MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
358
ATROF-MUHIT IFLOSLANISHI VA UNING TIRIK
ORGANIZMLARGA TA’SIRI
Musayeva Muborak Maribjonova, Biologiya fani o‘qituvchisi
Andijon shahar 1-son politexnikumi
Annotatsiya Ushbu maqolada atrof-muhitning ifloslanishi va uning tirik
organizmlar hayotiga ko‘rsatadigan salbiy ta’siri o‘rganiladi. Asosiy e’tibor atmosfera,
suv va tuproqning kimyoviy va biologik ifloslanishiga qaratilgan. Shuningdek, ushbu
ifloslantiruvchi omillar hayvonot va o‘simlik dunyosining yashash muhitiga, ularning
populyatsiyasi va hayotiy funksiyalariga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi.
Maqolada inson faoliyati natijasida yuzaga kelayotgan ekologik muammolar, jumladan,
chiqindilar, sanoat gazlari, pestitsidlar va plastmassalarning biologik tizimlarga salbiy
ta’siri haqida ilmiy asoslangan fikrlar bayon etiladi. Shuningdek, muhofaza qilish
choralariga, biologik xilma-xillikni saqlashga qaratilgan ekologik strategiyalar ham
tavsiya etilgan. Maqola ekologiya va biologiya fanlari bilan shug‘ullanuvchi talabalar,
tadqiqotchilar hamda atrof-muhit muhofazasi bilan qiziqadigan keng omma uchun
mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar: Atrof-muhit,ekologik muammo, ifloslanish, atmosfera
ifloslanishi,suvning ifloslanishi,chiqindilar, ekotizm, zararli moddalar.
Hozirgi davrda dunyo miqyosida eng dolzarb muammolardan biri bu —
atrof-
muhitning ifloslanishi
hisoblanadi. Global sanoatlashtirish, urbanizatsiya, qishloq
xo‘jaligi va transport sohasining jadal rivojlanishi natijasida tabiatga salbiy ta’sir
kuchaymoqda. Ayniqsa, sanoat korxonalaridan chiqayotgan zararli gazlar, kimyoviy
chiqindilar, plastik mahsulotlar va boshqa toksik moddalar havo, suv va tuproq muhitini
sezilarli darajada ifloslantirmoqda.
Atrof-muhitning ifloslanishi bevosita va bilvosita
tirik organizmlarning hayoti
va sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatadi
. Masalan, havodagi zararli gazlar hayvonlarda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
359
nafas olish muammolarini, suvdagi og‘ir metall va pestitsidlar esa baliqlar va boshqa
suv hayvonlarida genetik o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. O‘simliklar esa tuproqdagi
ifloslantiruvchi moddalardan zarar ko‘rib, o‘sish sur’atlari pasayadi yoki butunlay
nobud bo‘ladi.
Shu bois, bugungi kunda ekologik muhitni asrash, ifloslanish manbalarini
aniqlash va ularni kamaytirish masalalari jahon ilmiy hamjamiyatining diqqat markazida
turibdi. O‘zbekiston sharoitida ham bu masala dolzarb bo‘lib, ayniqsa sanoat markazlari,
transport vositalarining ko‘pligi va to‘g‘ri tashkil etilmagan chiqindi tizimi ekologik
xavfni kuchaytirmoqda.
Ushbu maqolada atrof-muhit ifloslanishining asosiy turlari, ularning kelib
chiqish sabablari, hamda bu ifloslanishlarning tirik organizmlar hayotiga ta’siri chuqur
o‘rganiladi. Shuningdek, ekologik muvozanatni saqlash bo‘yicha ilg‘or tajribalar va
takliflar ham tahlil qilinadi.
Atrof-muhit — bu barcha tirik organizmlar yashaydigan va ular bilan bevosita
yoki bilvosita o‘zaro ta’sirda bo‘ladigan tabiiy muhitdir. Tirik organizmlarning normal
yashash faoliyati uchun ekologik muvozanat juda muhim bo‘lib, bu muvozanatning
buzilishi ko‘plab salbiy ekologik oqibatlarga olib keladi. Atrof-muhitning ifloslanishi
bu — inson faoliyati natijasida tabiat komponentlariga (havo, suv, tuproq) me’yordan
ortiq zararli moddalarning tushishi natijasida ularning tabiiy holatining buzilishi
hisoblanadi.
1. Atmosfera ifloslanishi
Atmosfera ifloslanishi asosan sanoat chiqindilari, transport vositalaridan
chiqadigan gazlar (SO₂, NOₓ, CO, CH₄ va h.k.), yonilg‘i mahsulotlari va aerozollar
orqali amalga oshadi. Bu moddalar nafaqat inson sog‘lig‘iga, balki o‘simliklar va
hayvonot dunyosiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘simliklar barglarida chang va
kimyoviy moddalarning to‘planishi fotosintez jarayonining sustlashishiga olib keladi.
Hayvonlarda esa nafas olish yo‘llarining zararlanishi, immun tizimining susayishi
kuzatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
360
2. Suv muhitining ifloslanishi
Suv resurslari — tirik organizmlarning eng asosiy hayotiy omillaridan biri
hisoblanadi. Sanoat va qishloq xo‘jaligi chiqindilari, oqava suvlar va pestitsidlar suv
havzalarini zaharlaydi. Og‘ir metallar (simob, qo‘rg‘oshin, kadmiy) baliqlarda
zaharlanish, reproduktiv tizimlarning buzilishi va hatto genetik mutatsiyalarga olib
keladi. Suv o‘simliklari esa kislorod tanqisligidan nobud bo‘lishi mumkin. Suv
muhitidagi bu kabi ifloslanishlar zanjirsimon ekologik muvozanatni buzadi.
3. Tuproq ifloslanishi
Tuproqning ifloslanishi asosan noto‘g‘ri agrokimyoviy faoliyat (ortiqcha o‘g‘it
va pestitsid qo‘llash), sanoat chiqindilari, maishiy chiqindilar bilan bog‘liq. Bu
ifloslanishlar o‘simliklarning ildiz tizimiga ta’sir etib, ularning o‘sishini susaytiradi,
tuproqdagi foydali mikroorganizmlar sonini kamaytiradi. Natijada, tuproq unumdorligi
pasayadi va u orqali oziqlanadigan barcha tirik organizmlar zarar ko‘radi.
4. Biologik organizmlarga umumiy ta’sir
Atrof-muhitning yuqorida keltirilgan barcha ifloslanish turlari hayvonlar,
o‘simliklar va inson salomatligi uchun xavf tug‘diradi. Ifloslangan muhitda yashaydigan
organizmlarda quyidagi holatlar kuzatiladi:
Fiziologik funksiyalarning izdan chiqishi (nafas olish, o‘sish, ko‘payish);
Immun tizimning sustlashuvi;
Genetik o‘zgarishlar va kasalliklarga moyillik;
Biotsenoz (ekotizimdagi turli organizmlar jamlanmasi) buzilishi.
5. Nazariy qarashlar
Ekologiya fanida bir necha nazariy yondashuvlar mavjud:
Antropogen bosim nazariyasi
– inson faoliyati ifloslanishning asosiy
omili hisoblanadi.
Ekotizim muvozanati nazariyasi
– ekotizim tarkibidagi har qanday
o‘zgarish barcha organizmlarga ta’sir qiladi.
Barqaror rivojlanish kontsepsiyasi
– ekologik muvozanatni saqlagan
holda ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotga erishish kerakligi ta’kidlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
361
O‘zbekistonning ko‘plab sanoat markazlari, jumladan, Toshkent, Farg‘ona,
Olmaliq, Angren va Navoiy shaharlari havo ifloslanishi bo‘yicha yuqori
ko‘rsatkichlarga ega. Masalan, Toshkent shahri 2025-yil 27-yanvar kuni havoning
ifloslanishi bo‘yicha dunyo shaharlari orasida birinchi o‘rinni egalladi, AQI (Air Quality
Index) 224 bilan “juda zararli” deb tasniflandi .
Havo ifloslanishining asosiy manbalari:
Sanoat korxonalari
: Issiqlik energiyasi ishlab chiqarish, kimyo sanoati va
metallurgiya korxonalari havoga zararli moddalar (SO₂, NOₓ, PM2.5) chiqaradi.
Transport vositalari
: Avtomobillar, avtobuslar va yuk mashinalari chiqindilari
havoni ifloslantiradi.
Qurilish ishlari
: Yo‘l changi va qurilish materiallarining havoga ko‘tarilishi
havoning sifatini pasaytiradi.
Havo ifloslanishi tirik organizmlar salomatligiga jiddiy ta’sir qiladi:
O‘simliklar
: Fotosintez jarayoni susayadi, barglarda zarrachalar
to‘planishi o‘sish sur’atini pasaytiradi.
Hayvonlar
: Nafas olish tizimi kasalliklari, immun tizimining susayishi
kuzatiladi.
Insonlar
: Nafas olish tizimi kasalliklari, yurak-qon tomir tizimi kasalliklari
va allergik reaksiyalar ko‘payadi
Suv ifloslanishi va uning ta’siri
Suv resurslarining ifloslanishi O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi, sanoat va
maishiy chiqindilar orqali yuzaga keladi. Sanoat korxonalaridan chiqadigan oqava
suvlar, pestitsidlar va o‘g‘itlar suv havzalarini zaharlaydi.
Suv ifloslanishining asosiy manbalari:
Sanoat chiqindilari
: Kimyo sanoati, neftni qayta ishlash zavodlari va
metallurgiya korxonalari oqava suvlar orqali suvni ifloslantiradi.
Qishloq xo‘jaligi faoliyati
: Pestitsidlar va o‘g‘itlar suv havzalariga oqib,
suvni zaharlaydi.
Maishiy chiqindilar
: Oqava suvlar va chiqindilar suv havzalariga tushib,
suvni ifloslantiradi.
Suv ifloslanishi tirik organizmlar salomatligiga quyidagi ta’sirlarni ko‘rsatadi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
362
Baliqlar
: Og‘ir metallar (simob, qo‘rg‘oshin) baliqlarda zaharlanish,
reproduktiv tizimning buzilishi va genetik o‘zgarishlarga olib keladi.
Suv o‘simliklari
: Kislorod miqdorining kamayishi tufayli o‘sish sur’ati
pasayadi, ba’zi turlar nobud bo‘ladi.
Insonlar
: Zaharlangan suvni iste’mol qilish ichak infektsiyalari, jigar va
buyrak kasalliklariga olib keladi.
Tuproq ifloslanishi va uning ta’siri
Tuproq ifloslanishi O‘zbekistonda noto‘g‘ri agrokimyoviy faoliyat, sanoat
chiqindilari va maishiy chiqindilar orqali yuzaga keladi. Sanoat korxonalaridan
chiqadigan chiqindilar, pestitsidlar va o‘g‘itlar tuproqni zaharlaydi.
Tuproq ifloslanishining asosiy manbalari:
Sanoat chiqindilari
: Kimyo sanoati va metallurgiya korxonalari
chiqindilari tuproqni zaharlaydi.
Qishloq xo‘jaligi faoliyati
: Pestitsidlar va o‘g‘itlar tuproqni ifloslantiradi,
mikroorganizmlar faoliyatini susaytiradi.
Maishiy chiqindilar
: Noto‘g‘ri utilizatsiya tufayli chiqindilar tuproqqa
o‘tadi, unumdorlikni pasaytiradi.
Tuproq ifloslanishi tirik organizmlar salomatligiga quyidagi ta’sirlarni
ko‘rsatadi:
O‘simliklar
: Zaharlangan tuproqda o‘sish sur’ati pasayadi, o‘simliklarning
rivojlanishi buziladi.
Hayvonlar
: Zaharlangan o‘simliklarni iste’mol qilish orqali organizmda
toksik moddalar to‘planadi.
Hulosa.Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, atrof-muhitning ifloslanishi
bugungi kunda nafaqat ekologik, balki ijtimoiy va sog‘liqni saqlash bilan bog‘liq jiddiy
muammolardan biridir. Atmosfera, suv va tuproqning ifloslanishi tirik organizmlarning
hayotiy faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, biologik xilma-xillikning qisqarishiga, oziq-
ovqat xavfsizligining pasayishiga va inson salomatligiga tahdid solmoqda. O‘zbekiston
sharoitida sanoat zonalari, transport vositalarining ko‘pligi, noto‘g‘ri chiqindi
boshqaruvi va pestitsidlarning me’yoridan ortiq ishlatilishi ekologik holatning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
363
yomonlashuviga sabab bo‘lmoqda. Bu esa ekologik barqarorlikni ta’minlash uchun
zudlik bilan choralar ko‘rishni talab qiladi. Xulosa qilib aytganda, ekologik
muammolarning oldini olish va mavjud ifloslanish darajasini kamaytirish kelajak
avlodlarga sog‘lom va barqaror muhitni taqdim etishning muhim sharti hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YХATI
1.
T. Xudoyberganov, D. Karimov.
Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi.
– Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi
nashriyoti, 2020.
2.
O. Mamatqulov.
Umumiy ekologiya.
– Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
3.
G. Abdullayeva.
Biologiya va ekologiya asoslari.
– Toshkent: «Yangi asr avlodi», 2021.
4.
R. Nurmatova.
Atrof-muhit va inson salomatligi.
– Samarqand: Samarqand davlat universiteti
nashriyoti, 2018.
5.
UNESCO.
Environmental Pollution and Public Health: Global Challenges.
– Paris, 2020.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori
“Atrof-muhitni muhofaza qilish, ekologik xavfsizlikni ta'minlash va tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish strategiyasi to‘g‘risida” –
, 2023.
7.
FAO (Birlashgan Millatlar Tashkiloti qishloq xo‘jaligi tashkiloti).
Pollution from Agriculture: Impacts on Ecosystems and Health
– 2021-yilgi hisobot.
