MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
258
YURAK VA QON AYLANISH TIZIMI: GEMODINAMIKA VA
YURAK FIZIOLOGIYASI
Musayeva Muborak Maribjonova, Biologiya fani o‘qituvchisi
Andijon shahar 1-son politexnikumi
Annotatsiya:Ushbu mavzu yurak va qon aylanish tizimining tuzilishi hamda
fiziologik faoliyatini, ayniqsa gemodinamika jarayonlarini chuqur tahlil qiladi.
Yurakning qisqarish va bo‘shashish bosqichlari, yurak sikli, qon bosimi, qon
oqimining tezligi va qarshilik kuchlari kabi asosiy fiziologik ko‘rsatkichlar
o‘rganiladi. Shuningdek, yurakning ichki elektr o‘tkazuvchanlik tizimi, yurak tonlari,
yurak chiqishi va yurak faoliyatini boshqaruvchi omillar (nerv va gormonal ta’sirlar)
haqida batafsil ma’lumot beriladi. Mavzu, sog‘lom yurak faoliyatini tushunish va
yurak-qon tomir kasalliklarini erta aniqlash uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat
qiladi.
Kalit so‘zlar: qon aylanish tizimi, yurak sikli, qon bosimi, nerv-gumoral
regulyatsiya, yurak chiqishi
Inson organizmi murakkab tuzilishga ega bo‘lib, uning har bir tizimi o‘zaro
bog‘liq va muvofiqlashtirilgan holda faoliyat yuritadi. Ular orasida
yurak va qon
aylanish tizimi
eng muhim hayotiy tizimlardan biri hisoblanadi. Ushbu tizim
organizmdagi hujayralarni kislorod, oziq moddalar, gormonlar va boshqa zarur
moddalar bilan ta’minlash, shuningdek, metabolik chiqindilarni chiqarib yuborishda
asosiy rol o‘ynaydi. Yurak esa bu tizimning markaziy a’zosi bo‘lib, doimiy ravishda
qisqarish va bo‘shashish orqali qonning tananing barcha qismlariga uzluksiz
harakatlanishini ta’minlaydi.
Yurakning tuzilishi, ritmik faoliyati, qon tomirlar orqali qon harakatining
tartibi, qon bosimi va qon oqimi — bularning barchasi
yurak fiziologiyasi
va
gemodinamika
fanlari orqali o‘rganiladi. Yurakning elektr impulslari qanday hosil
bo‘lishi, yurak siklining bosqichlari, yurak chiqishi (cardiac output), qon bosimining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
259
tartibga solinishi kabi fiziologik jarayonlar bu tizimning qanday ishlashini aniq
tushunishga yordam beradi.
Shuningdek, yurak faoliyatiga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar — ya’ni
asab tizimi, gormonal ta’sirlar, jismoniy faollik, ruhiy holat kabi omillar ham yurak
va qon aylanish tizimining funksional ahamiyatini belgilab beradi. Zamonaviy
tibbiyotda yurak-qon tomir tizimining ahamiyati juda katta, chunki u bilan bog‘liq
kasalliklar butun dunyoda o‘lim darajasining yuqori sababi sifatida e’tirof etilmoqda.
Shu boisdan, yurak va qon aylanish tizimining tuzilishi va fiziologiyasini
chuqur o‘rganish nafaqat tibbiyot sohasi mutaxassislari, balki biologiya, anatomiya
va fiziologiyaga qiziquvchi har bir inson uchun muhimdir. Ushbu mavzu orqali biz
yurak va qon aylanish tizimining asosiy mexanizmlari, ularning o‘zaro bog‘liqligi va
organizmda bajaradigan hayotiy vazifalari haqida kengroq tasavvurga ega bo‘lamiz.
Yurakning fiziologik faoliyati
Yurak o‘ziga xos avtomatik xususiyatga ega bo‘lib, tashqi stimullarsiz ham
ritmik ravishda qisqara oladi. Bu jarayon yurakning ichki elektr o‘tkazuvchanlik
tizimi orqali amalga oshadi. Elektr impulslar
sinus tuguni
da hosil bo‘lib, keyin
AV
tugun
,
Giss tutami
, va
Purkin'e tolalari
orqali tarqaladi. Yurak sikli uch bosqichdan
iborat: bo‘lmachalar sistolasi, qorinchalar sistolasi va umumiy diastola. Ushbu
bosqichlarning muvofiqlashtirilgan ishlashi yurak chiqishini (cardiac output) va qon
aylanishini ta'minlaydi.
Yurak chiqishi — bu yurakning bir daqiqada chiqaradigan qon hajmi bo‘lib,
u yurak urish soni va har bir qisqarishda chiqariladigan qon hajmiga bog‘liq. Bu
ko‘rsatkich organizmning energiyaga bo‘lgan talabiga mos ravishda o‘zgaradi va uni
nerv-gormonal regulyatsiya boshqaradi.
Gemodinamika: qon oqimi va qon bosimi mexanizmlari
Gemodinamika qonning yurak va qon tomirlar orqali harakatini, qon bosimi
va qarshilik kuchlarini o‘rganadi. Qon aylanish ikki asosiy doira orqali amalga oshadi:
1.
Katta qon aylanish doirasi
– yurakning chap qorinchasi orqali
boshlanib, aorta orqali butun tana to‘qimalariga qon yetkazadi va vena tizimi orqali
yurakning o‘ng bo‘lmachasiga qaytadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
260
2.
Kichik qon aylanish doirasi
– yurakning o‘ng qorinchasi orqali o‘pkaga
qon yuboradi va u yerda kislorod bilan to‘yingan qon chap bo‘lmachaga qaytadi.
Qon bosimi yurakning qisqarish kuchi, qon hajmi va tomirlar elastikligiga
bog‘liq. Normal holatda qon bosimi 120/80 mmHg atrofida bo‘ladi. Sistolik bosim –
yurak qisqargan paytdagi bosim, diastolik bosim – bo‘shashgan paytdagi bosimni
ifodalaydi.
Yurak faoliyatining regulyatsiyasi
Yurak va qon aylanish tizimining ishlashi asabiy va gormonal yo‘llar bilan
boshqariladi:
Simpatik asab tizimi
yurak qisqarishini tezlashtiradi va kuchaytiradi.
Parasimpatik tizim
(ayniqsa vagus nervi) yurak urish sonini
kamaytiradi.
Adrenalin va noradrenalin
kabi gormonlar yurak qisqarishining kuchi
va chastotasini oshiradi.
Shuningdek, yurak ishiga nafas olish, jismoniy yuklama, qonning kimyoviy
tarkibi, tana harorati va ruhiy holatlar ham ta’sir ko‘rsatadi. Bunday omillarning
keskin o‘zgarishi yurak-qon tomir tizimi holatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi va patologik
holatlarning rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Zamonaviy tibbiyotda yurak va qon aylanish tizimining to‘liq va puxta
o‘rganilishi kasalliklarning oldini olish, erta aniqlash va samarali davolashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Yurak yetishmovchiligi, gipertoniya, aritmiyalar, ishemik yurak
kasalliklari kabi patologiyalar aynan shu tizimning funksional buzilishlari bilan
bog‘liq. Ushbu muammolarni tahlil qilishda gemodinamik ko‘rsatkichlar, EKG, EHO
(echokardiografiya), yurak chiqishi va qon bosimi monitoringi muhim diagnostik
vositalar hisoblanadi.
Bundan tashqari, sog‘lom yurak faoliyatini ta'minlashda jismoniy faollik,
stressni boshqarish, ratsional ovqatlanish va yomon odatlardan voz kechish
profilaktika choralarining ajralmas qismi hisoblanadi. Shu bois, bu tizimni chuqur
tahlil qilish va uning normal ishlash mexanizmlarini tushunish nafaqat tibbiyot
xodimlari, balki har bir inson uchun ham foydalidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
261
Qon aylanishi
— yurak qisqarishi tufayli qonning qon oʻtkazish sistemasida
harakatlanishi. Qon aylanishi organizm toʻqimalari bilan tashqi muhit orasidagi
moddalar
almashinuvi
va gomeostaz turgʻunligini
taʼminlaydi.
Qon
toʻqimaga kislorod, suv, oqsil, uglevodlar, yogʻ, mineral moddalar, vitaminlar va
boshqa olib keladi va toʻqimadan karbonat angidrid hamda moddalar almashinuvida
paydo boʻlgan boshqa chiqindi moddalarni olib
ketadi. Termoregulyatsiya va
gumoral
regulyatsiyaii amalga oshiradi. Immunitetning
muhim omilidir. Qon aylanishini 1628-yil ingliz
shifokori U.Garvey kashf qilgan.
Koʻpchilik umurtqasiz hayvonlarda ochiq
qon aylanishi doirasi mavjud (gemolimfa gavda
muskullari yoki tomirlar qisqarishi tufayli
harakatlanadi). Odam va ayrim yuqori darajada
rivojlangan
umurtqasizlarda
qon
aylanishi
doirasi yopiq boʻladi. Suvda va quruqlikda
yashovchilar,
sudralib
yuruvchilar,
sut
emizuvchilar va qushlarda qon aylanishi doirasi
2 ta. Odam shu jumladan, sut emizuvchilar va
qushlarda qon aylanish sxemasi bir xil. Yurak chap qorinchasidan chiqib, toʻqimalar
orqali oʻng boʻlmachaga kelgan tomirlar sistemasi katta, oʻng qorinchadan chiqib,
oʻpka orqali chap boʻlmachaga kelgani kichik qon aylanish doirasini tashkil etadi.
Chap boʻlmachadan qon chap qorinchaga oʻtadi va qon aylanishi davom etadi. Yurak
muskullarining qisqarib boʻshashishi tufayli qon tomirlarda harakatlanadi. Yurakning
bir minutda haydaydigan qon miqdori minutli hajm deyiladi. Odam tinch turganidagi
minutli hajm 4-5 l ga teng, emotsional taʼsir holatida esa u 3-4 marta ortadi. Yurak
qonni arteriyaga bosim bilan haydaydi. Qon quyilishi bilan arteriyalar devori
kengayadi. Diastola yigʻilgan energiya arteriyalarda qon bosimini maʼlum darajada
saqlab, kapillyarlarda uzluksiz qon oqimini taʼminlaydi. Organizmdagi qonning faqat
5% i kapillyarlarda boʻladi, biroq qon aylanishining asosiy funksiyasi qon bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
262
toʻqima orasidagi moddalar almashinuvi shu kapillyarlarda amalga oshadi. Qonning
kapillyarlardagi gidrostatik bosimi sababli suyuqlik, kapillyardan toʻqimaga
filtrlanadi (qon plazmasining onkotik bosimi bu jarayonga toʻsqinlik qiladi). Qon
kapillyarlarda qarshilikka uchraydi, buni yengishda u energiya yoʻqotadi va qon
bosimi pasayadi. Qon aylanish doirasi suvda hamda quruqlikda yashovchilardan
boshlab ikki doira boʻylab aylanadi yaʼni katta va kichik qon aylanish doiralari.
Kichik qon aylanish doirasiga yurakning oʻng qorinchasidan chiquvchi arteriya va
oʻpkadan chiquvchi oʻpka venalari kiradi. Mazmunan kichik qon aylanish sistemasi
qondagi gazlar almashinuvida ishtirok etadi. Katta qon aylanish doirasi (sistemasi)
yurakning chap qorinchasidan chiquvchi aorta , arteriya, arterial kapilyar,
toqimalardan boshlanuvchi venal kapilyar vena kovak venalar ularning
choʻntakchasimon klapnlari kiradi. Katta qon aylanish sistemasi toʻqima va
organlarga oziq moddalar va kislorodni yetkazib berish va u yerdan moddalar
almashinuvidan hosil boʻlgan zararli moddalarni ayiruv organlariga yetkazib berish
hamda gumaral boshqarishda ishtirok etadi.
Xulosa:
Yurak va qon aylanish tizimi inson organizmining eng muhim hayotiy
tizimlaridan biri hisoblanadi. Ushbu tizim yurakning ritmik qisqarishlari orqali
qonning arteriyalar, kapillyarlar va venalar orqali tananing barcha to‘qimalariga
uzluksiz harakatini ta’minlaydi. Qon aylanish jarayoni orqali hujayralarga kislorod va
oziq moddalar yetkaziladi, karbonat angidrid va boshqa chiqindi mahsulotlar esa
organizmdan chiqariladi. Yurakning tuzilishi va fiziologik xususiyatlari, qon aylanish
doiralari, qon bosimi va yurak chiqishi kabi gemodinamik ko‘rsatkichlar organizmda
gomeostazni saqlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.Yurak va qon aylanish tizimining
faoliyati asab va gormonal regulyatsiya bilan muvofiqlashtiriladi. Ushbu tizimdagi
har qanday buzilish yurak-qon tomir kasalliklariga olib kelishi mumkin, shuning
uchun uni chuqur o‘rganish, sog‘lom turmush tarziga rioya qilish va profilaktik
choralarni ko‘rish sog‘liqni saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Турсунов К.Х., Саидов З.А., Сатторов А.С.
“Одам физиологияси”
–
Тошкент: “O‘zbekiston”, 2020.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
263
2.
Назаров А.А.
“Одам анатомияси ва физиологияси”
– Тошкент:
“Маънавият”, 2019.
3.
Гайдаров А.Г.
“Физиология человека”
– Москва: Медицина, 2018.
4.
Гольдшмидт Е.Е.
“Общая физиология сердечно-сосудистой системы”
– Санкт-Петербург: СпецЛит, 2021.
5.
Tortora G.J., Derrickson B.
“Principles of Anatomy and Physiology”
– 15th
Edition. Wiley, 2017.
