MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
237
“JALǴIZ MAJOR: CHAYKOVSKIYDIŃ ÚSHINSHI
SIMFONIYASÍNÍŃ SIMFONIYALIQ TILINIŃ ÓZGESHELIKLERI” (Op 29
D-dur)
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı
“Muzıkatanıw” qánigeligi 3-jurs studenti
Dauletbaeva Gúlxumar
Annotaciya: Maqalada Chaykovskiydiń Úshinshi simfoniyası (1875)
talqılanadı, ol Chaykovskiy miyrasındaǵı jalǵız major hám bes bólimli simfoniya
bolıp esaplanadı. Klassikalıq emes qurılısı, balet stilistikası menen baylanısı qarap
shıǵılǵan. Bólimler hám tonallıq jobaların talıqlaw kestesi de kirgizilgen.
Gilt sózler: simfoniya, kompozitor, kóp bólimlilik, major, opera, sıńshı.
Аннотация: В статье анализируется Третья симфония Чайковского
(1875), которая является единственной мажорной и пятичастной симфонией
в наследии композитора. Рассмотрены её неклассическая структура и связь со
стилистикой балета. Также включена таблица для анализа частей и
тональных планов.
Ключевые слова: симфония, композитор, многочастность, мажор,
опера, критик.
Abstract: This article analyzes Tchaikovsky's Third Symphony (1875), which
is the only major-key and five-movement symphony in the composer's oeuvre. The
study examines its non-classical structure and connection to ballet stylistics.
Additionally, a table is included for the analysis of movements and tonal schemes.
Keywords: symphony, composer, multi-part, major, opera, critic.
Muzıkalıq dóretiwshiliktiń hár túrli tarawlarında úlken kólemdegi bay miyras
qaldırǵan ullı kompozitor hám keń kózqaraslı sheber P.I. Chaykovskiy, óziniń oylaw
usılı boyınsha eń aldı menen simfonist bolǵan. Chaykovskiydiń dúnyanı dramatikalıq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
238
qabıllawı onıń simfonizminiń keskin qarama-qarsılıqlı xarakterin hám sońıń menen
birge joqarı intellektuallıǵın anıqlaǵan.
Chaykovskiydiń simfoniyalıq stili klassikalıq hám romantikalıq elementlerdiń
organikalıq jaqtan bir-birine sińisiwi hám sintezi tiykarında qáliplesken. Ol
romantizmniń muzıka tarawındaǵı eń qunlı jetiskenliklerin ózlestirip, insannıń
ruwxıy ómiri hám onı qorshaǵan dúnyanı sáwlelendiriwdiń jańa bay
múmkinshiliklerin ashqan. Sonıń menen birge, ol forma dúziwdiń hám tematikalıq
materialdı islep shıǵıwdıń klassikalıq principlerine sadıq qalǵan. Onıń dóretpelerinde
keshirmeniń romantikalıq kúshliligi hám muzıkalıq tildiń ayqın obrazlılıǵı
Betxovenniń qatań oylaw tártibi hám birlikke umtılıw erki menen uyǵınlasqan. Usı
qásiyetler Chaykovskiyge kúshli ruwxıy tolqınlanıwǵa, ótkir tásirli qarama-
qarsılıqlarǵa, kóterilisler hám qulawlarǵa tolı, biraq sońında anıq dúzilisli, izbe-iz
hám forması boyınsha pitken iri kólemdegi simfoniyalıq shıǵarmalar jaratıwǵa
múmkinshilik bergen. Chaykovskiydiń hár bir simfoniyası - ózgeshe obrazlar hám
keshirmeler dúnyası bolıp, mazmunınıń baylıǵı hám áhmiyetliligi boyınsha XIX
ásirdiń ekinshi yarımındaǵı rus realistlik romanına teńlesedi. Olar xronologiyalıq
izbe-izlikte tuǵan tábiyat hám turmıstı lirikalıq boyalǵan poetikalıq qabıllawdan
baslap, "ómir draması"na shekemgi, hátte joqarı tragediyaǵa jetkendey jolın
kórsetedi.
Dóretiliw tariyxı:
Úshinshi simfoniyanıń jaratılıw waqtı Chaykovskiydiń
ómirindegi eń jumısqa tolı dáwirlerdiń biri boldı. Ol 1866-jılı Peterburgta
konservatoriya kursın pitkergennen soń, Moskva konservatoriyasında pedagogikalıq
xızmetin dawam etti. Onıń júklemesi júdá úlken - háptesine 30 saatqa shekem, ol
pedagogikanı unata qoymasa da, bul házirshe onıń birden-bir turaqlı tabısı
bolģanlıqtan, onnan bas tarta almaydı. Biraq onıń dóretiwshilik ómiri de ǵárezsiz
rawajlandı.
Onıń qızıģıwshılıqları hár túrli janrlarda kórinedi. Derlik bir waqıtta ájayıp
romanslar, kóp sanlı fortepiano shıǵarmaları, sonıń ishinde "Jıl pásileri" cikli
dóretiledi. Moskvada hám Peterburgta "Oprichnik" operasınıń premyeraları ótkerildi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
239
"Aqquw kóli" baleti oylanbaqta, Peterburgta jazıw boyınsha jarıs járiyalanģan
"Temirshi Vakula" operası ústinde jumıs baslandı.
Fortepiano hám orkestr ushın birinshi koncert jazıldı. Ókinishine, bul
shıǵarma dáslep baǵıshlaǵan júdá húrmetli hám súyikli úlken dostı, ájayıp pianinoshı
N. Rubinshteyn onı joqarı bahalamadı hám orınlawdan bas tarttı. Biraq, 1875-jılı
koncert sahnada jańlaǵan - Bostonda onı ataqlı pianinoshı hám dirijyor Gans fon
Byulov, Peterburgta bolsa onsha belgili bolmaǵan pianinoshı G. Kross atqarǵan.
Gúzde ótken koncerttiń premyerasın kútip, 1875-jıldıń jaz ayların Chaykovskiy ózin
Úshinshi simfoniya ústindegi jumısqa baǵıshladı.
Jumıstıń baslanıwı 5-iyunda kompozitor V. S. Shilovskiydiń Usovadaǵı
úyinde qonaq bolǵan waqıtqa tuwra keldi. Ol awılda eski dostınıń úyinde ótkergen
úsh hápteniń ishinde simfoniyanı shala tamamlap, orkestrlewge kiristi. Bul jumıstı
toqtatıwǵa tuwra keldi - bir neshe qısqa muddetli, sonıń ishinde Moskva menen
Kievke saparlar boldı. Orkestrlewdi Chaykovskiy 1-avgustta, Verbovka awılında
jasap atırǵanda tamamladı.
Bul janrdaǵı basqa shıǵarmalar arasında Úshinshi simfoniya ózgeshe ornı bar:
ol jalǵız bes bólimli, yaǵnıy klassikalıq simfoniyalıq cikl dástúrlerinen formal túrde
ózgeshe, sonıń menen birge Chaykovskiydiń jalģız major simfoniyası. Onda
programmalıq joq, jaqtı, quwanıshlı, bir qansha súwretlew-kórkemlew xarakterindegi
obrazlar basım orın iyeleydi. Ol haqqında kompozitordıń ózi bılay degen edi:
"Menińshe, bul simfoniya hesh qanday ayrıqsha tabıslı ideyalardı kórsetpeydi, biraq
faktura jaǵınan ol bir qádem alǵa ilgerilew. Ásirese, men birinshi bólimnen hám eki
skercodan qanaatlanamam..."
Simfoniyanıń premyerası 1875-jıldıń 7 (19)-noyabrinde Moskvada N.
Rubinshteyn basshılıǵında ótkerildi hám ol, sınshılardıń biriniń aytıwınsha,
"tıńlawshılardıń kórinerliktey zawqın keltirdi." Eki aydan aslam waqıt ótkennen keyin
simfoniya Peterburgta da orınlandı, onı Mariin teatrınıń muzıkalıq basshısı, ájayıp
dirijyor E. Napravnik basqardı. Chaykovskiydi onıń menen óz-ara doslıq hám húrmet
sezimi baylanıstırıp turdı. Kompozitor paytaxtqa repetitsiya hám koncertke keldi.
Aǵasına jazǵan xatında simfoniyanıń "júdá jaqsı ótkenin hám úlken tabısqa eriskenin"
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
240
xabarladı. "Meni dostana shaqırıp, qol shappatlap qarsı aldı". Baspasózdiń pikirleri
joqarı boldı. Olardıń arasında belgili sınshı G. Laroshtıń maqalası ayrıqsha bóleklenip
turıp, ol, sonıń ishinde, bılay dep jazǵan edi: "Mazmunınıń tereńligi, formasınıń hár
túrli baylıǵı, ózine tán, jeke dóretiwshilik penen súwretlengen stiliniń jaqsılıǵı hám
texnikasınıń siyrek ushırasatuǵın jetikligi boyınsha Chaykovskiy mırza simfoniyası
sońǵı jıllar muzıkasınıń eń áhmiyetli qubılıslarınan birin quraydı..."
Ekinshi simfoniyada hám ásirese onıń ullı finalında Chaykovskiy bir tárepten
"kuchkistlik" milliy-epikalıq simfonizm tipine jaqınlasıp, biraq sonda da óziniń
dóretiwshilik ózgesheliklerin tolıq saqlap qalǵan. Úsh jıldan soń jazılǵan Úshinshi
simfoniya (1875) óziniń obrazlı dúzilisi, tematikalıq materialınıń xarakteri, cikldiń
qurılısı boyınsha ózinen aldınǵı simfoniyadan da, Birinshi simfoniyadan da keskin
parıq qıladı. Onıń Chaykovskiy simfoniyaları arasındaǵı ózgeshe ornın Asafevten
baslap barlıq izertlewshiler atap ótken, ol bul simfoniyanı "syuita usılındaǵı
simfoniya" dep táriyiplegen. "Syuitalıq" tek bólimler sanınıń ádettegiden kóp
bolıwında (ádettegi tórttiń ornına bes) emes, al bólimler ishindegi materialdıń
molshılıǵında, hátte belgili dárejede hár qıylılıǵında hám hár túrli xarakterinde de
bayqaladı. Bunda kópshilik temalar anıq ritmlestirilgen qozǵalıs xarakterine iye bolıp,
ya marsh-júriske, ya ayaq oyınǵa jaqın.
Birinshi bólimde
- Moderato assai- Allegro brillante templerinde, 4/4
ólsheminde, d-moll-D-Dur tonlıǵında, sonata formasında dóretilgen. Bul bólimde tórt
qarama-qarsı tema-obraz bar: tempo di marcia funebre avtor belgisi menen áste-aqırın
kirisiw teması(d-moll), onnan bas partiyanıń jарqın marsh teması áste-aqırın ósip
shıǵadı, sońınan elegiyalıq járdemshi partiya, anıq ostinatlı ritmi hám biraz
avtomatlaslasqan oyınlı juwmaqlawshı partiya. Bunnan soń áste-aqırın ápiwayı eski
vals ruwxındaǵı
Alia tedesca-
Allegro moderato e semplice tempimde, 3/4
ólsheminde, B-dur tonlıǵında dóretilgen. Keyingi bólim romans tárizindegi
Andante-
Andante elegiaco tempinde, 3/4 ólsheminde
,
d-moll tonlıǵında jazılǵan. Hám geyde
qorqınıshlı fantastikalıq kórinislerge aylanıp ketetuǵın qanday da bir gofmanlıq sırlı
obrazlardı esletiwshi
skerco-
Allegro vivo tempinde, 2/4 ólsheminde, h-moll
tonlıǵında keledi. Simfoniyanıń
finalı
- Allegro con fuoco (Tempo di Polacca)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
241
tempinde, 3/4 ólsheminde, D-dur tonallıǵında eki epizodlı rondo formasındaǵı
saltanatlı polonez bolıp esaplanadı.
Bunday obrazlı kóp qırlılıqta simfoniya kórkem oydıń ishki birligi hám
baylanıslılıǵınan ayırılmaǵan. Muzikanıń hár túrli, hátte uzaq noqatları arasında
melodikalıq-ritmikalıq yamasa xarakterli-janrlıq baylanıslardı ańsat tabıw múmkin.
Juwmaqlawshı polonez birinshi bólimniń bas partiyasınıń marsh teması menen
tikkeley úndesledi. A. A. Alshvang birinshi bolıp skerso triosınıń birinshi bólimniń
kirisiw bólegi menen tematikalıq jaqınlıǵına dıqqat awdarǵan. (Atap ótemiz, bul tema
Chaykovskiydiń 1872-jılı jazılǵan Ulı Petrdiń tuwılǵanına 200 jıl tolıwına arnalǵan
Kantatasında birinshi ret payda bolǵan. Solay etip, kirisiw temasın onnan kelip
shıqqan dep esaplaw kerek, al kerisinshe emes.) Sonday-aq, simfoniyalıq cikldiń hár
qıylı bólimlerinde kirisiw frazalarınıń basın juwmaqlawshı punktirli ritmlik figuranıń
rolin izertlew de qızıqlı.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
242
Birinshi bólimniń bas partiyasınıń teması hám finaldıń tiykarǵı teması da tap
usılay juwmaqlanadı. Hátte lirikalıq Andanteniń birinshi bóliminde de sol ritm qatań
esitiledi.
Úshinshi simfoniyadaǵı kóp nárseler Chaykovskiydiń ómiriniń aqırǵı
jıllarındaǵı eń jetilisken hám áhmiyetli shıǵarmalarına jol ashadı: Asafevtıń
aytıwınsha, onnan "Uyqıdaǵı gózzal" hám "Pikovaya dama" shıǵarmalarına
psixologiyalıq hám tematikalıq jollar sozıladı. Ásirese, skersodaǵı úlkeytilgen ladtıń
mısalı júdá ayrıqsha, ol úsh sesten quralǵan eki topardan payda bolıp, birdey
sozımlıqta tómenge pútin tonlar boyınsha túsedi, -
dál "Pikovaya dama"nıń besinshi kartinasında Grafinyanıń áruwaǵı payda
bolǵanınday.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
243
Simfoniya kompozitordıń sheberliginiń óskenliginiń isenimli dálili sıpatında
da dıqqatqa ılayıq, ol fakturanı jetik islewde de, tematikalıq rawajlanıwdıń ayırım
usıllarında da kórinedi. Usı kóz-qarastan birinshi bólimniń islep shıǵılıwı ayrıqsha
dıqqatqa ılayıq, ol imitaciyalıq hám qarama-qarsı polifoniyanıń quramalı quralların
qollanıwǵa tiykarlanǵan: stretta, kanonlıq dúzilisler, qos hám úshlik imitaciyalar,
olarda tek ayırım dawıslar ǵana emes, al pútkil orkestr qatlamları qatnasadı. Biraq
bunda hesh qanday jasalmalıq joq: rawajlanıw maqsetli hám dinamikalı júredi, tábiiy
túrde reprizaǵa quyılıp, "úlken tutti"niń tolıq quramında jaqtı hám kúshli jańırap
turadı.
Aytılǵanlardıń barlıǵı Laroshqa "mazmunınıń kúshliligi hám áhmiyetliligi,
formasınıń hár qıylı baylıǵı, ózine tán jeke dóretiwshilik penen súwretlengen stiliniń
abrayı hám texnikanıń siyrek ushırasatuǵın jetikligi boyınsha, Chaykovskiy mırza
simfoniyası tek bizde ǵana emes, al pútkil Evropada sońǵı 10 jıldaǵı muzikanıń eń
áhmiyetli qubılıslarınan birin quraydı..." dep tastıyıqlawǵa tiykar berdi.
№ Bólim
ataması
Temp
Razmer Tonlıq
Forma
1
I bólim
Moderato
assai-
Allegro brillante
4/4
d-moll-
D-dur
Sonata forması
2
Alia
tedesca
Allegro moderato e
semplice
3/4
B-dur
Úsh bólimli forma
(A-B-A)
3
Andante
Andante elegiaco
3/4
d-moll
Úsh bólimli forma (A-
B-A)
4
Skerco
Allegro vivo
2/4
h-moll
Ush
bólimli forma
(triosı menen)
5
Finale
Allegro con fuoco
(Tempo di Polacca)
3/4
D-dur
Rondo-sanata
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
244
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
