarkibidagi suv yetarli bo’lmaydi.
Ba’zi hayvonlar esa shu ozuqa tarkibidagi suv bilan qonoatlanishga moslashgan.
Bunday moslanishlar ham odatda uch xil bo’ladi: yurish-turish harakati orqali,
morfologik va fiziologik moslanish. Yurish-turish orqali moslanishda hayvonlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
21
albatta suvni izlab topish, yashaydigan joyni tanlash, in qazib, unda yashash orqali
moslashadilar. Morfologik moslanish tanasining ustida chig’anoqlar, sovutlar, qalqon
va tangachalar hamda kutikulalar hosil qilish orqali amalga oshiriladi. Masalan,
shiliqqurt, toshbaqa, kaltakesak, qo’ng’izlar ana shunday moslashadi. Fiziologik
moslanish esa metabolitik suv hosil qi-lish orqali amalga oshadi. Masalan, odamlar
tanasidan vazniga nisbatan 10%gacha suv yo’qotishi mumkin. Undan ortiq suv
yo’qotilsa organizm halok bo’ladi. Bu ko’rsatkichlar turli hayvonlarda turlicha,
masalan, tuyalarda - 27%, qo’ylarda - 23%, itlarda - 17%, agar bundan oshsa halokat
yuz beradi. SHuning uchun ham quruqlikda yashovchi ayrim hayvonlarda bir qator
fiziologik moslanishlarni ko’ramiz. Masalan, ayrim uy hayvonlari ichagida suv
so’riladi, ovqat qoldiqlari tezak holida tashqariga chiqariladi. Ayrim hasharotlarda
(qo’ng’iz, xonqizi, chumolilarda) chiqaruv organi (malpigi naylari)ning bir uchi
ichakning orqa devoriga tutashgan bo’lib, undagi suv so’rilishi orqali organizm
tomonidan qayta sarflanadi, ya’ni reabsorbtsiya hodisasi yuz beradi. Suyuq ozuqa
bilan oziqlanuvchi asalari, kapalak va pashshalarda esa reabsorbtsiya hodisasi
kuzatilmaydi. Ular siydik orqali tashqariga har xil ortiqcha tuzlar va mochevina
chiqaradi. Natijada suv tanada birmuncha tejab qolinadi. Sudralib yuruvchilar,
toshbaqalar, qushlar va ko’pgina hasharotlar o’zlaridan yaxshi erimagan siydik
kislotasini, o’rgimchaklar esa guanin moddasini chiqazadi. Buning uchun esa uncha
suv ko’p sarflanmaydi.
Xulosa
:Ekologik stress sharoitida hayvonlar populyatsiyasida yuz beradigan
genetik o‘zgarishlar ularning tirik qolishi va moslashuvchanligiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Harorat o‘zgarishi, oziqa tanqisligi, ifloslanish kabi omillar genetik xilma-
xillikning kamayishiga, tabiiy tanlanishning kuchayishiga va mutatsiyalarning
yuzaga kelishiga olib keladi. Bu esa hayvonlar populyatsiyasining genetik tuzilmasini
o‘zgartiradi. Populyatsiyalarni saqlab qolish va turlarning yo‘q bo‘lib ketishini oldini
olish uchun ekologik holatni kuzatish bilan birga, genetik monitoringni yo‘lga qo‘yish
muhimdir. Shuningdek, inson faoliyatining salbiy ta’sirini kamaytirish, tabiiy muhitni
muhofaza qilish va genetik xilma-xillikni saqlash bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab
chiqilishi zarur
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
22
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abdurahmonov A. "Genetika asoslari", Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2018.
2.
Karimov S. "Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi", Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020.
3.
Qodirov I., Rustamova D. "Hayvonlar ekologiyasi", Samarqand: Ilm Ziyo,
2021.
4.
Frankham R., Ballou J.D., Briscoe D.A. "Introduction to Conservation
Genetics", Cambridge University Press, 2010.
5.
Hoffmann A.A. et al. “Genetic adaptation to climate change: insights from
current and historical responses”, Evolutionary Applications, 2015.
