MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
245
“KISHI ROSSIYA” EKINSHI SIMFONIYASI: CHAYKOVSKIY
DÓRETIWSHILIGINDEGI XALIQ QOSÍQLARÍ MÁSELESI HAQQINDA"
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı “Muzıkatanıw”
qánigeligi 3-kurs studenti Dauletbaeva Gulxumar
Annotaciya: Maqala P.I. Chaykovskiydiń Ekinshi simfoniyası ("Kishi
Rossiya" dep atalatuǵın) talıqlanıwına baǵıshlanǵan. Shıǵarmanıń qurılısı, ukrain
xalıq qosıqları temalarınan paydalanıwı hám redakciyalarınıń rawajlanıwı qarap
shıǵıladı. "Tırna" qosıǵı temasında jazılǵan finalǵa ayırıqsha dıqqat awdarılǵan. Bul
material XIX ásirdegi rus simfonizmin úyreniw ushın áhmiyetli bolıp tabıladı.
Gilt sózler: simfoniya, “Tırna”, ukrain xalıq qosıǵı, folklor, redakciya,
kompozitor.
Аннотация: Статья посвящена анализу Второй симфонии П.И.
Чайковского (известной как "Малороссийская"). Рассматриваются структура
произведения, использование тем украинских народных песен и эволюция
редакций. Особое внимание уделяется финалу, написанному на тему песни
"Журавль." Этот материал имеет важное значение для изучения русского
симфонизма XIX века.
Ключевые слова: симфония, "Журавль," украинская народная песня,
фольклор, редакция, композитор.
Abstract: This article analyzes Pyotr Ilyich Tchaikovsky's Second Symphony
(known as "Little Russian"). It examines the structure of the work, the use of
Ukrainian folk song themes, and the evolution of its editions. Special attention is given
to the finale, which is based on the theme of the folk song "Zhuravel" ("The Crane").
This material is of significant importance for the study of 19th-century Russian
symphonism.
Keywords: symphony, "Turna," Ukrainian folk song, folklore, editorial office,
composer.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
246
Muzıkalıq dóretiwshiliktiń hár túrli tarawlarında úlken kólemdegi bay miyras
qaldırǵan ullı kompozitor hám keń kózqaraslı sheber P.I. Chaykovskiy, óziniń oylaw
usılı boyınsha eń aldı menen simfonist bolǵan. Chaykovskiydiń dúnyanı dramatikalıq
qabıllawı onıń simfonizminiń keskin qarama-qarsılıqlı xarakterin hám sońıń menen
birge joqarı intellektuallıǵın anıqlaǵan.
Chaykovskiydiń simfoniyalıq stili klassikalıq hám romantikalıq elementlerdiń
organikalıq jaqtan bir-birine sińisiwi hám sintezi tiykarında qáliplesken. Ol
romantizmniń muzıka tarawındaǵı eń qunlı jetiskenliklerin ózlestirip, insannıń
ruwxıy ómiri hám onı qorshaǵan dúnyanı sáwlelendiriwdiń jańa bay
múmkinshiliklerin ashqan. Sonıń menen birge, ol forma dúziwdiń hám tematikalıq
materialdı islep shıǵıwdıń klassikalıq principlerine sadıq qalǵan. Onıń dóretpelerinde
keshirmeniń romantikalıq kúshliligi hám muzıkalıq tildiń ayqın obrazlılıǵı
Betxovenniń qatań oylaw tártibi hám birlikke umtılıw erki menen uyǵınlasqan. Usı
qásiyetler Chaykovskiyge kúshli ruwxıy tolqınlanıwǵa, ótkir tásirli qarama-
qarsılıqlarǵa, kóterilisler hám qulawlarǵa tolı, biraq sońında anıq dúzilisli, izbe-iz
hám forması boyınsha pitken iri kólemdegi simfoniyalıq shıǵarmalar jaratıwǵa
múmkinshilik bergen. Chaykovskiydiń hár bir simfoniyası - ózgeshe obrazlar hám
keshirmeler dúnyası bolıp, mazmunınıń baylıǵı hám áhmiyetliligi boyınsha XIX
ásirdiń ekinshi yarımındaǵı rus realistlik romanına teńlesedi. Olar xronologiyalıq
izbe-izlikte tuǵan tábiyat hám turmıstı lirikalıq boyalǵan poetikalıq qabıllawdan
baslap, "ómir draması"na shekemgi, hátte joqarı tragediyaǵa jetkendey jolın
kórsetedi.
Dóretiliw tariyxı.
Chaykovskiy ekinshi simfoniyanı 1872-jıldıń jazında
jazǵan. Kompozitor bul jazdı hár qıylı jerlerde ótkizgen. Iyun ayında ol tuwısqanları
Davıdovlardıń Ukrainadaǵı múlki - Kamenkada jasaǵan. Chaykovskiy ol jerge
barıwdı júdá jaqsı kórgen. Onı Kamenkaǵa qarındası Aleksandra Ilinichna (dekabrist
Lev Vasilevich Davıdovtıń ulına turmısqa shıqqan), onıń úlken tatıw shańaraǵı,
ájayıp ukrain tábiyatı hám átiraptа úzliksiz jańlaǵan ukrain xalıq qosıqlarınıń bay
aǵımı tartqan. Simfoniyanıń finalında Chaykovskiy tárepinen sheberliк penen islep
shıǵılǵan "Tırna" atlı ataqlı qosıqtıń jańlaǵanı tosınnan emes. Petr Ilyich Peterburgta
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
247
Balakirev toparınıń aǵzalarına simfoniyanı kórsetken waqıtta usı finaldıń tabıslı
bolǵanın tuwısqanına jazǵan xatında aytıp, bılay dep qosımsha etken: "Bul tabıstıń
abırayın men ózime emes, al atalǵan shıǵarmanıń haqıyqıy kompozitorına - Petr
Gerasimovichke (Kamenka bufetshige) tiyisli dep esaplayman, ol men "Tırna"nı
dóretip hám shertip atırǵan waqıtta, úzliksiz maǵan jaqınlasıp, qosılıp aytatuǵın edi."
Usı nama arqalı simfoniya keyin ala "Kishi Rossiya" yamasa "tırna simfoniyası" atı
menen tanılǵan.
Kompozitor Kamenkadan birneshe kúnge Kievke barıp, iyulda óziniń eski
dostı V. S. Shilovskiydiń úyine kóshken. Moskvaǵa tek avgusttıń ekinshi yarımında
qaytqan. Bul jerde muzıka dóretiliwi tamamlanǵan. Sentyabr hám oktyabr aylarında
Chaykovskiy, óziniń sózi menen aytqanda, "ásbaplastırıw menen qızǵınlıq penen
shuǵıllanǵan." Simfoniyanı ol noyabr ayınıń basında pitkerip, Peterburgqa alıp barıp,
sol jerdegi muzıkantlarǵa kórsetken.
Konservatoriyanı pitkergennen keyin onıń Peterburgtaǵı jas talantlı
kompozitorlar Balakirev, Kyui, Borodin, Musorgskiy hám Rimskiy-Korsakov penen
múnásibetleri ádewir suwıq bolǵan. Balakirev toparın, basqasha aytqanda, jańa rus
mektebin yamasa Qúdiretli topardı quraǵan bul muzıkantlar konservatoriyalıq
oqıtıwǵa principial túrde qarsı shıqqan. Olar bul oqıtıw kompozitordı nemis úlgisine
aylandırıp jiberedi, ózgesheliginen ayıradı, "ózgertedi" dep esaplaǵan. Al ózleri rus
milliy muzıkası ushın gúresken, Glinka hám Dargomijskiydiń izbasarları bolǵan, rus
shıǵarmalarında haqıyqıy ózlerine jaqın xalıq rus namaları jańlawı kerek dep
esaplaǵan. Biraq waqıt óte kelе peterburglılar Chaykovskiydi maqullaǵan hám
tikkeley qarım-qatnas baslanǵan. Soytip, Chaykovskiy toparda jańa jazılǵan
simfoniyanıń bir bólimin kórsetken. "Men Peterburgta bolǵanımda Rimskiy-
Korsakovtıń keshesinde finaldı oynaǵan edim hám pútkil jámáát meni quwanıshtan
jırtıp jibere jazlaǵan," - dep jazǵan kompozitor aǵasına. Álbette, "topar aǵzaların" eń
kóp qızıqtırǵanı xalıq qosıǵınıń qollanılıwı bolǵan. Balakirevshiler keyin de Ekinshi
simfoniyanı Chaykovskiydiń eń jaqsı shıǵarmalarınan biri dep esaplaǵan.
Kompozitordıń ózi de óz miynetinen qanaatlanǵan. Aytpaqshı, ol óziniń jazıp
atırǵan shıǵarmasına berilip ketkenlikten, óziniń eń sońǵı shıǵarmasın, jańa ǵana islep
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
248
pitkerilgen shıǵarmasın eń jaqsısı dep esaplaǵan. Atap aytqanda, oǵan da simfoniya
usı waqıtqa shekem jazǵanlarınıń eń jaqsısı bolıp kóringen. Ol ásirese formanıń
jetikligin ayrıqsha atap ótken.
Premyera Moskvada 1873-jıl 26-yanvarda (7-fevralda) N.G.Rubinshteyn
basshılıǵında bolıp ótken. Kompozitor orkestrde óziniń jańa shıǵarmasın esitkennen
keyin, onıń pikiri ázǵana ózgergen. Peterburgtaǵı Stasovqa ol bılay dep jazǵan:
"Shınımdı aytsam, men dáslepki eki bólimnen onsha qanaatlanbayman, biraq
"Tırna"nıń ózi jaqsı shıqqan, ádewir sátli." Tez arada bolıp ótken ekinshi atqarılıwǵa
Chaykovskiy orkestrovkada ayırım ózgerisler eńgizgen. Biraq jeti jıl ótkennen keyin,
1879-jıldıń aqırında simfoniyanı tolıq qayta kórip shıqqan, onda tabıslı epizodlar
menen bir qatarda kóp kemshiliklerdi tapqan, simfoniyanı jetilmegen hám ortasha dep
bahalap, partituranı jaǵıp jibergen. Birneshe kún ishinde simfoniyanıń jańa
redakciyası orınlanǵan - birinshi bólimi qayta jazılǵan, qol tiygilmegen kirisiw
bóliminen basqa, skerco qayta islengen, final ádewir qısqartılǵan. Ózgermegen halda
tek andante qalǵan. "Endi qolımdı júregime qoyıp, bul simfoniya jaqsı shıǵarma
ekenin ayta alaman," - dep juwmaqlaǵan avtor. Jańa redakciyada simfoniya birinshi
márte 1881-jıl 31-yanvarda Peterburgta dirijyor hám akkompaniator, RMJ (Rus
muzıka jámááti) koncertler basqarıwshısı Karl Zike basshılıǵında atqarılǵan. Tabıs
júdá úlken bolǵan, biraq sınshılardıń hesh qaysısı óz maqalalarında segiz jıl burın
jańlaǵan muzıka menen házirgi simfoniya ortasındaǵı parqtı ańǵarmaǵan.
1872-jılı jazılǵan hám 1879-jıldıń aqırı - 1880-jıldıń baslarında biraz qayta
islengen ekinshi simfoniya (Birinshi bólim tiykarınan qaytadan jazılıp, dáslepki
redakciyanıń materialınan paydalanılǵan. Eki redakciya da Chaykovskiy
shıǵarmalarınıń tolıq jıynaǵınıń 15-B tomına kirgizilgen) bálkim, birinshisinen ishki
pútinligi hám sezimlerdi tikkeley bildiriw jaqtan artta qalıwı múmkin, biraq orkestr
fakturası hám formasın meńgeriw mánisinde áhmiyetli qádem bolıp esaplanadı.
"Qısqı ármanlar"dıń kewilli lirikasınan parqı, bunda xarakterli-janrlıq hám epikalıq
baslama ústinlik etedi. Chaykovskiydiń barlıq simfoniyalıq shıǵarmaları arasında bul
folklorlıq melodiya menen eń kóp bayıtılǵan: simfoniyanıń úsh bóliminde haqıyqıy
xalıq temaları qollanılǵan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
249
Birinshi bólimniń-
Andante sostenuto tempinde, 4/4 ólsheminde c-moll
tonallıǵında, sonata formasında jazılǵan. Bólim orayı klassikalıq jaqtan jıynaqlı hám
dinamikalı sonatalıq allegronı kórsetedi, ol áste kirisiw hám juwmaq menen
qorshalǵan, olar sozımlı ukrain xalıq qosıq melodiyasına tiykarlanǵan (Pikir
boyınsha, bul "Volgaǵa tómen qaray" («Вниз по матушке, по Волге»), Chaykovskiy
onı Ukrainada esitken bolıwı múmkin, ol sol jerde kóbinese jaz ayların tuwısqanları
hám doslarınıń úyinde ótkeretuǵın edi).
Keńeytilgen kirisiw Andante sostenuto bóliminde bul tema rawajlanıw
tipindegi epizodlar menen gezeklesip keliwshi bir qatar ostinatlı variaciyalar túrinde
berilgen. Keyin ol rawajlanıw bóliminde jáne payda boladı, járdemshi partiyanıń
ayırım motivleri menen baylanısıp, quramalı kontrapunktikalıq kombinaciyalar ushın
tiykar boladı. Birinshi bólim usı temanıń dáslepki túrinde qısqa ótkeriliwi menen
juwmaqlanadı.
Ekinshi bólim
– Andantino marciale tempinde, 4/4 ólsheminde, Bul bólim
ertektegi qızıq júristi esletedi (belgili bolǵanınday, bul bólim kompozitor tárepinen
onıń jarıq kórmegen "Undina" operasınan kóshirilgen) hám basqa obrazlı ortalıqqa
alıp baradı, biraq onıń orta bóliminde intonaciyası boyınsha aldınǵı qosıqqa jaqın
bolǵan "Jipler " («Пряди, пряха») xalıq qosıǵınıń naması jáne esitiledi, sonıń
arqasında birinshi bólim menen baylanıs ornatıladı.
"Qáweterli fantastikası" (Asafyev) hám jaqtılıq penen kóleńkeniń oyınına iye
shaqqan
skerso
– 3/8 ólsheminde, c-moll tonallıǵında, úsh bólimli formada(triosı
menen) simfoniyanıń folklor tematikası bolmaǵan jalǵız bólegi. Biraq trio teması
qısqa xalıq qosıqların, ásirese "mısqıllawlar"dı eske saladı, al onıń aǵash demli
ásbaplarǵa valtornanıń qosılıwı xalıq rojok yamasa duda ansambline uqsaslıq payda
etedi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
250
Simfoniyanı "Tırna" atlı ukrain xalıq qosıǵı temasındaǵı saltanatlı
final-
Moderato assai- Allegro vivache templerinde, 2/4 ólsheminde, C-dur tonallıǵında
juwmaqlaydı. Chaykovskiy ájayıp sheberlik hám tawsılmas dóretiwshilik qıyal
menen usı ápiwayı melodiyanı islep shıǵıp, tıńlawshılardıń aldında ashıq quwanıshqa,
qızǵın yumorǵa, qúdiretli batırlıq kúshke tolı xalıq saltanatınıń keń kartinasın ashıp
beredi. Xalıq temasın hár túrli ózgerislerge ushıratıp, kompozitor, Larosh
aytqanınday, "onıń dáslepki xarakteri menen sheklenip qalmay, onda ádettegi kózden
jasırınǵan tárepti - ullı hám hátteki qorqınıshlı xarakterdi qabıl etiw qábiletin inam
etken."
Forması boyınsha bul final Glinkanıń "Kamarinskaya"sına jaqın, biraq
Chaykovskiy bul máseleni basqasha, ózgeshe planda sheshedi. Glinkanıń jeńil
fakturasınan ayırmashılıǵı, Ekinshi simfoniyanıń finalı keń freskalıq usılda, jarqın
hám shireli boyawlar menen jazılǵan; qos variaciyalar formasın kompozitor sonata
formasına almastıradı, biraq tematikalıq rawajlanıwdıń variaciyalıq principin saqlap
qaladı. Birneshe kirisiw akkordlarınan soń bas partiya teması birinshi skripkalarda
akkomponimentsiz beriledi. Keyingi atqarılıwlarda tiykarǵı nama ayırım qosımsha
dawıslar hám figuraciyalar menen júrgiziledi hám estiliw kúshiniń áste-aqırın
artıwına alıp keledi, tiykarınan tek bir qıylı eki tórt takttan ibarat bolǵan namanıń
birinshi yarımı ózgerip turadi.
Ekinshi yarımı variaciyalar toparın naqarat túrinde juwmaqlap, olardı úlken
quramlarǵa birlestiredi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
251
Tema rawajlanıwında, onıń reńiniń ózgeriwinde lad-garmoniyalıq qurallar
úlken áhmiyetke iye. V. A. Cukkerman, atap aytqanda, garmoniyalıq majordıń
ózgeshe áhmiyetin kórsetedi, onıń elementleri variaciyalardıń ekinshi toparınan
baslap anıq kózge taslanadı, VI páseytirilgen basqıshtaǵı ádettegi major úshsesliginen
arttırılǵan úshseslikke shekem bolǵan hár qıylı "kúsh dárejelerinde" kórinedi:
"keyinirek arttırılǵan úshseslik ózin payda etken ladtıń ramkasınan shıǵıp ketedi hám
ózi óz gezeginde pútin tonlıqtıń tiykarına aylanadı."
Járdemshi partiyaǵa ótiwden aldın orkestr
tutti ff
atqarılǵanda massiv bas
dawısında tolıq pútin tonnalıq ses qatarı júzege keledi, al valtorna hám trubalar
orınlawında temanıń baslanǵısh bólegi saltanatlı xarakterine iye boladı.
Bul frazalar rawajlanıwda hám saltanatlı quwanıshlı kodada barǵan sayın
kúsheygen halda jańlaydı (Uzınlıqlar hám tákirarlawlardıń aldın alıw maqsetinde
Chaykovskiy ekinshi redakciyada bas partiyanıń reprizasın alıp tasladı).
Hayallarǵa tán názilik penen baslanatuǵın qosımsha partiya finaldıń ulıwma
kúshli xarakterine jańa túr beriwshi kontrast kirgizbekte. N. S. Nikolaeva bul
partiyadan shıǵısqa tán ózgesheliklerdi tapqan. Shıǵısqa tán elementlerdi bul temanıń
naǵıslı melodiyalıq súwretinde, onıń sinkopalı ritminde hám ortanǵı dawıslardaǵı
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
252
ótkinshi xromatizmlerde kóriw múmkin. Sonıń menen birge, bul partiyada rus xalıq
qosıqlarınıń sazları da anıq esitilmekte.
Temanıń ulıwma rawajlanıwdaǵı ornı epizodlıq bolıp qaladı: ol isleniw
barısında bir neshe ret hár túrli tonallıq hám orkestr-tembrinde beriledi, biraq bul
waqıtta onıń melodiyalıq súwreti ózgermeydi, al saqlanıp qalatuǵın segiz taktlı
qurılısı arqasında birinshi, tiykarǵı temanıń variaciyalıq ózgerisler aǵımına ańsat
qosıladı.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
№ Bólim
ataması
Temp
Razmer
Tonlıq
Forma
1
I bólim
Andante sostenuto
4/4
c-moll
Sonata
forması
kirisiw
bólimi
menen
2
II bólim
Andantino
marciale
4/4
Es-dur
Úsh bólimli forma
(A-B-A)
3
Skerco
-
3/8
c-moll
Quramalı
Ush
bólimli forma (triosı
menen)
4
Final
Moderato
assai-
Allegro vivache
2/4
C-dur
Sonata
forması
variaciya
elementleri menen
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
253
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
