MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
48
QORA TUYNUKLARNING FIZIKASI VA OLAM HAQIDAGI YANGI
TUSHUNCHALAR
SATTOROV SARVAR NUGMON O’G’LI
Annotatsiya: Mazkur maqolada qora tuynuklarning fizikasi, ularning kashfiyoti
va tadqiqi natijasida olam haqidagi yangi nazariyalar va tushunchalar muhokama
qilinadi. Xususan, qora tuynuklarning shakllanishi, Hawking nurlanishi, ulardagi vaqt
va fazo xususiyatlari, shuningdek, zamonaviy astrofizikada qora tuynuklarning
ahamiyati yoritiladi. Ushbu tadqiqot olamning kengayish jarayonlari va uning
kelajakdagi istiqboliga oid savollarga javob topishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar: qora tuynuk, astrofizika, Hawking nurlanishi, fazo-vaqt, zamonaviy
koinot nazariyalari.
KIRISH
Koinotning sir-sinoatlari insoniyatni qadimdan o‘ziga tortib kelgan. Astrofizika
sohasida eng qiziqarli va murakkab obyektlardan biri qora tuynuklardir. Ular juda
kuchli gravitatsiya maydoniga ega bo‘lib, hatto yorug‘lik nurlari ham undan qochib
qutula olmaydi. Ushbu maqolada qora tuynuklarning fizik tabiati, ularning kashf
etilishi va zamonaviy olam haqidagi yangi tushunchalarni shakllantirgan nazariyalar
tahlil qilinadi.
Qora tuynuklar
Amalda kashf etilishidan ancha avval mavjudligi ilmiy nazariyalar tomonidan
taxmin qilingan obyektlar orasida ehtimolki qora tuynuklar eng qiziqarli, g‘ayritabiiy
va shu bilan birga, olimlarda ham, oddiy odamlarda ham vahimali taassurot uyg‘otgan
obyektlar bo‘lsa kerak. Qora tuynuklarning mavjudligi haqidagi ilk ilmiy asoslangan
taxminlar -Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasi e'lon qilinishidan deyarli bir
yarim asr avval yangray boshlagan. Shunga qaramay, Koinotda qora tuynuklarning
haqiqatan ham mavjudligi amaliy jihatdan qat'iy isbotlanganiga unchalik ham ko‘p
bo‘lmadi. Biz hozirda qora tuynuklar - Koinotda hukmron bo‘lgan eng asosiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
49
obyektlardan biri ekanini yaxshi bilamiz. Biroq, XX-asrning 70-80 yillarida ham, qora
tuynuklar hali faqat gipotetik obyektlar sifatida qaralardi va hatto fizika-texnika
oliygohlarida ham, qora tuynuklarning real borliqda mavjud bo‘lishiga shubha
bildirilgan nazariy darsliklarni mutolaa qilish mumkin edi.
Keling, gapni cho‘zmay, asosiy masalaga o‘tamiz va umumiy nisbiylik nazariyasi
gravitatsiyaning tabiati haqidagi masalaga qanday yondoshishini ko‘rib chiqamiz.
Isaak Nyuton zo‘r berib uqtirib ketgan Butun olam tortishish qonuniga binoan,
Koinotdagi istalgan ikkita ulkan massali jismlar orasida o‘zaro tortishish kuchi mavjud
bo‘ladi. Ushbu gravitatsion tortishish sababidan Yer Quyosh atrofida aylanadi.
Umumiy nisbiylik nazariyasi esa bizni ushbu ko‘rinishdagi Quyosh-Yer sistemasiga
boshqacharoq yondoshishga majbur qiladi. Ushbu nazariya uqtirish berishicha,
Quyosh singari favqulodda ulkan massali jismning yaqin atrofida zamon-makon
uyg‘unligi, ya'ni, fazo-vaqt strukturasi egrilanadi (qiyshayadi) va o‘zining ravonligini
yo‘qotadi. Bu holatni, yupqa mato, aytaylik, oddiy ayollar ro‘molini to‘rt tomonidan
tarang qilib tortib bog‘langan va o‘rtasiga og‘ir shar, masalan, bouling shari qo‘yib
qo‘yilgan vaziyat bilan o‘xshatish mumkin. Sharning og‘irligi sababidan ro‘mol matosi
shar yaqinida g‘ijimlanib, bukilib, pastga (ichkariga) botib turadi. Quyosh ham xuddi
shu tarzda, o‘z yaqin-atrofidagi fazoni egrilantiradi.
[1]
Qora tuynuklarning shakllanishi va ularning turlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
50
Qora tuynuklar, odatda, o‘ta yangi yulduzlarning portlashi natijasida hosil bo‘ladi.
Ushbu jarayonda yulduzning yadrosi o‘z og‘irligi ostida qulab, zichligi cheksizlikka
yaqin bo‘lgan jismga aylanadi. Qora tuynuklar shakllanishi bo‘yicha quyidagi asosiy
turlarga bo‘linadi:
Yulduz o‘lchamli qora tuynuklar: Bu turdagi qora tuynuklar massasi Quyosh
massasidan bir necha baravar kattadir. Ular, odatda, katta yulduzlarning portlashi
natijasida yuzaga keladi.
Supermassiv qora tuynuklar: Bu qora tuynuklarning massasi millionlab va hatto
milliardlab Quyosh massalariga teng bo‘lib, ular galaktika markazlarida joylashgan.
Masalan, Samo yo`li (Milky Way) galaktikasining markazida "Sagittarius A*" deb
nomlangan supermassiv qora tuynuk mavjud.
Ibodatli qora tuynuklar: Koinotning ilk davrlarida shakllangan va juda kichik
massaga ega qora tuynuklar bo‘lib, ularning mavjudligi faqat nazariy tasdiqlangan.
Hawking nurlanishi va kvant effektlari
Qora tuynuklar faqat gravitatsiya obyektlari emas, balki kvant mexanikasi
qonunlariga bo‘ysunuvchi tizimlardir. Stiven Hawkingning nazariyasiga ko‘ra, qora
tuynuklar atrofida zarracha-antizarracha juftliklari hosil bo‘ladi. Ushbu jarayon
natijasida bir zarracha qora tuynukka tushib, ikkinchisi undan qochadi, natijada qora
tuynuk massa yo‘qotadi va asta-sekin "buxur bo‘lib" yo‘qoladi.
Bu hodisa quyidagi muhim savollarni keltirib chiqardi:
Qora tuynuklar yo‘qolganda, ularda "saqlangan" ma’lumotlar nima bo‘ladi?
Fizikaning saqlanish qonunlari qora tuynuklar uchun ham amal qiladimi.
Hawking nurlanishi kvant mexanikasi va umumiy nisbiylikni birlashtirish
yo‘lidagi asosiy bosqich hisoblanadi.
Fazo-vaqtning buzilishi va gravitatsiya maydoni
Qora tuynuklar atrofida fazo-vaqtning kuchli deformatsiyasi sodir bo‘ladi.
Ularning markaziy qismida, ya’ni singulyarlik deb ataladigan nuqtada, fazo-vaqtning
odatiy qonunlari amal qilmaydi. Bu hodisani quyidagicha tushuntirish mumkin:
Ufqqa yaqinlashish: Qora tuynukka yaqinlashgan obyekt uchun vaqtning
sekinlashishi kuzatiladi. Bu Einshteynning nisbiylik nazariyasining amaliy tasdig‘idir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
51
Gravitatsion to‘lqinlar: Ikki qora tuynukning birlashuvi natijasida yuzaga
keladigan to‘lqinlar koinot bo‘ylab tarqalib, ularni ilg‘or texnologiyalar yordamida
aniqlash mumkin.
Zamonaviy tadqiqotlar va texnologiyalar
Qora tuynuklarni o‘rganish uchun ilm-fan yangi usullar va asbob-uskunalarni
yaratdi. Quyida ba’zi asosiy yutuqlar va texnologiyalar haqida ma’lumot keltiriladi.
Event Horizon Telescope (EHT): 2019 yilda ushbu teleskop yordamida qora
tuynukning birinchi suratga olinishi astrofizikada ulkan yutuq hisoblanadi. Bu surat
qora tuynukning "soya"si va atrofidagi yorqin diskni ko‘rsatdi.
Gravitatsion to‘lqinlar detektorlari (LIGO va Virgo): Ikki qora tuynukning
birlashuvi natijasida hosil bo‘lgan to‘lqinlarni qayd etish, qora tuynuklarning massasi
va aylanish tezligini aniqlash imkonini berdi. [2]
Koinotning kelajakdagi tadqiqotlarida qora tuynuklarning roli
Qora tuynuklarni o‘rganish nafaqat olam haqidagi bilimlarni chuqurlashtiradi,
balki kvant gravitatsiya, vaqt sayohati va parallel olamlar kabi tushunchalarni amalda
o‘rganishga yo‘l ochadi. Ulardagi energiya va ma’lumotning saqlanish jarayonlari
fundamental fizik qonunlarini qayta ko‘rib chiqishga asos bo‘lishi mumkin.
Xulosa:
Qora tuynuklar olamning eng murakkab va sirli obyektlaridan biri bo‘lib,
ular koinotning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Ushbu obyektlarni o‘rganish
faqat koinot haqidagi tushunchalarimizni boyitibgina qolmay, balki fizikaning
fundamental qonunlarini yanada yaxshi tushunishga imkon beradi. Kelajakda ushbu
sohadagi tadqiqotlar insoniyatni yangi ilmiy kashfiyotlar sari boshlaydi va olamning
asl mohiyatini anglashga yo‘l ochadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Agekyan T. A., “Zvyozdi, galaktiki, Metagalaktika”, Moskva, 1970;
2.Nuritdinov S. N., “Koinot orollari”, Toshkent, 1978;
