MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
389
TAYANCH VA TORTISHISH KUCHLARI: ODDIY MEXANIK
TIZIMLAR TAHLILI
SATTOROV SARVAR NUGMON O’G’LI
Annotatsiya: Mazkur maqolada oddiy mexanik tizimlarda tayanch va
tortishish kuchlarining roli va ularning o'zaro ta'siri tahlil qilinadi. Tayanch kuchlari
tizimni barqaror holatda ushlab turadigan kuchlar sifatida, tortishish kuchlari esa ikki
jismining bir-birini tortishiga sabab bo'ladigan kuchlar sifatida tasvirlanadi. Ushbu
maqola, mexanika fanining asosiy tushunchalari, uning amaliy qo'llanilishini va
tizimlarning barqarorligini ta'minlashda tayanch va tortishish kuchlarining o'rnini
yoritib beradi.
Kalit so'zlar: tortishish kuchlari, tayanch kuchlari, mexanik tizimlar,
barqarorlik, fizik tushunchalar, mexanika, kuchlarning ta'siri.
KIRISH
Fizikadagi Tayanch Kuchlari: Nima uchun Ular Bizning Hayotimizda
Muhim?
Fizikada
tayanch kuchlari
(yoki qo'llab-quvvatlash kuchlari) bizning kundalik
hayotimizda ko'p hollarda sezilmaydi, ammo ular bizni doimiy ravishda atrofimizdagi
dunyo bilan bog'lab turadi. Bu kuchlar jismlarni ushlab turish, harakatini cheklash yoki
muvozanatni saqlashda asosiy rol o'ynaydi. Boshqacha aytganda, tayanch kuchlari —
bu dunyoning barqarorligini ta'minlovchi "sezilmovchi qahramonlardir".
Normal Kuch: Jismni O'zi Joyida Saqlovchi Kuch
Fizikada normal kuch deb ataydigan kuch — bu ikki yuzaga perpendikulyar
(to'g'ri burchakli) bo'lib, ular orasidagi ta'sirni ko'rsatadi. Masalan, agar siz stol ustiga
kitob qo'ysangiz, kitobning yerga tortuvchi gravitatsion kuchi va stolning kitobni
ushlab turish uchun ishlatadigan normal kuchi mavjud. Stol kitobni yuqoriga qarab
"pushib" turadi, bu esa kitobning pastga tushib ketmasligini ta'minlaydi. Kitobning
yerga tushmasligi, aslida, stolning normal kuchining ta'siridan kelib chiqadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
390
Gravitatsiya: Yerning Kuchli Va Sezilarli Tasiri
Biz barcha narsalar bilan
gravitatsion kuch
orqali bog'langanmiz. Yerning
tortish kuchi bizni va atrofimizdagi barcha ob'ektlarni o'ziga tortadi. Har bir ob'ekt,
kattaligi va massasi bilan birga, gravitatsiyaga ta'sir qiladi. Masalan, agar sizni
osmondan tushayotgan bir narsa qarab tursangiz, bu narsa yerga tushadi, chunki
yerning gravitatsion kuchi uni o'ziga tortadi. Bu kuchni hayotimizda har doim sezamiz,
ammo biz ko'p holatlarda unga e'tibor bermaymiz.
Elastik Kuch: Qaytish Xususiyati
Ba'zi jismlar deformatsiyaga uchraydi, ya'ni ular siqiladi yoki cho'ziladi.
Elastik kuch
— bu materialning deformatsiyaga qarshi kurashadigan va o'z asl
holatiga qaytishga harakat qiladigan kuchidir. Masalan, biror tayoqni cho'zganingizda,
tayoqning elastik kuchi uni boshlang'ich holatiga qaytarishga harakat qiladi. Elastik
kuch har doim bizning atrofimizdagi ko'plab materiallarda, masalan, elastik matolarda
yoki mustahkam tayoqlarda ishlaydi.
Tugunli Kuch: Aylanish Kuchlari
Tugunli kuch
(yoki aylanish kuchi) — bu ob'ektni aylantirish yoki burish
uchun zarur bo'lgan kuchdir. Misol uchun, eshikni burish uchun qo'llangan kuch
tugunli kuch hisoblanadi. Bunday kuchlar ko'pincha mexanik tizimlarda, masalan,
mashinalar va transport vositalarida qo'llaniladi. Bu kuchlar ob'ektni harakatga
keltirishda va tizimning ishlashini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Sirt Kuchlari: Ko'priklar, Suv Yuzasi va Ko'proq
Sirt kuchlari
esa, aslida, ikki yoki undan ortiq ob'ekt orasidagi yuzalar orasida
yuzaga keladigan kuchlardir. Masalan, biror narsaning ustida turib, sizning vazningizni
ushlab turadigan kuch — bu sirt kuchidir. Shuningdek, suzuvchi ob'ektlar yoki
ko'priklar ko'pincha sirt kuchlari yordamida ushlab turiladi. Suv yuzasining elastik
xususiyati ham sirt kuchlariga misol bo'lishi mumkin. [1]
Tortishish kuchi (Gravitatsiya kuchi) – bu ikkita jism o'rtasidagi bir-birini
tortishiga sabab bo'ladigan kuch bo'lib, tabiatda mavjud bo'lgan asosiy kuchlardan
biridir. Tortishish kuchi, asosan, ikki narsaning massasi va ular orasidagi masofaga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
391
bog'liqdir. Gravitatsiya tabiiy ravishda har bir jismlar orasida mavjud bo'lib, jismning
massasi kattalashgani sari, ularning o'rtasidagi tortishish kuchi ham kuchayadi.
Tortishish kuchining ta'rifi:
Tortishish kuchi, jismning massa o'zgarishiga va ular orasidagi masofaga
bevosita bog'liq bo'lib, Newtonning gravitatsiya qonuni bilan ifodalanadi. Newtonning
gravitatsiya qonuni quyidagicha ifodalanadi:
𝑭 = 𝑮
𝒎
𝟏
𝒎
𝟐
𝒓
𝟐
Bu erda:
F — ikki jism orasidagi tortishish kuchi,
G — gravitatsiya doimiysi (6.674 × 10⁻¹¹ N·m²/kg²),
𝑚
1
𝑣𝑎 𝑚
2
— ikki jismlarning massalari,
r — ikkala jism orasidagi masofa.
Tortishish kuchining xususiyatlari
Massaga bog'liqlik: Tortishish kuchi faqat jismning massasiga bog'liq. Bu
shuni anglatadiki, massasi katta bo'lgan jism kichik massali jismni kuchliroq tortadi.
Masofaga bog'liqlik: Tortishish kuchi ikki jism orasidagi masofaga teskari
ravishda bog'liq, ya'ni masofa ikki baravar ortsa, tortishish kuchi to'rt baravar
kamayadi. Masofa kattalashgan sari tortishish kuchi kamayadi.
Gravitatsiya doimiysi: Gravitatsiya kuchining kuchi doimo bir xil doimiysi
bilan belgilanadi (G ≈ 6.674 × 10⁻¹¹ N·m²/kg²).
Tortishish kuchining amaliy ahamiyati:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
392
Tortishish kuchi tabiiy jarayonlarda keng tarqalgan va uning amaliy ahamiyati
juda katta:
Yer va boshqa sayyoralar o'rtasidagi tortishish: Yer va boshqa sayyoralar
o'rtasidagi tortishish kuchi sayyoraning o'z o'qi atrofida aylanishini ta'minlaydi va
orbitada qolishini yordam beradi.
Tortishish va turli jismlar: Odamlarning, jismoniy jismlarning va hatto
suvlardagi suvning tortishishi o'zaro bog'liq bo'lib, bu kuch o'zgarishlarni
boshqaradi.Ko'priklar va inshootlar dizayni: Arxitektura va muhandislikda, tortishish
kuchi strukturalarni barqaror qilish va ularning ishlashini ta'minlashda e'tiborga
olinadi. Masalan, ko'priklar va baland binolarni loyihalashda tortishish kuchi eng
muhim omil hisoblanadi.
Tortishish kuchining yirik massalardagi ta'siri:
Tortishish kuchi yirik jism va massalar o'rtasida sezilarli darajada kuchli
bo'ladi. Masalan, Quyosh, Yupiter, yoki qora tuynuk kabi yirik massali jismlar boshqa
jismlarni o'ziga tortadi. Bu hodisa kosmik jismoniy harakatlarda muhim rol o'ynaydi.
Tortishish kuchining boshqa kuchlardan farqi:
Tortishish kuchi boshqa kuchlardan, masalan, elektr kuchlari, magnit kuchlari
yoki mustahkamlik kuchlaridan farq qiladi, chunki u har doim ijobiy yo'nalishda
bo'ladi (jism bir-birini tortadi). Boshqa kuchlar esa, masalan, elektromagnit kuchlari,
ham ijobiy, ham salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Tortishish kuchi asosan ikki jismlar
o'rtasidagi "zararsiz" va uzluksiz tortishishni ifodalaydi. [2]
Xulosa:
Maqolada tayanch va tortishish kuchlarining mexanik tizimlarda
o'zaro ta'siri va roli tahlil qilindi. Tayanch kuchlari tizimni barqaror holatda ushlab
turadi, tortishish kuchlari esa jismlar orasidagi tortishuvni ta'minlaydi. Ushbu kuchlar
birgalikda tizimning muvozanatini saqlashda muhim rol o'ynaydi. Maqola, bu
kuchlarning mexanik jarayonlardagi amaliy ahamiyatini va tizimlarning barqarorligini
ta'minlashdagi o'rnini yoritdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abdullayev, S. “Mexanika”
— Toshkent:
(2017).
2. Nazarov, B. “Fizika va mexanika”
— Toshkent:
(2015).
