MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
403
AYLANMA HARAKAT DINAMIKASI VA BURCHAK
TEZLANISHINING AMALIY AHAMIYATI
SATTOROV SARVAR NUGMON O’G’LI
Annotatsiya: Ushbu maqolada aylanish harakatining dinamikasi va burchak
tezlanishining amaliy ahamiyati ko'rib chiqiladi. Aylanish harakati jismlarning
burilish holatini tasvirlab, ularning tezlanishi va burchak tezlanishining o'zaro
bog'liqligini tahlil qiladi. Aylanish harakati ko'plab texnik va tabiiy tizimlarda,
jumladan, transport vositalari, mashinalar va qurilmalarda muhim rol o'ynaydi.
Maqola burchak tezlanishining matematik modellarini va fizik qonuniyatlarini,
shuningdek, ularning amaliyotdagi qo'llanilishini ko'rib chiqadi. Ushbu tahlillar
orqali aylanish harakatining nazariy asoslarini chuqurroq tushunishga yordam beradi
va uni real hayotdagi texnologik jarayonlar bilan bog'lash imkonini yaratadi.
Kalit so`zlar: Aylanish harakati, burchak tezlanishi, dinamik tizimlar, burchak
tezligi, moment, fizik qonuniyatlar, texnik qurilmalar, transport tizimlari.
KIRISH
Aylanish harakati — bu jismlarning o'z o'qi atrofida harakatlanishidir. Bu
harakatda jismning barcha nuqtalari o'z o'qi atrofida aylanishadi, ya'ni jismning har bir
qismi bir xil burchak tezligi bilan buriladi. Aylanish harakati ikki asosiy parametrga
ega:
Burchak tezligi
(ω)
— bu burchakning vaqt bo'yicha o'zgarish tezligi, ya'ni
jismning o'z o'qi atrofida bir sekunda qancha burchak aylanishi.
Burchak tezlanishi
(
𝓪
)
— bu burchak tezligining vaqt bo'yicha o'zgarish tezligi,
ya'ni jismning aylanish tezligi qanday tezlik bilan o'zgarishini bildiradi.
Aylanish harakati, ayniqsa, mexanik tizimlarda, masalan, transport vositalari
(avtomobilning rulini aylanishi), mexanik mashinalar (turbinalar, motorlar) va boshqa
ko'plab texnologik jarayonlarda uchraydi.
Aylanish harakati uchun quyidagi fizik qonunlar amal qiladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
404
Moment — jismning aylanishiga qarshi turadigan kuch bo'lib, bu moment
burchak tezlanishi va moment inersiyasi (jismning massasi va shakli bilan bog'liq)
bilan bog'liq.
Tenzorlar va inersiya momenti — jismning shakli va massasi qanday bo'lsa,
uning aylanish harakatini aniqlash uchun inersiya momenti ishlatiladi.
Burchak tezligi (inglizcha: angular velocity) — bu jismning o'z o'qi atrofida
aylanish tezligini ifodalovchi fizikal parametrdir. Burchak tezligi jismning
burchagining (masalan, radianlarda) vaqtga nisbatan qanday o'zgarishini ko'rsatadi.
Boshqacha aytganda, burchak tezligi jismning bir sekunda qancha burchak (radian)
aylanishini bildiradi.
Matematik ifodasi
𝝎 =
𝒅𝜽
𝒅𝒕
Bu yerda:
ω
— burchak tezligi (birligi radian/sekund),
θ — burchak (radianlarda),
t — vaqt.
Burchak tezligi, aylanish harakatining tezligini o'lchaydi. Agar jism tez
aylanayotgan bo'lsa, uning burchak tezligi katta bo'ladi, aks holda esa u kichik bo'ladi.
Burchak tezligi turlari:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
405
Doimiy burchak tezligi — Agar jism bir xil tezlikda aylansa, burchak tezligi
doimiy bo'ladi. Misol uchun, turli mexanik tizimlarda (mashina g'ildiraklari yoki
dvigatel) doimiy aylanish holatlari.
O'zgaruvchan burchak tezligi — Agar jismning aylanish tezligi vaqt o'tishi
bilan o'zgarayotgan bo'lsa, demak burchak tezligi o'zgaradi. Bu holatda, burchak
tezlanishi (ya'ni burchak tezligining o'zgarish tezligi) ham mavjud bo'ladi.
Burchak tezlanishi (inglizcha: angular acceleration) — bu burchak tezligining
vaqt bo'yicha o'zgarish tezligi. Ya'ni, jismning aylanishi davomida burchak tezligi
qanday tezlik bilan o'zgarishini ifodalaydi. Burchak tezlanishi, aylanish harakatini
tahlil qilishda muhim o'lchov bo'lib, jismlarning burilish tezligini va ularning
harakatining tezligini boshqarishda foydalaniladi.
Matematik ifodasi:
𝓪 =
𝒅𝝎
𝒅𝒕
Bu yerda:
𝒶
— burchak tezlanishi (birligi radian/sekund^2),
ω
— burchak tezligi (birligi radian/sekund),
t — vaqt.
Burchak tezlanishi, burchak tezligi o'zgarayotgan harakatlarni ifodalaydi. Agar
burchak tezligi o'zgarayotgan bo'lsa, demak jismda burchak tezlanishi mavjud. [1]
Burchak tezlanishining amaliy ahamiyati:
Mexanizm va mashinalarda: Agar mexanik tizimda burchak tezlanishi mavjud
bo'lsa, bu tizimning ish faoliyatini va energiya sarfini tahlil qilishda muhimdir.
Transport vositalari: Avtomobillar, samolyotlar yoki boshqa transport
vositalarining burilish harakatlarida burchak tezlanishi ko'rsatkichi ahamiyatga ega.
Masalan, avtomobilning rulini aylanishi vaqtidagi tezlanish ham burchak tezlanishi
orqali o'lchanadi.
Aerokosmik sanoat: Raketa yoki samolyotlarning burilish harakatlarini
boshqarishda burchak tezlanishi muhim rol o'ynaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
406
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, aylanma harakat dinamikasi va burchak
tezlanishining amaliy ahamiyati juda katta bo‘lib, ular nafaqat ilmiy tadqiqotlarda,
balki sanoat, transport, sport va boshqa sohalarda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
tushunchalar orqali eng samarali va xavfsiz tizimlar yaratish mumkin, bu esa
iqtisodiyot va jamiyat rivojiga katta hissa qo‘shadi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Goryachev, D. V. “Mexanika va dinamikasi asoslari”.
Toshkent: O‘zbekiston
davlat nashriyoti. (2007).
