MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
283
“MOBIL OPERATSION TIZIMLARNING RIVOJLANISH TARIXI.
ANDROID OPERATSION TIZIMINING ARXITEKTURASI VA ASOSIY
TUSHUNCHALARI. VM ART. ANDROID ILOVALAR
KOMPONENTALARI. ACTIVITY, SERVICE, BROADCAST RECEIVER,
CONTENT PROVIDER, INTENT TUSHUNCHALARI”
ABDUBANNOBOVA DIYORAXON ILHOMJON QIZI
Fargʻona davlat unversiteti talabasi
abdubannobovadiyoraxon@gmail.com
UMAROV BEKZOD AZIZOVICH
Fargʻona davlat universiteti Amaliy matematika va informatika
kafedrasi katta oʻqituvchisi p.f.b.d (PhD) ubaumarov@mail.ru
Annotatsiya: Mazkur maqolada mobil qurilmalar uchun moʻljallangan
operatsion tizimlarning tarixiy rivojlanish bosqichlari va zamonaviy texnologik
yechimlar asosida ishlab chiqilgan Android operatsion tizimining arxitekturasi keng
qamrovli ilmiy tahlil qilinadi. Shuningdek, Android Runtime (ART) virtual
mashinasining ishlash tamoyillari, Android ilovalarini tashkil etuvchi asosiy
komponentlar – Activity, Service, Broadcast Receiver, Content Provider va Intent
tushunchalari nazariy va amaliy nuqtai nazardan oʻrganiladi. Maqola mobil
dasturlash sohasida ilmiy izlanish olib borayotgan tadqiqotchilar, dasturiy injiniring
boʻyicha mutaxassislar va dasturchilar uchun nazariy-metodik manba sifatida xizmat
qiladi.
Kalit soʻzlar: mobil operatsion tizimlar, Android arxitekturasi, Android
Runtime, ART, ilova komponentalari, activity, service, content provider, intent,
virtual mashina.
Abstract: This article provides a comprehensive scientific analysis of the
historical development stages of operating systems for mobile devices and the
architecture of the Android operating system, which was developed based on modern
technological solutions. It also studies the principles of operation of the Android
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
284
Runtime (ART) virtual machine, the concepts of the main components that make up
Android applications - Activity, Service, Broadcast Receiver, Content Provider and
Intent - from a theoretical and practical point of view. The article serves as a
theoretical and methodological resource for researchers, software engineering
specialists and programmers conducting scientific research in the field of mobile
programming.
Keywords: mobile operating systems, Android architecture, Android Runtime,
ART, application components, activity, service, content provider, intent, virtual
machine.
Аннотация: В статье представлен комплексный научный анализ
исторических этапов развития операционных систем для мобильных
устройств и архитектуры операционной системы Android, разработанной на
основе современных технологических решений. Также с теоретической и
практической точки зрения изучаются принципы работы виртуальной
машины Android Runtime (ART), концепции основных компонентов, из которых
состоят приложения Android: Activity, Service, Broadcast Receiver, Content
Provider и Intent. Статья представляет собой теоретический и методический
ресурс для исследователей, специалистов по программной инженерии и
программистов, ведущих научные исследования в области мобильного
программирования.
Ключевые слова: мобильные операционные системы, архитектура
Android, Android Runtime, ART, компоненты приложения, активность, служба,
поставщик контента, намерение, виртуальная машина.
Kirish
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan bir
qatorda mobil qurilmalar hayotimizda muhim oʻrin egallamoqda. Bu qurilmalarning
funksional imkoniyatlarini toʻliq ochib beruvchi vosita esa – mobil operatsion
tizimlardir. Ularning evolyutsiyasi dastlab oddiy telefon platformalaridan boshlanib,
bugungi kunda sunʼiy intellekt, bulutli hisoblash va sensorli interfeyslar bilan
integratsiyalashgan zamonaviy tizimlarga aylandi. Xususan, Android operatsion
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
285
tizimi oʻzining ochiq kodli, kengaytiriluvchan va modullashtirilgan tuzilmasi orqali
mobil sanoatda yetakchi oʻrin egalladi. Ushbu maqolada Android tizimining texnik
tuzilishi, arxitektura qatlamlari, virtual mashina mexanizmi hamda asosiy dasturiy
komponentalari ilmiy asosda tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Mobil operatsion tizimlarning shakllanish tarixiga nazar tashlaydigan
boʻlsak, dastlabki platformalar – Symbian, Palm OS va BlackBerry OS kabi tizimlar
cheklangan hisoblash quvvatiga ega qurilmalar uchun ishlab chiqilgan boʻlib, ular
funksional jihatdan hozirgi zamonaviy smartfon tizimlaridan ancha orqada edi. Biroq
texnologik taraqqiyot iOS va Android kabi ilgʻor operatsion tizimlarning yaratilishiga
turtki boʻldi. Android 2008-yilda Google tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, u Linux
yadrosiga asoslangan va Apache 2.0 litsenziyasi ostida ochiq manbada taqdim etilgan.
Bu jihatlar ishlab chiquvchilarga tizimni kengaytirish, sozlash va moslashtirish
imkonini berdi.
Android arxitekturasi toʻrt asosiy qatlamdan iborat boʻlib, ular bir-biri bilan
izchil aloqada ishlaydi. Eng quyi qatlam – Linux Kernel boʻlib, u xotira boshqaruvi,
xavfsizlik, tarmoq ulanishi, drayverlar va boshqa tizim darajadagi xizmatlarni
taʼminlaydi. Undan yuqorida Android Native Libraries joylashgan boʻlib, ular C/C++
tillarida yozilgan va grafik interfeyslar, media dekodlash, SQLite bazalari bilan
ishlash kabi vazifalarni bajaradi. Keyingi qatlam – Android Runtime (ART)
hisoblanib, u avvalgi Dalvik virtual mashinasi oʻrniga ishlab chiqilgan va ilovalarni
Ahead-of-Time kompilyatsiya qilish texnologiyasiga asoslanadi. Bu yondashuv
ilovalarning ishga tushish vaqtini qisqartirish, energiya sarfini kamaytirish va tizim
samaradorligini oshirish imkonini beradi. Yuqoridagi qatlam esa Application
Framework deb nomlanadi va foydalanuvchi interfeysi, resurslar boshqaruvi, ilova
hayotiy sikli kabi funksiyalarni boshqaradi.
Android ilovalari quyidagi komponentalardan tashkil topadi: Activity –
foydalanuvchi interfeysining asosiy birligi boʻlib, biror ekran yoki vazifani
ifodalaydi; Service – fon rejimida uzoq muddatli operatsiyalarni bajaruvchi
komponentdir, masalan, musiqa ijro etish yoki tarmoqdan maʼlumot yuklash;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
286
Broadcast Receiver – tizim yoki boshqa ilovalardan yuborilgan xabar (broadcast)
larni qabul qiladi, bu komponent yordamida masalan, telefon quvvat darajasining
oʻzgarishi yoki Internet ulanmasi haqida ogohlantirishlar amalga oshiriladi; Content
Provider – ilovalar oʻrtasida maʼlumot almashinuvini taʼminlaydi, u orqali boshqa
ilovalardan kontaktlar, rasm fayllari yoki sozlamalarga kirish mumkin boʻladi; Intent
esa – ilova komponentalari oʻrtasida maʼlumot yuborish, yangi komponentni ishga
tushirish yoki foydalanuvchi xatti-harakatlariga javob qaytarish uchun xizmat
qiluvchi vositadir.
Natija
Android
operatsion
tizimi
oʻzining
qatlamli
arxitekturasi
va
modullashtirilgan tuzilmasi orqali yuqori darajadagi moslashuvchanlik va
samaradorlikni taʼminlaydi. ART virtual mashinasi yordamida ilovalarning ishlash
tezligi va tizim samaradorligi ortadi. Ilovalarni tashkil etuvchi komponentalarning
oʻzaro uygʻun ishlashi Android platformasini funksional jihatdan kuchli va
dasturchilar uchun moslashuvchan muhitga aylantiradi.
Xulosa
Hozirgi kunda Android operatsion tizimi nafaqat mobil telefonlar, balki
planshetlar, televizorlar, aqlli soatlar, avtomobil multimedia tizimlari va boshqa
koʻplab IoT qurilmalarda qoʻllanilmoqda. Uning muvaffaqiyatli omillaridan biri
ochiq manba kodi, yuqori darajadagi integratsiya va ishlab chiquvchilarga qulay
dasturlash muhitining taqdim etilishidir. Shu bois, Android tizimi ilmiy tadqiqotlar,
yangi mahsulotlar yaratish va innovatsion loyihalarni amalga oshirishda muhim
texnologik platforma sifatida eʼtirof etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Umarov
B.
RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR
VOSITASIDA
PEDAGOGLARNING
PROFESSIONAL
KOMPETENTLIGINI
RIVOJLANTIRISH MAZMUNI //Евразийский журнал математической теории и
компьютерных наук. – 2023. – Т. 3. – №. 5. – С. 87-93.
2.
Azizovich U. B. PRINCIPLES OF FORMING TEACHER COMPETENCE
THROUGH INNOVATIVE TECHNOLOGIES. Finland International Scientific
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
287
Journal of Education //Social Science & Humanities. – 2023. – Т. 11. – №. 5. – С.
823-828.
3.
Azizovich U. B. PEDAGOGICAL-PSYCHOLOGICAL PRINCIPLES OF
THE FORMATION OF PROFESSIONAL COMPETENCE //Confrencea. – 2023. –
Т. 6. – №. 6. – С. 204-212.
4.
Azizovich U. B., Zarifjon oʻgʻli X. N. BULUT TEXNOLOGIYALARINING
AFZALLIKLARI
VA
KAMCHILIKLARI
//TAʼLIM,
TARBIYA
VA
INNOVATSIYALAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №. 1. – С. 46-54.
5.
Azizovich U. B., Rustamjon oʻgʻli R. Z. MAʼLUMOTLARNI SHIRFLASH
TENALOGIYALARI VA XAVFSIZLIK STANDARTLARI //TAʼLIM, TARBIYA
VA INNOVATSIYALAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №. 1. – С. 105-108.
6.
Azizovich U. B. et al. OLAP TIZIMLARINING ASOSIY PRINSIPLARI
//TAʼLIM, TARBIYA VA INNOVATSIYALAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
– С. 81-86.
7.
Azizovich
U.
B.
THE
DEVELOPMENT
OF
PROFESSIONAL
COMPETENCY OF TEACHERS IN EDUCATIONAL TECHNOLOGY BASED
ON DIGITAL TECHNOLOGIES //Eurasian Journal of Mathematical Theory and
Computer Sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 7. – С. 11-14.
8.
Azizovich U. B. et al. MASHINALI O ʼQITISHDA REGRESSIYA ENG
KICHIK KVADRATLAR USULINI QO ʼLLASH //INNOVATION IN THE
MODERN EDUCATION SYSTEM. – 2024. – Т. 5. – №. 46. – С. 266-270.
