MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
95
YAPON VA INGLIZ TILLARIDA INKOR YASOVCHI AFFIKSLAR:
QIYOSIY LINGVISTIK TAHLIL
Ilhomova Nozima
O‘zDJTU Sharq filologiya fakulteti
FYAP 2410-guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada yapon va ingliz tillarida inkor yasovchi
affikslar – prefiks va suffikslarning lingvistik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot
doirasida yapon tilidagi
不
(
ふ
),
無
(
む
),
非
(
ひ
) prefikslari hamda ingliz tilidagi un-
, in-, dis-, -less affikslarining so‘z yasalishidagi o‘rni, ma’no shakllantirishdagi roli
va grammatik xususiyatlari qiyosiy jihatdan o‘rganiladi. Shuningdek, ushbu
affikslarning qo‘llanish chegaralari, bir-biriga o‘xshash va farqli tomonlari ham
tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari yapon va ingliz tillaridagi inkor shakllarining
lingvistik tizimidagi o‘rnini aniqlashga hamda ularning umumiy va o‘ziga xos
xususiyatlarini yoritishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Yapon tili, ingliz tili, inkor affikslari, qiyosiy tilshunoslik,
semantika,
不
(fu),
無
(mu),
非
(hi), un-, in-, dis-, -less
Abstract: This article analyzes the linguistic features of negation-forming
affixes—prefixes and suffixes in Japanese and English. The study examines the role
of Japanese prefixes
不
(fu),
無
(mu),
非
(hi) and English affixes un-, in-, dis-, -less
in word formation, their semantic impact, and grammatical characteristics from a
comparative perspective. Additionally, the research explores the scope of usage,
similarities, and differences between these affixes. The findings contribute to
identifying the position of negation structures in the linguistic systems of Japanese
and English, highlighting their commonalities and distinctive features.
Key words: Japanese language, English language, negative affixes,
comparative linguistics, semantics,
不
(fu),
無
(mu),
非
(hi), un-, in-, dis-, -less
Аннотация: В данной статье анализируются лингвистические
особенности аффиксов, образующих отрицание, – префиксов и суффиксов в
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
96
японском и английском языках. В исследовании рассматривается роль японских
префиксов
不
(fu),
無
(mu),
非
(hi) и английских аффиксов un-, in-, dis-, -less в
словообразовании,
их
семантические
функции
и
грамматические
характеристики в сравнительном аспекте. Также изучаются особенности их
употребления, сходства и различия. Результаты исследования способствуют
определению места отрицательных аффиксов в языковых системах японского
и английского языков, выявляя их общие и специфические черты.
Ключевые слова: японский язык, английский язык, отрицательные
аффиксы, сравнительная лингвистика, семантика,
不
(fu),
無
(mu),
非
(hi), un-,
in-, dis-, -less.
Hozirgi davrda tilshunoslikda so‘z yasalishi va negatsiya (inkor)
jarayonlari muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Inkor yasovchi affikslar
turli tillarda yangi so‘zlarni shakllantirish, semantikani o‘zgartirish va grammatik
tuzilmani ta’sirlash vositasi sifatida keng qo‘llaniladi. Ingliz va yapon tillarida bu
borada o‘ziga xos tizimga ega bo‘lib, inkor affikslarning ishlatilishi semantik va
grammatik jihatdan farqlanadi. Ushbu maqolada ingliz va yapon tillarida inkor
yasovchi affikslarning qiyosiy tahlili amalga oshiriladi. Bu tahlil ularning o‘xshash
va farqli jihatlarini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, natijalari tilshunoslar, tarjimonlar va
xorijiy til o‘rganuvchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Ingliz tilida inkor affikslari prefiks va suffiks shaklida keladi va so‘zning
teskari ma’nosini hosil qiladi. Ular asosan ot, sifat va ba’zan fe’llarga qo‘shiladi.
Ingliz tilidagi inkor affikslari jadvali
Qo‘shimcha
Turi
Asl
so‘z-inkor
shakli
Ma’nosi
Un-
Prefiks
Happy-unhappy
Baxtli-baxtsiz
In-
Prefiks
Correct-incorrect
To‘g‘ri-noto‘g‘ri
Im-
Prefiks
Possible-impossible Mumkin-mumkin
emas
Il-
Prefiks
Legal-illegal
Qonuniy-noqonuniy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
97
Ir-
Prefiks
Regular-irregular
Muntazam-
nomuntazam
Dis-
Prefiks
Agree-disagree
Rozi
bo‘lmoq-rozi
bo‘lmaslik
Non-
Prefiks
Fiction-nonfiction
Badiiy-badiiy
bo‘lmagan
-less
Suffiks
Care-careless
E’tibor-e’tiborsiz
-free
Suffiks
Sugar-sugar-free
Shakar-shakarsiz [1]
Yapon tilida ham inkor yasovchi qo‘shimchalar prefiks va suffiks shaklida
keladi. Ular so‘zga qo‘shilib, teskari ma’no yoki yo‘qlikni bildiradi. Ingliz tilidan
farqli ravishda, yapon tilida inkor affikslari faqat sifat va otlarda emas, fe’llarda ham
faol ishlatiladi.
Yapon tilidagi inkor affikslari jadvali
Qo‘chimcha Turi
Asl
so‘z-inkor
shakli
Ma’nosi
不
(fu-)
Prefiks
可能
(kanō)-
不可能
(fukanō)
Mumkin-mumkin
emas
無
(mu-)
Prefiks
意味
(imi)-
無意味
(muimi)
Ma’no-ma’nosiz
非
(hi-)
Prefiks
公式
(kōshiki)-
非公
式
(hikōshiki)
Rasmiy-norasmiy
-
ない
(-nai)
Suffiks
食べる
(taberu)-
食
べない
(tabenai)
Yeyish-yemayman
-
ず
(-zu)
Suffiks
言う
(iu)-
言わず
(iwazu)
Aytmoq-aytmay[2-3]
Yapon tilidagi inkor qo‘shimchalarini chuqurroq o‘rganish uchun Natsuko
Tsujimuraning "An Introduction to Japanese Linguistics" (2013)[4] asari muhim
akademik manba hisoblanadi. Ushbu kitob yapon tilining morfologik va sintaktik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
98
tuzilishini batafsil yoritib, inkor shakllarining hosil bo‘lishi va ularning semantik
jihatlari haqida tushunchalar beradi. Yapon tilining negatsiya tizimini kengroq
anglash uchun ushbu manba asosiy nazariy yo‘nalishlardan biri sifatida xizmat qiladi.
Yapon va ingliz tillari morfologik tuzilishi jihatidan farqlansa-da, ushbu
tillarda inkor affikslarining qo‘llanilishi o‘zaro muayyan o‘xshashliklarga ega. Bu
o‘xshashliklar quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi:
1. Prefiksal inkor tizimi
Har ikkala tilda ham inkor ma’nosini ifodalash uchun so‘z oldidan qo‘shimcha
(prefiks) qo‘shish usuli mavjud.
Ingliz tilida: un- (unhappy – baxtsiz), in- (incomplete – to‘liq bo‘lmagan), dis-
(dishonest – insofsiz).
Yapon tilida: fu- (
不安
[fuan] – bezovta), mi- (
未完成
[mikansei] –
tugallanmagan).
2. Suffiksal inkor tizimi
Har ikkala tilda ham ba’zi inkor shakllari so‘z oxiriga suffiks sifatida
qo‘shiladi.
Ingliz tilida: -less (endless – cheksiz, careless – e’tiborsiz).
Yapon tilida: -nai (
知らない
[shiranai] – bilmaydi), -zu (
言わず
[iwazu] –
aytmay).
3. Turli so‘z turkumlariga ta’siri
Inkor affikslarining fe’l, sifat va otlarga bog‘lanish imkoniyati mavjud.
Ingliz tilida: unhappy (sifat), disorder (ot), disagree (fe’l).
Yapon tilida: fuan (
不安
– ot), shiranai (
知らない
– sifat-fe’l), mikansei (
未
完成
– ot).
4. Ma’nodagi universallik
Har ikkala til ham inkor qo‘shimchalarini qo‘llash orqali "mavjud emaslik",
"teskari ma’no", "to‘liq bo‘lmaganlik" kabi tushunchalarni ifodalaydi. Masalan:
Ingliz tilida: incomplete – tugallanmagan
Yapon tilida: mikansei (
未完成
) – tugallanmagan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
99
Ushbu o‘xshashliklar shuni ko‘rsatadiki, inkor affikslarining asosiy vazifasi
har ikkala tilda ham bir-biriga yaqin bo‘lib, ular semantik jihatdan o‘zaro mos keladi.
Biroq, har ikkala tilning grammatik tizimidagi farqlar tufayli inkor affikslarining
qo‘llanilishi ba’zi jihatlarda o‘ziga xoslik kasb etadi.
Yuqorida yapon va ingliz tillaridagi inkor affikslarining o‘xshash jihatlari
yoritildi. Biroq, ushbu ikki til morfologik va grammatik tizimi jihatidan tubdan farq
qilgani sababli, inkor affikslarining ishlatilishi va tuzilishida ham sezilarli tafovutlar
mavjud. Ushbu farqlar quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi:
1. Prefiks va suffikslarning nisbati
Ingliz tilida inkor affikslarining aksariyati prefiks shaklida keladi (un-, in-,
dis-), faqat ayrimlari suffiks shaklida ishlatiladi (-less).
Yapon tilida esa inkor yasovchi affikslar ko‘proq suffiks sifatida keladi (-nai,
-zu), prefiks shaklidagi inkor affikslar esa asosan sifat va otlarga ta’sir qiladi (fu-, hi-
).
2. Grammatik tuzilishdagi farqlar
Ingliz tilida inkor qo‘shimchalari odatda asosiy so‘z shaklini o‘zgartirmaydi
(e.g., happy → unhappy).
Yapon tilida, ayniqsa fe’llarda, inkor shaklni hosil qilish uchun butun fe’l
morfologik jihatdan o‘zgaradi. Masalan: iku (
行く
– boradi) → ikanai (
行かない
–
bormaydi), taberu (
食べる
– yeydi) → tabenai (
食べない
– yemaydi)
3. Inkor shakllarining grammatik moslashuvchanlig
Ingliz tilida inkor qo‘shimchalari so‘z turkumlarini deyarli o‘zgartirmaydi
(happy → unhappy hali ham sifat).
Yapon tilida esa inkor shakllar grammatik o‘zgarishga uchraydi. Masalan,
“nai” qo‘shimchasi sifat so‘z turkumiga kiradi, shuning uchun u sifatlarning
grammatik moslashuviga ta’sir qiladi (e.g., shiranai hito
知らない人
– bilmaydigan
odam).
4. Inkorning darajasi va ma’nosi
Ingliz tilida inkor qo‘shimchalari odatda so‘zning shunchaki teskarisini
bildiradi (honest → dishonest – halol emas).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
100
Yapon tilida inkor affikslari ba’zan inkor darajasiga yoki noaniqlikka ta’sir
qiladi. Masalan, fu- prefiksi bilan yasalgan so‘zlar ba’zan kuchsizroq inkor ma’nosini
anglatishi mumkin: fushizen (
不自然
– tabiiy emas, lekin to‘liq rad etish emas, balki
biroz g‘ayritabiiylik).
5. So‘z yasalish tizimidagi o‘ziga xosliklar
Ingliz tilida yangi so‘zlarni yasash uchun inkor affikslaridan erkin foydalanish
mumkin (kind → unkind, logical → illogical).
Yapon tilida esa yangi so‘zlar yasashda inkor affikslari cheklangan bo‘lib,
ular faqat mavjud leksemalar bilan birikadi. Masalan, fu- prefiksi faqat ba’zi sifat va
otlar bilan ishlatiladi, har qanday sifatga qo‘shilavermaydi.
Yapon va ingliz tillaridagi inkor affikslarning qiyosiy jadvali
Inkor
affiksi
Yapon tili (misol)
Ingliz tili (misol)
Izoh
fu- (
不
)
不可能
(fukanou) –
imkonsiz
Impossible
(imkonsiz)
“Im-“ prefiksi bilan
o‘xshash
hi- (
非
)
非常
(hijou)
–
favqulodda, odatiy
emas
Abnormal
(odatiy
emas)
"ab-" yoki "non-"
prefikslari
bilan
o‘xshash
mu- (
無
)
無力
(muryoku) –
kuchsiz
Powerless (kuchsiz)
"-less" suffiksi bilan
o‘xshash
-nai (
ない
)
しない
(shinai) –
qilmaydi
Do not (qilmaydi)
Ingliz
tilidagi
yordamchi
fe’l
orqali inkorga mos
keladi
-zu (
ず
)
食べず
(tabezu) –
yemay
Without
eating
(yemay)
"without" + gerund
shakliga o‘xshash
mi- (
未
)
未完成
(mikansei) –
tugallanmagan
Unfinished
(tugallanmagan)
"un-" prefiksi bilan
o‘xshash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
101
bu- (
無
)
不足
(busoku) –
yetishmovchilik
Insufficient
(yetarli
emas)
"in-" prefiksi bilan
o‘xshash.
an- (
安
)
安心
(anshin)
–
xavotirsiz
Carefree (xavotirsiz)
"-free" suffiksi bilan
ifodalanadi
hyou- (
非
)
非実
(hyoujitsu) –
haqiqat emas
Unreal (haqiqat emas) "un-" prefiksi bilan
o‘xshash
go- (
誤
)
誤解
(gokai)
–
noto‘g‘ri tushuncha
misunderstanding
noto‘g‘ri tushunish
"mis-" prefiksi bilan
o‘xshash
Semantik nuqtayi nazardan, yapon va ingliz tillaridagi inkor affikslari bir
qancha umumiyliklarga ega:
1. Inkor ma’nosini kuchaytirish
Yapon va ingliz tillaridagi inkor affikslar har ikkala tilda ham biror narsa
yo‘qligini, mavjud emasligini yoki normal holatga zidligini ifodalaydi.
Masalan: yaponcha:
無意味
(muimi) – ma’nosiz
Inglizcha: meaningless – ma’nosiz
2. O‘xshash semantik toifalar
Har ikkala tilda inkor affikslari quyidagi ma’nolarni ifodalash uchun
ishlatiladi:
Mavjud emaslik / yetishmovchilik:
無力
(muryoku) – kuchsiz → powerless
Noto‘g‘rilik / xatolik:
誤解
(gokai) – noto‘g‘ri tushuncha → misunderstanding
Bajarilmagan harakat / tugallanmagan holat:
未完成
(mikansei) – tugallanmagan → unfinished
3. Tildagi asosiy vazifasi – qarama-qarshilik yaratish
Har ikkala tilda inkor affikslar mavjud so‘zga qarama-qarshi ma’no beradi:
Yaponcha:
正常
(seijou) – normal →
異常
(ijou) – g‘ayritabiiy
Inglizcha: normal → abnormal
Semantika jihatidan farqlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
102
1. Inkorning grammatik va semantik chegaralari
Yapon tilida inkor affikslari faqat aniqlangan so‘zlarga qo‘shiladi, yangi so‘z
yaratish unchalik keng tarqalmaydi.
Ingliz tilida esa inkor affikslaridan foydalanib yangi so‘zlar oson hosil
qilinadi.
Masalan, possible → impossible kabi yapon tilida ishlatilmaydigan so‘z
o‘zgarishlari ingliz tilida keng tarqalgan.
2. Rasmiy va norasmiy inkor yasalishi
Yapon tilida rasmiy nutqda ko‘proq "fu-, hi-, mu-" prefikslari ishlatiladi,
oddiy nutqda esa "-nai" yoki "-zu" inkor shakllari qo‘llanadi.
Ingliz tilida esa har ikkala holatda inkor affikslar ishlatilaveradi.
3. Yapon tilida irodaviy inkor ko‘proq grammatik shakllar bilan ifodalanadi
Yapon tilida fe’l bilan inkor bildirish uchun "-nai" yoki "-zu" shakllari
ishlatiladi:
食べる
(taberu) – yeyish →
食べない
(tabenai) – yemayman
Ingliz tilida esa bu fe’l oldidan "do not" yoki "does not" bilan ifodalanadi:
eat → do not eat [5-6]
Umuman olganda, maqolada ingliz va yapon tillarida inkor yasovchi
affikslarning morfologik va semantik jihatlari qiyosiy tahlil qilindi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatdiki, har ikkala tilda ham negatsiya maxsus affikslar yordamida
amalga oshiriladi, biroq ularning qo‘llanish doirasi va grammatik xususiyatlari
farqlanadi. Ingliz tilida un-, in-, dis- prefikslari va -less suffiksi orqali sifat va
otlarning ma’nosi inkor qilinadi (unhappy – baxtsiz, careless – e’tiborsiz,
disadvantage – kamchilik). Yapon tilida esa fu-, hi-, mu-, go-, bu- kabi prefikslar
inkor ma’nosini hosil qiladi (fumei – noma’lum, mujitsu – asossiz, hikōka –
noqonuniy). Tahlil natijalariga ko‘ra, ingliz tilidagi inkor affikslari universalroq va
keng qo‘llanilsa, yapon tilida ular odatda sino-yapon leksemalarida ishlatiladi.
Bundan tashqari, yapon tilida grammatik negatsiya shakllari keng tarqalgan bo‘lib, u
fe’l negatsiyasida namoyon bo‘ladi (yomenai – o‘qiy olmayman, shiranai –
bilmayman). Shunday qilib, har ikkala til inkor yasashda o‘ziga xos tizimga ega
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
103
bo‘lib, ularning morfologik va semantik farqlari lingvistik xususiyatlari bilan
izohlanadi. Bu esa tarjima jarayonida va til o‘rganishda e’tiborga olish kerak bo‘lgan
muhim omillardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
In-Academy. Ingliz tilidagi negativ ma'no hosil qiluvchi prefikslar // In-
Academy Journal. – 2025. – T. 3, №1. – S. 45-60. – URL: https://in-
academy.uz/index.php/yopa/article/download/12105/8615/8685
(data
obrashcheniya: 20.03.2025).
2.
IMABI.
Negative
Prefixes
[Elektron
resurs].
– Rejim dostupa:
https://imabi.org/negative-prefixes (data obrashcheniya: 22.03.2025).
3.
TOFUGU. Japanese Verb Negative Plain
ない
Form [Elektron resurs]. – Rejim
dostupa: https://www.tofugu.com/japanese-grammar/verb-negative-nai-form (data
obrashcheniya: 22.03.2025).
4.
Tsujimura, N. An Introduction to Japanese Linguistics [Text]. – 3rd ed. –
Wiley-Blackwell, 2013. – 416 p.
5.
Matsumoto, Y. (1997). "Japanese Negation in a Comparative Perspective."
6.
Shibatani, Masayoshi. (1990). The Languages of Japan. Cambridge University
Press.
