MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
73
AQSH SOLIQ TIZIMI VA UNING O`ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Ruzimurodov Shohro’zjon
SamISI XIM-123 guruh talabasi
Ilmiy rahbar: Turayev Alijon
SamISI “Investitsiya va innovatsiyalar
kafedrasi katta o`qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada AQSh soliq tizimining tuzilishi, asosiy soliqlar
turlari va soliq siyosatining o‘ziga xos jihatlari tahlil qilinadi. Federal, shtat va
mahalliy darajadagi soliqlarning ta’siri, shuningdek, kapital daromad solig‘i, mol-
mulk solig‘i va boshqa soliq turlari muhokama qilinadi. Bundan tashqari, AQShning
ba’zi shtatlarining soliq jannati sifatidagi roli ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: AQSh soliq tizimi, federal soliq, shtat soliqlari, mol-mulk
solig‘i, kapital daromad solig‘i, soliq boshqaruvi, soliq jannati.
Annotation: This article analyzes the structure of the U.S. tax system, the
main types of taxes, and the unique aspects of tax policy. The impact of federal, state,
and local taxes is discussed, along with capital gains tax, property tax, and other tax
types. Additionally, the role of certain U.S. states as tax havens is also examined.
Keywords: U.S. tax system, federal tax, state taxes, property tax, capital gains
tax, tax administration, tax haven.
Аннотация: В данной статье анализируется структура налоговой
системы США, основные виды налогов и особенности налоговой политики.
Рассматривается влияние федеральных, штатных и местных налогов, а
также налога на прирост капитала, налога на имущество и других видов
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
74
налогов. Кроме того, исследуется роль некоторых штатов США как
налоговых гаваней.
Ключевые слова: Налоговая система США, федеральный налог, налоги
штатов, налог на имущество, налог на прирост капитала, налоговое
администрирование, налоговая гавань.
Kirish
AQSh soliq tizimi federal, shtat va mahalliy darajalarda amal qiladi.
Mamlakatdagi soliqlar turli daromad manbalaridan undiriladi va iqtisodiy siyosatni
shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Soliq siyosati progressiv bo‘lib, kam daromadli
shaxslarni qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiy tengsizlikni kamaytirishga qaratilgan.
Ushbu maqolada AQSh soliq tizimining asosiy tamoyillari, uning ijtimoiy-iqtisodiy
ta’siri va ayrim shtatlarning soliq jannati sifatidagi o‘rni tahlil qilinadi.
Tadqiqot va metodologiya
Ushbu tadqiqotda AQSh soliq tizimiga oid qonunchilik hujjatlari, iqtisodiy
tahlillar va xalqaro moliyaviy ma’lumotlardan foydalanildi. Tadqiqot asosan hujjatli
tahlil va statistik ma’lumotlarni o‘rganish usuli asosida olib borildi. Soliq siyosatining
iqtisodiy va ijtimoiy ta’siri turli indikatorlar orqali baholandi.
Qo'shma Shtatlarda federal, shtat va mahalliy hukumatlar alohida-alohida
mavjud bo'lib, har bir darajada soliqlar qo'llaniladi. Soliqlar daromad, ish haqi, mol-
mulk, savdo, kapital daromadlari, dividendlar, import, meros va hadyalar,
shuningdek, turli xil to'lovlar asosida undiriladi. 2020 yilda federal, shtat va mahalliy
hukumatlar to'plagan soliqlar YaIMning 25,5% ni tashkil etdi, bu OECD o'rtacha
ko'rsatkichi bo'lgan YaIMning 33,5% dan past edi.
AQSh soliq va transfer siyosati progressivdir va shu sababli daromadlar
tengsizligini amalda kamaytiradi, chunki soliq stavkalari odatda soliqqa tortiladigan
daromadning oshishi bilan ortadi. Eng kam daromad oluvchi ishchilar, ayniqsa oila
boqadiganlar, daromad solig‘ini to‘lamaydi va hatto federal hukumatdan kichik
subsidiyalar (farzand kreditlari va "Ish daromadi soliq krediti" orqali) olishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
75
Soliqlar mehnat daromadlariga kapital daromadlariga qaraganda ancha ko‘p
tushadi. Turli daromad va xarajat turlari uchun qo‘llaniladigan turlicha soliq va
subsidiyalar ba’zi faoliyat turlarini bilvosita soliqqa tortish shakli bo‘lishi mumkin.
Federal hukumat, ko‘pgina shtatlar va ba’zi mahalliy hukumatlar
jismoniy va yuridik shaxslarning sof daromadlariga soliq qo‘llaydi.
Fuqarolar va
rezidentlar butun dunyo bo‘yicha daromadlari bo‘yicha soliqqa tortiladi, lekin chet
elda to‘langan soliqlar uchun kredit olish huquqiga egadir.
Soliq hisobi qoidalariga ko‘ra, soliqqa tortiladigan daromad moliyaviy hisob
tamoyillariga emas, balki deyarli barcha daromad manbalarini o‘z ichiga oladi. Biroq,
2022 yilda qabul qilingan "Inflyatsiyani kamaytirish to‘g‘risidagi qonun" natijasida
yirik korporatsiyalar uchun yillik moliyaviy hisobot daromadidan boshlanadigan 15%
minimal soliq joriy etilgan.
Federal Daromad Soligi Toifalari Haqida Umumiy Ma'lumot. Hozirda
AQShda ettita federal daromad soligi toifasi mavjud bo‘lib, ularning stavkalari
quyidagicha: 10%, 12%, 22%, 24%, 32%, 35% va 37%. Agar siz 37% toifasiga to‘g‘ri
keladigan daromad oladigan baxtli insonlardan bo‘lsangiz, bu sizning butun soliqqa
tortiladigan daromadingizning 37% soliqqa tortilishini anglatmaydi. Buning o‘rniga,
37% sizning eng yuqori marginal soliq stavkangiz hisoblanadi. Marginal soliq
stavkasi tizimida siz faqat ma’lum bir diapazonga kirgan daromad miqdoringiz uchun
shu stavka bo‘yicha soliq to‘laysiz. Marginal stavkalar qanday ishlashini tushunish
uchun eng past 10% soliq stavkasini misol qilib olaylik. 2024 yilda yakka tartibdagi
soliq to‘lovchilar uchun $0 dan $11,600 gacha bo‘lgan daromad 10% stavkada soliqqa
tortiladi. Demak, agar sizning 2024 yildagi soliqqa tortiladigan daromadingiz $15,000
bo‘lsa, dastlabki $11,600 10% stavkada, qolgan $3,400 esa keyingi toifa bo‘yicha
12% stavkada soliqqa tortiladi.
Federal va shtat daromad solig‘i har bir soliq to‘lovchi uchun hisoblanadi
va deklaratsiya topshiriladi.
Turmush qurgan ikki shaxs soliqni birgalikda yoki
alohida hisoblashi va deklaratsiya topshirishi mumkin. Bundan tashqari, farzandlari
yoki ma’lum qarindoshlarini boqib kelayotgan turmush qurmagan shaxslar “uy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
76
xo‘jaligi boshlig‘i” sifatida deklaratsiya topshirishi mumkin. Ota-ona va sho‘ba
korxonalar guruhi konsolidatsiyalangan deklaratsiya topshirishni tanlashi mumkin.
Hozirda federal daromad solig‘i uchun beshta deklaratsiya topshirish holati
mavjud: yakka , turmush qurganlar birgalikda , turmush qurganlar alohida , uy
xo‘jaligi boshlig‘i, va malaka bilan bevasi/bevasi. Deklaratsiya holati soliq to‘lovchi
qanday chegirmalar va imtiyozlarga ega ekanligini aniqlashda muhim ahamiyatga
ega. Shtatlar, ayniqsa, turmush qurmagan sheriklikdagi shaxslar uchun, soliq
to‘lovchining holatini aniqlashda turli qoidalarga ega bo‘lishi mumkin.
Kapital daromadlari solig‘i.
Jismoniy va yuridik shaxslar o‘zlarining kapital
daromadlarining sof miqdoriga ko‘ra AQSh federal daromad solig‘ini to‘laydilar.
Soliq stavkasi ham investorning soliq toifasiga, ham investitsiyani ushlab turish
muddatiga bog‘liq. Qisqa muddatli kapital daromadlar (1 yil yoki undan kam
saqlangan aktivlar) investorning oddiy daromad solig‘i stavkasi bo‘yicha soliqqa
tortiladi. Uzoq muddatli kapital daromadlar (1 yildan ortiq saqlangan aktivlar) esa
pastroq stavka bo‘yicha soliqqa tortiladi.
Daromad solig'ini ushlab qolish.
Federal, shtat va mahalliy soliq idoralari
daromad solig'i joriy qilingan hududlarda ushlab qolish soliqlarini talab qiladi.
Tegishli hududda faoliyat yurituvchi ish beruvchilar o'z xodimlarining ish haqidan
soliqni ushlab qolishlari shart. Ushlab qolinadigan soliq miqdori ish beruvchi
tomonidan xodimning IRS W-4 shaklida ko'rsatilgan soliq holatiga asosan
hisoblanadi. Ushlab qolingan soliq summasi soliq organlariga to'lanishi kerak va
xodimlar uchun qaytariladigan soliq kreditlari sifatida hisoblanadi. Ish haqidan ushlab
qolingan daromad solig'i yakuniy soliq emas, balki oldindan to'lov hisoblanadi.
Xodimlar hali ham daromad solig'i deklaratsiyasini topshirishlari va ushlab qolingan
summalarni to'lov sifatida ko'rsatib, soliqni mustaqil hisoblashlari kerak.
Mol-mulk solig'i.
AQShda shtat darajasidan past yurisdiktsiyalar ko‘chmas
mulk va ba’zan biznesning shaxsiy mol-mulkiga soliq soladi. Yurisdiktsiyalar
o‘rtasida qoidalar farq qiladi, va bir nechta yurisdiktsiyalar bir xil mulkka soliq solishi
mumkin. Mulk solig‘i bozor qiymatiga asoslanib, har yili qayta baholanadi. Soliq
miqdori bozor qiymati, baholash nisbati va soliq stavkasi orqali aniqlanadi, bu esa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
77
yurisdiktsiya va mulk turiga qarab farqlanadi. Agar mulk yaqinda mustaqil
sotuvchilar o‘rtasida sotilgan bo‘lsa, uning bozor qiymati aniqlanadi, aks holda
taxminiy usullar qo‘llaniladi. Bu usullarga taqqoslanadigan savdolar,
amortizatsiyalangan xarajatlar va daromad usuli kiradi. Mulk egasi qiymatni e’lon
qilishi mumkin, biroq baholovchi uni o‘zgartirishi mumkin.
Litsenziya va kasbiy soliqlar.
AQShning ko‘plab yurisdiktsiyalari biznes
yuritish yoki kasbiy sertifikat uchun soliqlar yoki to‘lovlar undirishadi. Ular yillik
belgilangan summa, amaliyotchilar soni, daromad foizi yoki boshqa mezonlarga
asoslanishi mumkin. Buxgalterlar, advokatlar, sartaroshlar, shifokorlar va boshqa
kasbiy xizmat ko‘rsatuvchilar bu to‘lovlarga duch kelishadi. Litsenziyaga qo‘shimcha
talablar ham bo‘lishi mumkin.
Transport vositalari uchun litsenziya to‘lovlari.
Har bir shtat transport
vositalari uchun litsenziya to‘lovlarini belgilaydi, odatda, transport turi va hajmiga
qarab. To‘lovlar yillik yoki ikki yilda bir marta olinadi. Shuningdek, barcha shtatlar
va Kolumbiya okrugi haydovchilik guvohnomasini olish va yangilash uchun to‘lov
talab qiladi.
Soliq boshqaruvi.
AQShda soliqlarni yuzlab soliq idoralari boshqaradi.
Federal darajada uchta asosiy soliq boshqaruvi mavjud:
1.
Ichki daromadlar xizmati (IRS) - Moliya vazirligi tarkibida bo'lib, asosan
federal ichki soliqlarni boshqaradi.
2.
Spirtli ichimliklar, tamaki va qurollar solig'i byurosi (TTB) - Spirtli
ichimliklar, tamaki mahsulotlari va qurollar soliqlarini nazorat qiladi (Moliya
vazirligi tarkibida).
3.
Bojxona va chegara qo'riqlash xizmati (CBP) - Import soliqlarini
(bojxona to'lovlari) boshqaradi (Ichki xavfsizlik vazirligi tarkibida).
Shtat va mahalliy soliq boshqaruvi turlicha tashkil etilgan. Har bir shtat o'z
soliq boshqaruv organiga ega. Ba'zi shtatlar mahalliy soliqlarning bir qismini yoki
to'liq miqdorini boshqaradi. Ko'pgina mahalliy hokimiyatlar ham o'z soliq idoralariga
ega yoki qo'shni hududlar bilan umumiy idoradan foydalanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
78
Soliq to'lashdan bo'yin tovlash.
Ichki daromad xizmati (IRS) 2001 yilda
soliq bo'shlig'i 345 milliard dollarni tashkil etganini taxmin qilgan. Soliq bo‘shlig‘i –
qonuniy tarzda to‘lanishi kerak bo‘lgan soliq miqdori bilan hukumat tomonidan
haqiqatan ham yig‘ilgan summa o‘rtasidagi farqdir. 2006 yilda bu bo‘shliq 450
milliard dollar deb baholangan. 2008 yilda esa soliq bo‘shlig‘i 450–500 milliard
dollar oralig‘ida ekanligi taxmin qilingan, yashirilgan daromad esa taxminan 2 trillion
dollarni tashkil etgan. Natijada, IRSga to‘g‘ri hisobot berilmagan jami daromadning
18–19 foiziga teng bo‘lgan.
Jarimalar.
AQSh Ichki daromad xizmati (IRS) quyidagi sabablar bilan soliq
to‘lovchilarga jarima solishi mumkin: Soliq deklaratsiyasini vaqtida topshirmaslik,
soliq qarzini o‘z vaqtida to‘lamaslik, noto‘g‘ri ma’lumot kiritish.
IRS jarimalarga foiz ham qo‘shishi mumkin, bu summa qarz to‘liq
to‘lanmaguncha hisoblanishda davom etadi. Foiz miqdori jarima turiga bog‘liq bo‘lib,
vaqt o‘tishi bilan ortib boradi. IRS jarima haqida rasmiy xat yoki bildirishnoma
yuboradi, unda jarima sababi va uni bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatiladi. Agar soliq
to‘lovchi muammoni tezda hal etsa, jarima bekor qilinishi mumkin. Soliq to‘lovchi
jarima adolatsiz deb hisoblagan taqdirda, IRSga e’tiroz bildirishi va uni qayta ko‘rib
chiqishni talab qilishi mumkin.
AQSh soliq jannati sifatida.
Umuman olganda, AQSh soliq jannati sifatida
qaralmasa ham, uning ayrim shtatlari shaxslar va kompaniyalar tomonidan
boyliklarini saqlash hamda soliqlardan qochish yoki ularni kamaytirish maqsadida
ishlatiladi. Bu haqiqat Pandora hujjatlari orqali oshkor bo‘ldi. 2021-yil 31-oktabrdan
boshlab e’lon qilingan ushbu 11,9 million hujjat dunyo yetakchilari va
mashhurlarining offshor hisoblarini fosh qildi. Ushbu ma’lumotlarga ko‘ra, AQSh
dunyoda eng ko‘p yashirin moliyaviy aktivlarga ega bo‘lgan davlatlardan biri bo‘lib,
ikkinchi o‘rinni egallagan.
Xulosa
AQSh soliq tizimi murakkab bo‘lib, federal, shtat va mahalliy darajadagi turli
soliq turlarini o‘z ichiga oladi. Progressiv soliq stavkalari va imtiyozlar past
daromadli shaxslarga yordam beradi, ammo kapital daromadlarga pastroq soliq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
79
qo‘llanilishi daromad tengsizligini keltirib chiqarishi mumkin. Shuningdek, ba’zi
shtatlar soliq jannati sifatida tan olinib, yirik kapital egalariga soliqlardan qochish
imkoniyatini taqdim etadi. Soliq tizimining doimiy ravishda takomillashtirilishi
AQSh iqtisodiyotining barqarorligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Internal Revenue Service (IRS).
"Federal Income Tax Brackets and Rates."
2.
SmartAsset.
"Current Federal Income Tax Brackets."
3.
Wikipedia.
"Taxation in the United States."
4.
U.S. Department of the Treasury.
"Tax Policy and Economic Analysis."
Washington, D.C.
5.
Congressional Budget Office (CBO).
"The Distribution of Household
Income and Federal Taxes."
Washington, D.C.
6.
Tax Foundation.
"State and Local Tax Burdens in the United States."
Washington, D.C.
