MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
254
P.I. CHAYKOVSKIYDIŃ "QÍSQÍ ÁRMANLAR" ATLÍ BIRINSHI
SIMFONIYASI: DÚZILISI HÁM MUZIKALIQ TILINIŃ TALQILAWI (Op
13. g-moll)
Ózbekstan mamleketlik konservatoriyası Nókis filialı
“Muzıkatanıw” qánigeligi 3-kurs studenti
Dauletbaeva Gúlxumar
Annotaciya: Maqalada P.I. Chaykovskiydiń "Qısqı ármanlar" (op. 13, 1866)
atı menen belgili bolǵan Birinshi simfoniyasınıń kompleksli analizi berilgen. Izertlew
shıǵarmanıń strukturalıq, garmoniyalıq hám dramaturgiyalıq aspektlerin qamtıp
alıp, onı rus simfonizminiń rawajlanıwı kontekstinde qaraydı. Cikldiń barlıq tórt
bóliminiń kompoziciyalıq dúzilisi tolıq talıqlanıwına ayrıqsha dıqqat awdarılǵan.
Gilt sózler: "Qısqı ármanlar", simfoniya, talıqlaw, muzıkalıq forma, rus
muzıka, kompozitor.
Аннотация: В статье представлен комплексный анализ Первой
симфонии П.И. Чайковского, известной под названием "Зимние грёзы" (оп. 13,
1866).
Исследование
охватывает
структурные,
гармонические
и
драматургические аспекты произведения, рассматривая его в контексте
развития русского симфонизма. Особое внимание уделяется всестороннему
анализу композиционного строения всех четырёх частей цикла.
Ключевые слова: “Зимние грёзы”, симфония, интерпретация,
музыкальная форма, русская музыка, композитор.
Abstract: This article presents a comprehensive analysis of P.I. Tchaikovsky's
First Symphony, known as "Winter Daydreams" (Op. 13, 1866). The study
encompasses the structural, harmonic, and dramatic aspects of the work, examining
it within the context of the development of Russian symphonic music. Special attention
is given to a thorough analysis of the compositional structure of all four movements
of the symphony.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
255
Keywords: "Winter Daydreams", symphony, interpretation, musical form,
Russian music, composer.
Muzıkalıq dóretiwshiliktiń hár túrli tarawlarında úlken kólemdegi bay miyras
qaldırǵan ullı kompozitor hám keń kózqaraslı sheber P.I. Chaykovskiy, óziniń oylaw
usılı boyınsha eń aldı menen simfonist bolǵan. Chaykovskiydiń dúnyanı dramatikalıq
qabıllawı onıń simfonizminiń keskin qarama-qarsılıqlı xarakterin hám sońıń menen
birge joqarı intellektuallıǵın anıqlaǵan.
Chaykovskiydiń simfoniyalıq stili klassikalıq hám romantikalıq elementlerdiń
organikalıq jaqtan bir-birine sińisiwi hám sintezi tiykarında qáliplesken. Ol
romantizmniń muzıka tarawındaǵı eń qunlı jetiskenliklerin ózlestirip, insannıń
ruwxıy ómiri hám onı qorshaǵan dúnyanı sáwlelendiriwdiń jańa bay
múmkinshiliklerin ashqan. Sonıń menen birge, ol forma dúziwdiń hám tematikalıq
materialdı islep shıǵıwdıń klassikalıq principlerine sadıq qalǵan. Onıń dóretpelerinde
keshirmeniń romantikalıq kúshliligi hám muzıkalıq tildiń ayqın obrazlılıǵı
Betxovenniń qatań oylaw tártibi hám birlikke umtılıw erki menen uyǵınlasqan. Usı
qásiyetler Chaykovskiyge kúshli ruwxıy tolqınlanıwǵa, ótkir tásirli qarama-
qarsılıqlarǵa, kóterilisler hám qulawlarǵa tolı, biraq sońında anıq dúzilisli, izbe-iz
hám forması boyınsha pitken iri kólemdegi simfoniyalıq shıǵarmalar jaratıwǵa
múmkinshilik bergen. Chaykovskiydiń hár bir simfoniyası - ózgeshe obrazlar hám
keshirmeler dúnyası bolıp, mazmunınıń baylıǵı hám áhmiyetliligi boyınsha XIX
ásirdiń ekinshi yarımındaǵı rus realistlik romanına teńlesedi. Olar xronologiyalıq
izbe-izlikte tuǵan tábiyat hám turmıstı lirikalıq boyalǵan poetikalıq qabıllawdan
baslap, "ómir draması"na shekemgi, hátte joqarı tragediyaǵa jetkendey jolın
kórsetedi.
Dóretiliw tariyxı.
Birinshi simfoniya 1866-jıldıń báhári hám jazında
Chaykovskiy tárepinen jazılǵan. Bul shıǵarmanıń muzıkasında kompozitordıń júdá
súyetuǵın rus tábiyatınan alǵan tásirleri, Uraldaǵı uzaq Votkinsk qalashasınan ata-
anası oqıw ushın Peterburgqa alıp barǵan qısqı jol haqqındaǵı balalıq dáwiriniń eske
túsiriwleri sáwlelengen.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
256
Simfoniyanı dóretiw kompozitor ushın qıyınshılıq penen ótken. Báhárde
Peterburg konservatoriyasın tamamlaǵannan soń, Chaykovskiy sol waqıtta Moskva
konservatoriyasınıń tiykarın salıwshısı Nikolay Rubinshteyn tárepinen professorlar
qatarına shaqırılǵan. Oqıwshılar menen jumıslar kóp bolıp, kúndizgi waqıttıń
kópshiligin alǵan, sonlıqtan shıǵarma jazıw ushın tek tún ǵana qalǵan. Kompozitor
túnde islew ádetin jaqtırmaǵan, onıń ústine názikshe densawlıǵı da buǵan jol
qoymaǵan. Kúshli sharshawı tez arada nerv buzılıwına alıp kelgen. Biraq, sentyabrde
Chaykovskiy simfoniyanı tamamlap, onı óziniń burınǵı muǵallimleri - Peterburg
konservatoriyası professorları A. Rubinshteyn hám N. Zaremblardıń bahalawına
usınǵan. Olar óz pitkeriwshisiniń birinshi simfoniyalıq shıǵarmasın qattı sınǵa alıp,
Chaykovskiy úmit etken Rus muzıka jámiyetiniń koncert baǵdarlamalarına
kirgiziwden bas tartqan.
Peterburgtan qaytqannan soń, kompozitor simfoniyanı qayta islewge kirisken.
Ekinshi redakciyası noyabr ayında tamamlanǵan, biraq ol da maqullanbaǵan.
Premyera belgisiz waqıtqa keshiktirilgen. Chaykovskiy tek Moskva hám Peterburgta
eki ortanǵı bólimniń atqarılıwın shólkemlestire alǵan, biraq bul derlik itibarǵa
alınbaǵan. Tek ǵana belgisiz qalǵan bir sınshı (ol A. D. degen inisiallar menen qol
qoyǵan, izertlewshiler bunı anıqlap bilmegen - shaması, ol muzıkant emes, al bilimli
háwesker bolsa kerek) bılay dep jazǵan: "Biz bul salqın qabıllawdıń (orınlanǵan
úzindilerge qaratqan) sebebin túsine almaymız, sebebi simfoniya sózsiz
jetiskenliklerge iye. Ol joqarı dárejede melodiyalı hám ajayıp sazlanǵan: ásirese,
adajio bizge unadı: ol pútkilley rus xarakterine iye bir temadan quralǵan, onda rus
qosıǵınıń janıńdı tartatuǵın sazı esitiledi. Soǵan qaramastan, tema pútkilley ózgeshe."
Adajioda eki tema bar ekenligi haqqındaǵı qátelikke qaramastan, bul pikirlew hayran
qalarlıq dárejede sezgir bolıp, jalǵız pikirlew bolıp qalǵan. Professionallarda bolsa
kórsetilgen muzıka qızıqtırmaǵan.
Simfoniyanıń tolıq kórinisindegi premyerası tek 1868-jıldıń 3 (15) fevral kúni
Moskvada, N.G.Rubinshteyn basshılıǵındaǵı RMJ(Rus muzıka jámááti)nıń
segizinshi simfoniyalıq jıynalısında bolıp ótken. Biraq bul orınlaw jalǵız márte bolıp
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
257
qalǵan. Oǵan sınshılar da pikirlew bildiriwdi kerek dep tappaǵan. Simfoniya qaytıp
orınlanbaǵan, ol umıtılıp ketkenday kóringen.
Birneshe jıl ótkennen keyin, 1874-jılı Italiyaǵa saparınan soń kompozitor
simfoniyanı jáne bir márte qayta kórip shıqqan: ayırım uzın jerlerdi qısqartqan,
orkestrlewdi ózgertken. Usı aqırǵı redakciyasında simfoniya jáne toǵız jıldan keyin -
1883-jılı Moskvada 80-jılları Moskvada islegen nemis dirijorı M.Ermansderfer
basshılıǵında basılıp shıǵarılǵan hám orınlanǵan. Tek sonda ǵana onıń bahasına
jetken. "Bul haqıyqıy rus simfoniyası, - dep jazǵan sınshı. - Onı tek rus adamı ǵana
jaza alıwı múmkinligi hár bir taktte sezilip turadı. Shet elde islep shıǵılǵan formaǵa
kompozitor taza rus mazmunın sińdirgen." Biraq, aradan jáne úsh jıl ótip, álle qashan
dańqı shıqqan kompozitordıń birinshi simfoniyalıq tájiriybesi Peterburgta da
atqarılǵan. Sonnan baslap ol koncert repertuarınan bekkem orın alǵan.
Tiykarında birinshi rus simfoniyası bolıp shıqqan (birqansha aldın jazılǵan
Rimskiy-Korsakov simfoniyası tabısqa erispe hám derlik umıtılıp ketken), sonıń
menen birge ol lirikalıq simfonizmniń birinshi úlgisi bolǵan. Simfoniya programmalı.
Chaykovskiy oǵan at qoyıp, birinshi eki bólimge kishi atlar bergen. Bunday
"kórsetpe"ge iye bolmaǵan skercoda 1865-jılı jazılǵan fortepiano sonatasınıń
materialınan paydalanılǵan.
Birinshi bólim-
Allegro tranquillo tempinde, 2/4 ólsheminde, g-moll
tonlıǵında, sonata formasında dóretilgen. “Qısqı joldaǵı ármanlar” («Грёзы зимнею
дорогой») dep atalǵan. Ol skripkalardıń esitiler-esitilmes tremolosı menen baslanadı.
Bir máhál... fleyta hám fagot penen ırǵaqlanǵan muńlı nama payda boldı. Bul saz
ásbaplarınıń dawısları arasındaǵı uzaq aralıq sebepli keń keńislik, shólistanlıq,
jalǵızlıq sezimleri payda boladı. Aǵash úplep shertiletuǵın muzıkanıń dawısı tınadı
hám onıń menen birge altlar, sońınan violoncheller qosıldı. Al úplep shertiletuǵın
ásbaplardıń dawısı bolsa usı waqıtta júzge urılıp atırǵan qar ushqınlarınday qısqa,
ótkir sesler shıǵaradı. Olarda qanday da bir tınıshsızlıq, qáweterleniwshilik seziledi.
Sestiń jańǵırıǵı kúsheedi. Barǵan sayın jańa ásbaplar kirip kelmekte. Melodiya
mayda-mayda bolıp ketedi. Onıń úzik-úzik bólekleri bir-biriniń izinen ushıp, shır
aylanıp júrgendey. Mine, usı waqıtta qar temasınan ósip shıqqan quwatlı tema bar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
258
dawısı menen atqarıla basladı. Onıń júreginde jas jigittiń keńligi sezilip tur. Dáslepki,
burınǵı muńlı nama oǵan qosılıp ketti hám ol da ájayıp bulaqtan kúsh alǵanday
quwatlı, isenimli boldı. Hámmesi tınshıp qaladı. Bir neshe qurǵaq akkordlar hám tarlı
saz ásbaplarınıń qısqa sozılǵan sesleri fonında klarnet qosıq ayta basladı. Onıń qosıǵı
- qosımsha tema - oylı hám tınısh. Ol sheksiz jazdırılatuǵın lenta sıyaqlı erkin aǵadı.
Klarnet úndemey qaldı, biraq qosıq úzilmedi: onı basqa saz ásbapları qosıp, jáne de
keńirek aytıla basladı. Jáne tım-tırıs. Ekspoziciyanıń juwmaqlawshı bólimi - bayram,
saltanatlı, quwanıshlı keypiyatta tikkeley rawajlanıwǵa qosıladı. Onda tolqınlanǵan
jedel háreket, dawıslardıń jedel almasıwı, ekspoziciyanıń hár qıylı temalarınıń
soqlıǵısıwı, dramatizmge tolı hám kulminaciyaǵa alıp keledi. Taǵı da, mine, úshinshi
mártebe - ulıwma pauza. Áste, tartınshaqlıq penen, barlıq waqıtta da sazǵa túse
bermeytuǵınday bas dawıslar "teńselip" turadı. Olarǵa valtornanıń jumsaq hawazı
qatlam bolıp jabısadı, sońınan aǵash demli ásbaplar qosıladı, soń qaytadan muńlı
melodiya atqarıla baslaydı. Repriza baslandı.
Simfoniyanıń
ekinshi bólimi-
Adagio cantabile ma non tanto tempinde, 4/4
ólsheminde, Es-dur tonlıǵında, quramalı úsh bólimli formada jazılǵan. “Qapa úlke,
dumanlı úlke” («Угрюмый край, туманный край») dep ataladı. Ol Ladoga kóli
boylap Valaam atawına sayaxatı hám 1860-jıldıń jazında Imatra sarqıramasına
sayaxatı tásirinde jaratıldı. Áste tarlı ásbaplar atqarıwında kirisiw atqarıladı. Goboy
diyxanlardıń sozıp aytatuǵın qosıqların esletetuǵın keń hawazlı namanı shertedi.
Fleytanıń tez passajı misli kól tolqınları ustinen juwırıp ótken tolqınday, jeńil esken
samalday. Soń fagot óziniń naması menen kirip keledi, mine endi eki dawıs hár
qaysısı óz qosıǵın baslap, bir-birine qosılıp ketkendey boladı. Alt hám fleytalar jıllı
hám tolqınlanıp sayray basladı. Olardıń naması keń hám erkin shıǵıp turǵanday. Onı
skripkalar dawam ettirip, alıs-alıslarǵa, joqarılarǵa alıp ketedi, ol jerde ol toqtamaydı,
al erip baratırǵanday bolıp, adamnıń qulaǵına jetpeytuǵın bolıp esitile beredi. Al,
tómende, violonchellerde jáne birinshi qosıq payda boladı. Temanıń ayırım
fragmentleri menen hár qıylı ásbaplar kirip keledi. "Solistler" - klarnet penen shireli
jańlaytuǵın skripkalar- ekinshi temanı atqarıwında dawıslar óz-ara qosılıp ketedi.
Orkestr dawıslarınıń kúshli xorı qosıqtı qosıp alıp, onı jáne de dawam ettiredi... Bir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
259
demlik irkiliw, isenimsizlik, bálkim, qáweterleniw hám jáne ullı xalıq qosıǵı bálentke
kóteriledi. Gúrriń tamam boldı. Bólimdi tarlı ásbaplar juwmaqlaydı.
Simfoniyanıń
úshinshi bólimi
- Allegro giocoso tempinde, 3/8 ólsheminde, c-
moll tonlıǵında, úsh bólimli formada (Skerco-Trio-Skerco-Coda) dóretilgen. Bul
bólim atamaǵa iye emes, biraq mazmunı onısız da ayqın. Skertso klarnet hám
fleytalardıń jeńil trelleri menen ashıladı. Sonıń arasınsha skripkalar sıldır-sıldır etip
oynay basladı. Ájayıp, biraq xalıqshıl xarakterdegi namanı aǵash demli ásbaplar
atqaradı hám kóp uzamay hámme nárse boranlı xorovodta aylanıp ketti.
Final-
Andante lugubre tempinde, 4/4 ólsheminde, g-moll-G-dur tonlıǵında,
sonata formasında dóetilgen. Tómennen áste-aqırın gúńirengen dawıslar esitildi de,
bir nársege isenbey toqtadı. Jáne bir ret nama jańladı da, taǵı úzildi. Úshinshi mártebe
ol joqarıraqtan baslanıp, fleyta, goboy, klarnetlerdiń jaqtılıraq tembrlerinde baslanıp,
jańa kúshke iye bolǵanday bolıp, aqırında skripkalardıń toyınǵan tómen registrinde
tolıǵı menen atqarıldı. Prolog usınday. Oylanıw. Taǵı da nama jańladı - endi ol
burınǵıday minorda emes, al majorda - ashıq, isenimli túrde tez hám kúshli hárekette
jańladı. Bul «Я посею ли млада» degen xalıq qosıǵı, áyyemgi diyxan qosıǵı "Gúller
gúlledi"niń qalalıq nusqası. Bir neshe takt ishinde qáhárli prologtan quwanıshlı
shadlıqqa qaray tez kóteriliw júz berdi. Finaldıń tiykarǵı teması óziniń jámiyetlik
dúzilisi, marshtıń ritmi, keskin jańlaydı. Bul shadlı, quwanıshlı xalıqtıń kelbeti. Jáne
de «Я посею ли млада» qosıǵı payda boladı, endi ol ayaq oyın xarakteri iye.
Jámiyetlik kórinisler - hárekettiń ulıwmalıq kórinisi - waqtı-waqtı menen kishi janrlıq
súwretlemeler menen almastırılıp turadı. Orkestr jáne de ashıq, kóp dawıslı
bayanlawda qıyalıy órilgen melodiyalıq sızıqlar qısqa boladı. Jáne de yarmarkanıń
qızǵın shadlıǵı toqtap qaladı. Tosattan oylanıw waqtı keledi. Prolog muzıkası
esitiledi. Sońınan áste-aqırın, terbelgendey bolıp, uzaq waqıtqa sozılǵan kúsheyiw
baslanıp, quwanıshlı kúshli juwmaqqa alıp keledi.
Chaykovskiydiń Birinshi simfoniyası óziniń lirikalıq tuwrılıǵı hám
muzıkasınıń shayırlıǵı menen tartımlı bolıp, onıń avtorında keleshektegi ullı
simfonist-dramaturgtı kóriwge múmkinshilik beredi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
260
№ Bólim ataması
Temp
Razmer
Tonlıq
Forma
1
“Qısqı joldaǵı ármanlar”
(«Грёзы
зимнею
дорогой»)
Allegro
tranquillo
2/4
g-moll
Sonata
forması
2
“Qapa úlke, dumanlı
úlke” («Угрюмый край,
туманный край»)
Adagio
cantabile
ma
non
tanto
4/4
Es-dur
Úsh bólimli
forma (A-
B-A)
3
Skerco
Allegro
giocoso
3/8
c-moll
Quramalı
úsh bólimli
forma
(triosı
menen)
4
Final
Andante
lugubre
4/4
g-moll-
G-dur
Sonata
forması
Sonıń menen birge, tiykarǵı temalardıń quramında-aq Chaykovskiydiń
simfoniyalıq oylawı ayqın kórinedi. Ásirese, birinshi bólimniń bas partiyasınıń teması
bul jaqtan úlken áhmiyetke iye. Onıń ayırım melodiyalıq aylanıslarınıń xalıq
qosıqlarına jaqınlıǵı ańsat sezilse de, tema qosıqlıq juwmaqlawdan ayırılǵan:
rawajlanıp barıwshı bóliniw principi (4 takt + 2 + 1 + 1) oǵan ashıq xarakter beredi
hám dawam ettiriwdi hám rawajlandırıwdı talap etetuǵın tolıq emeslik
sezimin payda etedi. Ekinshi gápte tema, basqasha tembr menen berilgen (fleyta hám
fagot ornına altlar), fleytada ótkirli "tikenli" faktura menen birge júredi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
261
Keyinirek dinаmikalаstırıwshı fаktor sıpаtındа úlken áhmiyetke iye bolаtugın
bul fraza, keyingi bаrlıq rаwаjlаnıwdı qаmtıp ótedi hám járdemshi pаrtiyanıń
kiriwinen аldın kúshli sаltаnаtlı jаńlаnıwǵа jetedi.
Eki element te ekspoziciya sheńberinde keń rawajlanıp, nátiyjesinde bas
partiya sol materialdaǵı baylanıstırıwshını "jutıp jiberip", tolqın sıyaqlı ósip baratuǵın
bir úlken bólimdi payda etedi.
Qosıq tárizli járdemshi partiya óziniń jaqtı lirikalıq xarakteri menen bas
partiyanıń gúńgirt "qıslıq" koloritine qarama-qarsı qoyılıp, salıstırmalı túrde ózinshe
epizod bolıp esaplanadı. Chaykovskiydiń keyingi simfoniyalıq islenbelerinen parqı,
bunda dramalıq qaramaqarsılıqtıń orayı bolıp, ayırıqsha "waqıyalar" júz bermeydi.
Ekspoziciya dúzilisin qısqartılǵan halda (hám tiyisli ton ózgerisler menen)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
262
qaytalaytuǵın reprizadan soń, keńeytirilgen koda berilgen, onda bas partiyanıń
tiykarǵı elementleri bunnan bılay da rawajlandırıladı.
Simfoniyanıń ekinshi bólimi - "Qapa úlke, tumanlı úlke" -. Bul bólimniń
formasın ayırım izertlewshiler rondo tárizi, basqaları variant-strofalıq dep esaplaydı.
Onıń ózgesheligi sonda, eki epizod tiykarǵı temadan alınǵan melodiyalıq aylanısqa
qurılǵan hám tek onıń erkin ózgeriwi bolıp tabıladı. Aqırın-aqırın rawajlanıp, kem-
kemnen dem alatuǵın, uzınlıǵı jigirma takt bolǵan bul tema Chaykovskiydiń lirikalıq-
qosıq melodikasınıń eń ájayıp úlgilerinen esaplanadı. Xalıq xarakterdegi ayırım
melodiyalıq sızıqqa quyılǵanday aylanıslar onıń tipik rus kelbetin ayqınlastıradı.
Keyingi shıǵarmalarda tema hár sapar jańa reńge iye bolıp, juwmaqlawshı
bólimde valtorna solosında patetikalıq jańlawǵa erisedi. Usı bólimniń tıńlawshını
arqa orıs peyzajınıń muńlı hásiretli ortalıǵına batıratuǵın poetikalıq kirisiwi haqqında
da aytpay ketiwge bolmaydı. (Bul kirisiwde Chaykovskiydiń konservatoriya jıllarında
jazǵan "Dawıl" (Ostrovskiydiń draması boyınsha) uvertyurasınıń járdemshi
partiyasınıń materialı qollanılǵan. Biraq basqa faktura hám sazlastırıw (onda - fleyta
hám goboy, joqarı registrdegi skripkalar kontrapunkti hám arfanıń sıńǵırlaǵan
akkordları, bunda - tek tarlılar, orta registrde tıǵız jaylasqan) muzikanıń tásirliligin
joqarı dárejede ózgertedi.
Simfoniyanıń sońǵı eki bólimi arnawlı baǵdarlamalıq atamalarga iye emes,
biraq olardıń muzıkası sonday-aq jarqın obrazlılıqqa iye. Skerso (Skersonıń shetki
bólimleri ushın kompozitordıń ómirinde basıp shıǵarılmaǵan do-diez minor
fortepiano sonatasınan alınǵan skerso material bolıp xızmet etken), jeńil muńlılıq
reńine iye. Qos takttıń "úzik-úzik" ritmi oǵan ózgeshe ótkirlik beredi. Skersonıń orta
bólimi - tegis lirikalıq vals.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
263
Saltanatlı final Chaykovskiydiń keyingi simfoniyalıq finallarınıń úlgisi boldı,
ol jeke táshwishler, ruwxıy gúresler hám tolǵanıwlardıń jabıq dúnyasınan sırtqa,
jarqın quwanısh hám shadlıq dúnyasına shıǵıwdı ańlatadı. Bul final simfoniyanıń
aldınǵı názik, tınıq reńli bólimlerinen salmaqlılıǵı, awır jańlawı menen ajıralıp turadı.
Kompozitor xalıq bayramınıń súwretin jarqın boyawlar menen sızadı: bunda birinshi
ret "awır" mis ásbaplar (úsh trombon, tuba) hám urma ásbaplar toparı menen úlken
orkestrdiń tolıq quramı qatnasadı; jazıw usılı keń. Kontrasttıń keskinligi belgili
dárejede úlken kirispe bólimi (64 takt) menen jumsartıladı, onıń baslanıwı qarańǵı
reńlerge boyanǵan, hám tek áste-aqırın tiykarǵı bólimge jaqınlasqan sayın muzikanıń
reńi jaqtılasıp hám anıqlasa baradı. Kirisiwde birinshi márte «Я посею ли млада»
degen xalıq qosıq jańlaydı, ol keyinirek járdemshi partiyanıń tiykarına aylanıp, óziniń
bir qálipli namaları menen bas partiyanıń keń temasına qarama-qarsı qoyıladı. Qızıǵı,
Chaykovskiy bul qosıq namasın hámmege málim major variantınan parıqlı túrde
minorda beredi. Tek final kodasında ol bir márte major jańlawında hám oǵan
saltanatlı epikalıq-ullı xarakter beriwshi ritmlik úlkeytiwde ótkeriledi.
Bul ózgeshe oylap tabılǵan finalda Chaykovskiydiń barlıq niyeti ámelge
aspadı. Onıń eń ázzi bólimi járdemshi partiya materialındaǵı kishi fugato menen
baslanıp, tiykarında bas partiya temasınan bólinip alınǵan qısqa motiv jatatuǵın
keńeytilgen fuga menen dawam etetuǵın bir qansha formal rawajlanıw bolıp
esaplanadı.
Chaykovskiydiń Birinshi simfoniyası óziniń lirikalıq tuwrılıǵı hám
muzıkasınıń poetikalıǵı menen tartımlı bolıp, onıń avtorında keleshektegi ullı
simfonist-dramaturgti kóriwge múmkinshilik beredi. Tematikalıq materialdı dúziwde
de, onı qollanıwda da, rawajlandırıwda, ózgertiwde hám az sanlı dáslepki
elementlerden barǵan sayın jańa formanıń payda bolıwlardıń ósiwinde de
kompozitordıń muzikalıq oylawınıń haqıyqıy simfoniyalılıǵı kórinedi.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
264
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
