MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
91
SHVETSARIYA SOLIQ TIZIMI VA UNING XUSUSIYATLARI
Normuhammadov Diyorbek
SamISI XIM-123 guruh talabasi
Turayev Alijon SamISI
“ Investitsiya va innovatsiyalar”
kafedrasi katta o`qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Shvetsariya mamlakatida amal qilayotgan
soliq tizimi va unga oid bo`lgan turli ko`rsatkichlar hamda qachon vujudga kelgani,
qanday stavkalarda vujudga kelgani haqida ma`lumotlar keltirilgan.
Kalit so`zlar: Soliq tizimi, soliqlar, ijtimoiy soliq, daromad solig`i, qo`shilgan
qiymat solig`i(QQS)
Аннотация: В данной статье представлена информация о
действующей в Швейцарии налоговой системе и различных связанных с ней
показателях, когда она была введена и по каким ставкам.
Ключевые слова : Налоговая система, налоги, социальный налог, налог
на прибыль, налог на добавленную стоимость (НДС)
Annotation: This article provides information about the tax system in force
in Switzerland and various indicators related to it, as well as information about when
it was established and at what rates it was established.
Keywords: Tax system, taxes, social tax, income tax, value added tax (VAT)
Kirish.
Shveytsariya soliq tizimi asta-sekin shakllana boshlagan Konstitutsiya qabul
qilingunga qadar kantonlar (shtatlar) asosiy daromadlarmi bojlardan olganlar. 1848
yili bojxona bojlarini yig‘ishni konfederatsiya ixtiyoriga berdilar. Lekin kantonlar
daromad va mol-mulk solig`ini to`plash huquqini o‘zlarida qoldirdilar.
Adabiyotlar tahlili.
Soliqlar kichik korporatsiyalar faoliyatida muhim rol o ‘ynaydi. Shuning
uchun hukumat doimiy ravishda soliq tizimini takomillashtirish ustida ish olib boradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
92
Bu esa o‘z navbatida butun dunyodaqattiq raqobat sharoitida mamlakatda savdo-sotiq
faoliyatini olib borishga hammada qiziqtirish uyg‘otadi. Har bir pog‘ona bo'yicha
soliqlar taqsimlangan. Konfederatsiyaga kelib tushadigan soliq va yig`imlar:
I. Daromad va mulkdan olinadigan to`lovlar.
1) Daromad solig`i
2) Foyda va kapitalga solinadigan soliq
3) Manbadan olinadigan soliqlar
4) Gerb yig`imi
5) Harbiy xizmatni o`tmagan shaxslarga solinadigan soliq
II. Iste`mol va egalikdan olinadigan soliqlar
1) Qo'shilgan qiymat solig`i
2) Tamaki mahsulotlarga solinadigan soliq
3) Pivoga solinadigan soliq
4) Distirlangan spirtga solinadigan soliq
5) Bojxona boji (import, eksport va qo‘shimcha)
Kantonlar to'playdigan tushumlar:
I. Daromad va mulkdan olinadigan to`lovlar
1) Daromad solig`i va toza aktivlarga solinadigan soliq
2 ) Jon boshidan olinadigan soliq
3) Foyda va kapitalga solinadigan soliq
4) Meros va xadyadan olinadigan soliq
5) Kapitalni o‘sishiga solinadigan soliq
6) Ko‘chmas mulkka solinadigan soliq
7) Ko'chmas mulkni o`tkazib berish uchun solinadigan soliq
8) Savdoga solinadigan soliq XX asrni oxirgi o‘n yilligida soliq daromadlari
uchta pog`ona o‘rtasida quyidagi tartibda taqsimlangan:
konfederatsiya 40%, kantonlar 34% va munitsipalitetlar 26%. Shveytsariya
konstitutsiyasiga binoan, soliqlar asosiy qonun (konstitutsiya)ga qat’iyan muvofiq
ravishda undiriladi. Hokimiyatni har bir darajasi konstitutsiyada ko‘rsatilgan
soliqlarnigina yig`adi , konstitutsiyaning qoidalariga ko‘ra, uchta organning birortasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
93
ham boshqasiga halaqit bermaydi, soliq to`lovchilar zimmasidagi yuk esa soliqqa
tortishning iqtisodiy chegarasidan o‘tmaydi.
Konfederatsiya soliqlari
Konfederatsiya soliqlari mamlakat daromadining 2/5 qismini tashkil qilib
qator to‘g‘ri va egri soliqlar hamda yig`imlardan iborat bo`ladi. Konfederatsiya soliq
daromadlarining tarkibi 1990 yillarning ikkinchi yarmida quyidagicha ko‘rinishda
edi:
-
QQS - 29,1%,
-
to‘g‘ri soliqlar - 23,6%,
-
-bojxona bojlari - 14,9%,
-
hisob-kitob solig`i - 10,1%,
-
davlat yig`imlari - 4,5%,
-
boshqa soliqlar -5,5% ,
-
soliqdan tashqari yig`imlar - 12,3% ni tashkil qilgan.
Daromad solig`i federal to‘g‘ri soliqlardan biri bo`lib jismoniy shaxslardan
olinadi. Soliqqa rezidentlar yoki Shveytsariyada foyda keltiradigan faoliyat bilan
shug'ullanuvchi vaqtincha rezidentlami daromadlari tortiladi (chegaralanmagan soliq
javobgarligi). Chegaralangan soliq javobgarligi Shveytsariyada maxsus iqtisodiy
munosabatlarga ega bo`lgan norezidentlarga qo`llanadi. Bu holatda soliq
Shveytsariyadagi manbalardan olingan maxsus daromadlar turlaridan olinadi. Soliq
ikki yillik davrga aniqlanadi va har yili kantonlar tomonidan konfederatsiya uchun
yig`iladi. Federal soliq solish ob’ekti bo`lib, quyidagi daromadlar hisoblanadi:
- maishiy xizmat ko‘rsatuvchi qaram va qaram bo`lmagan firmalar
- badal (tovon)lik (annuitetlar*, nafaqalar)
- qo‘shimcha (uzoq yillik xizmati uchun qo‘shimcha to`lov, kichik hajmdagi
mukofotlar) to`lovlar.
- kapitalni o'sishi, mulkni hajmini ko‘payishi, mulk huquqini oshishi, ular
korxonada amalga oshirilgan hollarda.
- lotoreya sovrinlari va boshqalar. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad
solig`ining stavkasi progressiv hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
94
Eng ijobiy (ma’qul) stavka oilaviy juftliklarga qo‘llanadi. Ularga «ikki
baravar oshirilgan shedula» tizimi qo`llanadi. Bu tizimda erini daromadi xotinini
daromadi bilan qo‘shib hisoblanadi. Soliqning eng yuqori stavkasi 11.5% dan iborat
Soliqni Shveytsariyada ro‘yhatga olingan ofisi yoki harakatdagi boshqaruv organi
mavjud bo`lgan huquqiy shaxslar to`laydi. Soliqni solishda ikki turdagi huquqiy
shaxslar ajratiladi: korporatsiyalar (qo‘shma korxonalar, chegaralangan javobgarlik
korxonalar) va korporativ shirkatlar; assotsiatsiyalar va tuzilmalar, hamda davlat
muassasalari va cherkov tashkilotlari. Korporatsiya va kooperativlar foydaga va
kapitalga solinadigan soliqlarga tortiladi. Federal foydaga solinadigan soliq
progressiv soliq hisoblanadi. Soliqni uch pog‘onalik daromadlar shkalasi bo‘yicha
undiriladi. Shunga binoan soliq og`irligi soliq solinadigan foydani sof aktivlar bilan
bir-birini munosabatiga qarab ortib boradi. Bazaviy soliq 3,63% stavka bilan olinadi.
Soliq solinadigan foydani 4% i ortiq daromad keltiradigan qismidan, yana qo‘shimcha
3,63% hajmda soliq olinadi. Qo‘shimcha 8% dan ortiq daromad beradigan qismidan
4,84% hajmida ikkinchi qo‘shimcha soliq olinadi. Eng yuqori soliq stavkasi foydalar
yigMndisidan 9,8% dan ortib ketmasligi kerak. Kapitalga solinadigan soliq
proporsional hisoblanadi. Soliq olingan kapitaldan va balansda ko‘rsatilgan
zahiralardan olinadi. Hozirgi davrda soliq solinadigan kapitaldan 0,08% stavka bilan
soliq olinadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i
Qo'shilgan qiymat solig'i Shveytsariyada aylanmadan olinadigan soliq o'rniga
1995 yili 1 yanvarda kiritilgan. Bu soliqni tadbiq qilishda birinchi navbatda asos qilib
Yevropa davlatlari Yevropa ittifoqi a’zolari qabul qilgan degan fikr hisobga olindi.
QQS
- bu umumiy foydalanish va ist’emol solig'i hisoblanadi. Soliq ishlab
chiqarishni hamma sohalarida, taqsimotda, tovarlarni import qilishda, vatanni xizmat
sohasi va chet eldan 10000 shv.fr. yuqori summaga olingan xizmatlar olinadi. Soliq
foyda olish uchun qaratilgan mustaqil yoki tijorat faoliyatidan va u bilan bog'liq
bo'lgan mahsulot yuborish va xususiy ichki ist’emoldan olinadi. Oxirgisini hajmi bir
yilga 75000 shv.fr. dan yuqori bo'lishi kerak. Ichki stavka va xizmatlar bo'yicha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
95
soliqni hisoblashda asos qilib yalpi to'lov olinadi. Qo'shilgan qiymat solig'i bo'yicha
uch turdagi stavkalar qo'llanadi:
-
standart -6,5% li,
-
maxsus -3% li, mehmonxona sohasida(yotish va pansion),
-
pasaytirilgan -2% li.
Oxirgisi
oziq-ovqat,
ichimlik
(spirtli
ichimliklardan
tashqari)va
mehmonxona, umumiy ovqatlanish sohalarida xizmat ko'rsatish, yirik shoxli mol,
parranda, baliq, o'simlik va gullarni urug'i, don, yem va o'g'it, tibbiyot mahsulotlari,
gazeta va jurnal, kitoblar va boshqa matbuot mahsulotlari, radio va televideniya
xizmatlari (tijorat faoliyatiga standart stavka) uchun qo'llanadi. Qo'shilgan qiymat
solig'idan olinadigan daromad Shveytsariya byudjetini qariyib 1/3 qismini tashkil
qilishiga qaramay, boshqa ayrim mamlakatlarga nisbatan sezilarli past stavkalar
qo'llaniladi va nisbiy kengroq yengilliklar beriladi.
Kanton va munitsipal soliqlari
Soliq solishni huquqiy asosi bo‘lib, 26 ta kantonni soliq qonunlari va har-xil
munitsipal qoidalari hisoblanadi. Lekin kantonlarda oxirgi yilarda soliq solish
uyg‘unlashtirilmoqda. Qonunga binoan, 2001 yilni boshiga o‘zlarini soliq qonunlarini
bir tartibga keltirib, ularni darajasini tenglashtirish vazifasini olganlar.
Konfederatsiya huquqiga tegishli bo`lmagan har qanday soliqni kantonlar amaliyotga
kiritish huquqiga ega. Munitsipalitetlar faqat kantonlar ruxsat bergan soliqlarnigina
kiritish huquqiga egadirlar (fiskal huquqiy vakolat). Hamma kanton va
munitsipalitetlarda (Basel-City dan tashqari) korporatsiya va qo'shma korxonalar sof
foydaga solinadigan soliq va kapital (nominal kapital yoki aktsioner kapital) va rezerv
fondlardan qo'shimcha soliq to'laydilar. Ko'pchilik kantonlarda boshqa huquqiy
shaxslar assotsiatsiya, tuzilmalar, davlat institutlari va cherkov tashkilotlari
o'zlarining sof foydaga solinadigan va kapitaldan olinadigan soliqlarini
korporatsiyalar kabi to'laydilar.
Meros va hadyadan olinadigan soliq. Meros va hadyadan olinadigan soliqning
asosiy xususiyati shundan iboratki, bu soliqni asosan kantonlarda undiriladi. Lekin
ayrim kantonlarda munitsipalitetlar ham bu soliqni yig'ish huquqiga egadirlar. Bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
96
soliq deyarli hamma kantonlarda mavjud. Bundan mustasno, Lyutsem kantonidir. Bu
yerda hadyadan tashqari soliq olinmaydi. Shvis kantonida esa soliq merosdan ham
hadyadan ham olinmaydi. Ayrim kantonlarda mulkni avlodlarga (qisman uzoq
avlodlarga) o ‘tkazish, hamda mulk (rafiqasi o‘lganda) bir rafiqadan ikkinchi raflqaga
o‘tganda mulkni o‘tishi soliqqa tortilmaydi.
Xulosa.
Shvetsariya soliq tizimi juda katta tarix va rivojlanish madaniyatiga ega
bo`lib, buni o`rganish orqali XX asrning birinchi yarmidan boshlab hozirgi kunga
qadar qanday sezilarli o`zgarishlar hamda o`rnak olishga arzigulik islohotlar amalga
oshirilganini guvohi bo`lishimiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
"Swiss Taxation: A Comprehensive Guide to Swiss Taxation"
(by Michael
J. Hess)
2.
"Swiss Finance: Capital Markets, Banking, and Financial Services"
(by
Uwe W. Fritsche)
3.
4.
"Taxation in Switzerland: A Comparative Study of Direct and Indirect
Taxes"
(by Michael H. Visser)
5.
"Swiss Corporate Tax System and its Impact on International Businesses"
(by Andreas K. Berger)
6.
KPMG
-
Switzerland
Tax
Guide
(https://home.kpmg/xx/en/home/insights/2020/01/switzerland-tax-guide.html)
