MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
408
“P.I. CHAYKOVSKIYDIŃ TÓRTINSHI SIMFONIYASÍ (Op 36 f-
moll): DRAMATURGIYA HÁM MUZÍKALÍQ SEMANTIKANÍŃ
MÁSELELERI”
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı
“Muzıkatanıw” qánigeligi 3-jurs studenti
Dauletbaeva Gúlxumar
Annotaciya: Maqalada P.I.Chaykovskiydiń Tórtinshi simfoniyası (1877) - rus
simfonizminiń eń áhmiyetli shıǵarmalarınan biri sıpatında izertlenedi. Onıń
dramaturgiyası, kompozitordıń jeke turmısı menen baylanısı (sonıń ishinde "taqdir"
hám N.F. fon Mekk penen xat alısıwlarınıń tásiri), sonday-aq forma, garmoniya hám
orkestrlew tarawlarındaǵı jańashıl ózgeshelikleri qarastırıladı.
Gilt sózler: taǵdir, xat, simfoniya, dos, sonata, rondo.
Аннотация: В статье рассматривается Четвертая симфония П.И.
Чайковского (1877) как одно из важнейших произведений русского симфонизма.
Исследуется её драматургия, связь с личной жизнью композитора (в том числе
влияние "судьбы" и переписки с Н.Ф. фон Мекк), а также новаторские
особенности в области формы, гармонии и оркестровки.
Ключевые слова: судьба, письмо, симфония, друг, соната, рондо.
Abstract: This article examines Pyotr Ilyich Tchaikovsky's Fourth Symphony
(1877) as one of the most significant works in Russian symphonic music. The study
explores the symphony's dramatic structure, its connection to the composer's personal
life (including the influence of "fate" and his correspondence with Nadezhda von
Meck), as well as its innovative features in form, harmony, and orchestration.
Key words: fate, letter, symphony, friend, sonata, rondo.
Dóretiliw tarıyxı.
Tórtinshi simfoniya kompozitordıń dóretiwshilik jolındaǵı
basqıshlı shıǵarma. Chaykovskiy onıń ústinde 1877-jılı bir neshe ay dawamında,
oǵada sátsiz úyleniw aqıbetinde júz bergen awır ruwxıy krizisten keyin isledi. Bir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
409
neshe háptelik turmısı júdá tásirsheń kompozitor ushın azapqa aylanıp ketkeninen
keyin ol qalay jasawdı bilmesten, sózsiz túrde hayalınan Peterburgqa qashıp ketti. Usı
jerde oǵan járdem keldi, aqırında oqıtıwshılıqtı qoyıwǵa, ózi qálegen jerde jasawǵa
múmkinshilik berdi. Saray ministrligi oǵan jılına úsh mıń rubl pensiya berdi. Sonday-
aq, belgili muzıkanı súyiwshi, metsenat, Chaykovskiy muzıkasınıń qızǵın ıqlasbenti
N. fon Mekkten de mol materiallıq járdemler keldi. Kompozitor hám onıń qáwenderi
hesh qashan ushıraspaytuǵın edi - bul olardıń ulıwma shárti edi, biraq olardıń arasında
qızǵın hám júdá qızıqlı jazıspalar bolıp turdı. Chaykovskiy shet elge shıǵıp ketip,
tásirleniwlerin ózgertiwge, awır hálsiregen den sawlıǵın dúzetiwge eristi.
Kompozitordıń 1877-jılı 1-mayda fon Mekkke jazǵan xatında kompozitor
ushın usınday awır waqıtta oylap tabılǵan Tórtinshi simfoniya haqqında birinshi
eslewdi kóremiz: "Bul simfoniya jazılıp atırǵanda ótken qısta men qattı túnergen edim
hám ol sol waqıtta basımnan keshirgen nárselerdiń haqıyqıy jańǵırıgı bolıp xızmet
etedi," - dep xabar bergen edi Petr Ilich "xandra"nıń sebepleri haqqında tolıǵıraq
maǵlıwmat beriwdi qálemey. Simfoniya kompozitordıń ózine shekemgi barlıq
dóretiwshiliginiń juwmaǵı bolıp, jańa basqıshtı ashıp berdi, tek ǵana Chaykovskiy
simfonizminde emes, al uluwma simfoniyalıq janrdıń rawajlanıwında jańa, tereń
kózqaraslardı ashıp berdi.
Chaykovskiydiń kóplegen orkestr shıǵarmaları tolıq anıq mazmun menen
baylanısqan. Solay bolsa da, kompozitor onı ashıp beriwdi jaqsı kórmeytuǵın edi, ol
tıńlawshılardıń ózleri onı bilip alıwın yamasa muzıkanı ózlerinshe túsiniwin abzal
kóretuǵın edi. Tórtinshi simfoniyada ol bul qaǵıydanı shetke shıǵardı - múmkin,
minnetdarshılıqtan shıǵar.
1877-jılı jazılǵan Tórtinshi simfoniya – kompozitor ushın kóp jaqtan
sheshiwshi shıǵarma bolıp tabıladı. Ol simfoniyalıq muzıkanıń hár túrli
tarawlarındaǵı dáslepki izlenislerin juwmaqlap, janrdıń jańa túsinigi hám jańa
wazıypaların alǵa qoyadı. Simfoniya onıń ushın "jannıń lirikalıq iqrarı" bolıp, oǵan
ol ómir, adam táǵdiri, jeke adam hám qorshaǵan dúnya qatnasıqları haqqındaǵı
keshirmelerinen hám oyların kirgizedi: izbe-iz rawajlanıp baratuǵın birden-bir
ideyalıq-dramaturgiyalıq niyeti payda boladı, oǵan sáykes pútkil simfoniyalıq cikldiń
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
410
hám onıń ayırım bólimleriniń quramı qáliplesedi. Usı mániste simfoniyanıń
programmalılıǵı haqqında aytıwǵa boladı, biraq ol ózgeshe túrde, súwretlew-
kórsetiwden góre kóbirek ulıwmalasqan-psixologiyalıq bolıp keledi.
Tórtinshi simfoniyanıń muzıkalıq obrazlarınıń xarakteri hám olardıń baylanısı
qanday da bir real ómirlik qarama-qarsılıqlar haqqında túsinik payda etedi, olar geyde
júdá anıq hám belgili boladı. Taneev simfoniya menen tanısıp atırıp, simfoniyanı "bul
programmalıq muzıka" dep oylaǵanı tosınnan emes. Chaykovskiy bul boljawdı
biykarlamadı, kerisinshe, simfoniyada anıq sózler menen túsindiriw múmkin
bolmaǵan programmalıq ideanıń bar ekenin tastıyıqladı, "Betxovenniń besinshi
simfoniyasına eliklew" menen sheklenip: "yaǵnıy men onıń muzıkalıq pikir-oylarına
emes, - dep túsindiredi kompozitor, - al tiykarǵı ideyasına elikledim. Besinshi
simfoniyada programma bar dep oylaysız ba? Tek bar ǵana emes, ol neni aytpaqshı
bolǵanı haqqında hesh qanday gúman bolıwı múmkin emes".
Betxovenniń Besinshi simfoniyasınıń programmalıq xarakterin kórsetip,
Chaykovskiy onıń birinshi bóliminiń tiykarǵı motivi haqqında kompozitordıń belgili
sózlerin názerde tutqan bolıwı múmkin: "Táǵdir esikti usılay qaǵadı". Tap sol "adam
hám táǵdir" máselesi onıń Tórtinshi simfoniyasınıń tiykarında jatadı, biraq ol
basqasha, basqa qurallar menen sheshiledi. Betxoven jolınan júrip, ol romantik
programmalıq simfonizmge tán ayırım usıllardan paydalanıwǵa ótedi. Birinshi
bólimniń kirisiwindegi fanfar teması Berlioz idée fixe-niń belgili analogiyasın
kórsetedi, onı Chaykovskiy "fatum" obrazı, adamǵa qáwip salıp turatuǵın qorqınıshlı
táǵdir kúshi sıpatında sipatlaydi. Hár jerde seziletuǵın hám ráwajlanıw barısında hár
sapar keskin ózgeris payda etetuǵın bul tema, "pútkil simfoniyanıń dáni, sózsiz
tiykarǵı pikir," – dep atap ótedi kompozitor. Qashıp qutılıw múmkin bolmaǵan, aldın-
ala belgilengen bir nárseniń tásiri onıń melodiyalıq-ritmikalıq súwreti hám tembr
reńiniń (truba hám valtorna) turaqlılıǵı hám ózgermewshiligi menen kúsheytiriledi.
Simfoniyanıń keń kólemli
birinshi bólimi
- Andante sostenuto tempinde, 3/4
ólsheminde, f-moll tonlıǵında, sonata formasında dóretilgen. Bul bólim muzıkanıń
keskin dramatik qarama-qarsı salıstırıwlardıń intensivligi menen ajıralıp turadı. Onda
sonata allegrosınıń klassikalıq forması ádewir ózgeriske ushıraǵan, ádettegi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
411
proporciyalar jılısqan hám buzılǵan, bunı kompozitordıń ózi de aytıp ótken edi. Fon
Mekktiń óz shıǵarmalarında dástúr tárepinen ornatılǵan formalarǵa ámel etedi me
degen sorawına juwap berip, Chaykovskiy bılay dep jazǵan edi: "Hám awa, hám yaq.
Sonday shıǵarmalar bar, olar belgili formaǵa, ámel etiw kerek, máselen, simfoniya.
Bul jerde men ulıwma alǵanda dástúr boyınsha qáliplesken formaǵa súyenemen, biraq
tek ulıwma alǵanda ǵana... Eger pikir rawajlanıwı formadan shıǵıwdı talap etse, onda
formalardan sırtqa shıgıw múmkin. Mısalı, biziń (yaǵnıy, Tórtinshi) simfoniyamızdıń
birinshi bólimi júdá anıq formadan shıqqan xalda jazılǵan".
Bul bólimniń ózgeshelikleriniń biri – rawajlanıw barısında áste-aqırın
jaqınlasatuǵın hár qıylı xarakterdegi tematikalıq materialdıń mollıǵı bolıp tabıladı.
Ekspoziciya ayırım intonaciyalıq elementlerdiń ulıwmalıǵı menen óz-ara
baylanısqan, anıq shegaralanǵan úsh tematikalıq bólim tiykarında dúzilgen:
dinamikalıq úsh bólimli formada bayan etilgen tınıshsız, tolqınlanıwshı bas partiyaǵa
esteliklerdiń tumanına oralǵanday názik melanxolik qosımsha partiya hám bir qálipte
hám asıqpay terbeletuǵın vals ritmindegi juwmaqlawshı partiya qarama-qarsı
qoyılǵan. Bul úsh bólimniń qarama-qarsılıǵı bir qatar dinamikalıq, agogikalıq, tembr-
orkestrlik hám tonallıq-garmoniyalıq qurallar járdeminde kórsetiledi: juwmaqlawshı
partiyanıń si major tonallıǵı f-moll tiykarǵı tonallıǵınan eń úlken tonallıq uzaqlasqan
noqatı bolıp, oǵan triton qatnasında jaylasqan (modulyaciya járdemshi partiyanıń H-
durdıń minorlıq paralleline engarmoniyalıq jaqtan teń bolǵan as-moll arqalı ámelge
asırıladı).
"Bólingen" ekspoziciyadan parıqlı, "táǵdirli" kirisiw temasınıń kútilmegen
keskin basıp kiriwi menen baslanıwshı rawajlanıw bólimi qısqa hám jedel xarakterge
iye bolıp, bas partiya hám kirisiw temaları arqalı sáwlelendirilgen "háreket" hám
"qarsı háreket" kúshleriniń gúresiniń oraylıq momentin kórsetedi. Tolqın tárizli
rawajlanıp atırǵan ósiwdiń toqtawsız kúsheyiwshi energiyası sonshelli úlken, ol
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
412
forma shegaraların buzıp ótedi hám rawajlanıwdıń dinamikalıq shoqqısı reprizanıń
baslanıwı menen birigip ketedi. Bunday qubılıslardı biz Betxovende de ushıratamız
(V. P. Bobrovskiy usınday mısallardıń biri sıpatında Betxovenniń Toǵızınshı
simfoniyasındaǵı Allegro maestoso da rawajlanıwdan reprizaǵa ótiwdi kórsetedi),
biraq bas partiya teması bul jerde tiykarǵı fa minor dúzilisinde emes, al atlas tonlılıqqa
(F-dur) minor parallelliniń (d-moll) dominant organ punktında jańlaǵanlıǵı sebepli
turaqsızlıq sezimi kúsheyedi hám rawajlanıw menen repriza arasındaǵı shegara jáne
de anıqlaspay qaladı. Reprizada tonallıq turaqlı bas partiyanıń bolmawı tiykarınan
kodadan aldın "ekinshi rawajlanıw" zárúrligin keltirip shıǵaradı, biraq ol dramatikalıq
konflikttiń sheshiliwin bermeydi, kerisinshe, onı jáne de joqarı turaqsızlıq dárejesine
jetkeredi.
Simfoniyanıń keyingi bólimlerinde subyektiv dramatikalıq plannan obyektiv
janrlı obrazlar tarawına ótiledi, muzıkanıń xarakteri jaqtıraq hám tınıshraq bolıp
qaladı.
Ekinshi bólim-
Oylı lirikalıq Andante in modo di canzona tempinde, 2/4
ólsheminde, Des-dur tonlıǵında, goboydiń solosı anıq jırlawshı teması hám
janlandırıwshı ótkir ritmi menen názik pastoral reńlerge boyalǵan. Instrumentovkanıń
jarqınlıǵı hám tembr boyınsha ájayıp
skerso
(Allegro tempinde, 4/4 ólsheminde, F-
dur tonlıǵında, úsh bólimli triosı menen) (balalaykalardıń "tırnalǵan" sestine uqsap
ketetuǵın tarlı aspaplardıń pıccikatosi, shetki bólimleri hám aǵash demli aspaplardıń
"ısqırǵan tembrindegi" kewilli kóshe qosıǵınıń naması hám mıs demli ásbaplar
gruppasındaǵı áskeriy marshtıń jańǵırıqları menen trio) kompozitordıń óziniń
anıqlaması boyınsha "jaltaqlaǵan diyqanlardıń súwretin" beredi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
413
Keń xalıq seyiliniń kórinisin súwretleytuǵın shawqımlı hám tez
final
(Allegro
con fuoco tempinde, 4/4 ólsheminde, F-dur tonlıǵında, rondo formasında) bir tárepten
Birinshi hám Ekinshi simfoniyalardıń juwmaqlawshı bólimlerine jaqın, biraq
mazmunı jaǵınan olardan ádewir quramalı. N. S. Nikolaeva bul finaldıń konfliktsiz
xarakterge iye emesligin durıs atap ótedi, onıń mánisin ol "erisilmegen birlikte"
qaharmannıń jan dramasına "xalıq ruwxınıń ullı ómir súriwshi shıdamlılıǵın
bildiretuǵın ápiwayı, kúshli quwanıshlarǵa" qarama-qarsı qoyıwda kóredi. Forması
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
414
boyınsha final «Во поле береза стояла» xalıq qosıǵı temasındaǵı erkin variaciyalı
eki epizod hám ayaq oyın menen quwanıshlı bayram júris ruwxındaǵı refren menen
rondo bolıp tabıladı. Chaykovskiydiń sheberlik penen qayta islegen xalıq naması hár
qıylı tásirli xarakterge iye bolıp, geyde jeńil hám sulıw, geyde muńlı hám ayanıshlı,
geyde awır jaǵdayda jańlaydı. "Qara" reńler, ásirese, ekinshi epizodtıń aqırında
qoyıwlanadı hám baslanǵısh "taǵdir" temasınıń payda bolıwına tayarlıq kóredi. Final
dawamında bir neshe ret júzege keletuǵın dramalıq birinshi bólimniń teması
quwanıshlı xalıq seyiliniń kórinisin qarańǵılastıradı. Simfoniyanıń finalına baylanıslı
avtorlıq sózleri de bultlarsız, jarqın hám optimistlik penen jańlamaydı: "Basqalardıń
quwanıshına quwan. Bári bir jasawǵa boladı."
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
№ Bólim
ataması
Temp
Razmer
Tonlıq
Forma
1
I bólim
Andante
sostenuto
3/4
f-moll
Sonata forması
2
II bólim
Andante in modo
di canzona
2/4
Des-dur
Quramalı úsh bólimli
forma
3
Skerco
Allegro
4/4
F-dur
Ush bólimli forma
(triosı menen)
4
Final
Allegro con fuoco 4/4
F-dur
Rondo
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
415
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
