MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
6
SAVOD O’RGATISH DARSLARIDA YOZUVGA O’RGATISH
USULLARIDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI
Baxriddinova Yulduz Abror qizi
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti talabasi
Tojiyeva Xolida Baxtiyorovna
Ilmiy rahbar
Annotatsiya: Ushbu maqolada, savod o‘rgatish darslarida yozuvga o‘rgatish
usullaridan foydalanishning ahamiyati, o‘quvchilar duch keladigan muammolar va
ularning yechimlari tadqiq qilingan.
Kalit so‘zlar: Yozuv, ko‘nikma, usul, Genetik usul, Chiziqli usul, Ritmik usul,
muammo, yechim, bilim, husnixat.
Har bir mamlakatning ilmiy salohiyati, uning ta’lim sohasidagi erishilayotgan
muvaffaqiyatlari bilan o‘lchanadi. Yurtning ilg‘or davlatlar qatorida bo‘lishi hamda
yuksak taraqqiy etishi uchun ta’lim va tarbiyaning o‘rni beqiyosdir. Ta’lim jamiyatning
har bir sohasiga chuqur ta’sir ko‘rsatib, u ijtimoiy tenglikni taminlash, iqtisodiyotni
rivojlantirish, milliy qadryatlarni saqlash va yangi avlodlarga yetkazish, demokratik
jamiyatni shakllantirish, inson kapitalini rivojlantirish va millat kelajagini ta’minlovchi
asosiy vosita hisoblanadi. Hozirgi texnalogiyalar shiddat bilan rivojlangan davrda
ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan ishlar hamda ularni ado etadigan shaxslarga
yuksak talablarni qo‘yadi. Har bir shaxs qaysi soha vakili bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘z
kasbining mohir ustasi bo‘lishi zamon talablaridan biridir.
Avvalo, ta’limning boshlang‘ich nuqtasi oiladan va maktabgacha ta’lim
muassasalaridan boshlansa, tizimli va rasmiy ravishda maktabda davom etadi. Maktab
bosqichi bolaning intellektual, ijtimoiy va shaxsiy rivojlanishining poydevorini
shakllantiradi. Bilimning poydevorini yaratish boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga o‘qish
va yozishni mukammal o‘rgatishdan iborat. Bu jarayonni amalga oshirish dastlab
bolajonlar maktabga ilk qadam qo‘ygan kundan boshlanadi. O‘quvchilarga savod
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
7
o‘rgatish darslari tashkil qilinib, bu jarayon to‘rt oy davom etadi. Savod o‘rgatish ikki
davrga bo‘linib uning dastlabki qismi yani alifbogacha tayyorgarlik davrida
o‘quvchilarni maktab, sinf, tartib-intizom qoidalari bilan tanishtiriladi hamda nutq
o‘stiruvchi mashqlar bilan shug‘ullantiriladi. Shuningdek unli tovushlar va ularning
xususiyatlari amaliy mashqlar yordamida o‘rgatiladi. Alifbo davrida esa o‘quvchilar
barcha unli va undosh harflar bilan tanishtiriladi. Savod o‘rgatishda o‘qish va yozish
darslari birgalikda olib boriladi. O‘qish darslarining asosiy vazifasi o‘quvchilarga
tovush va harflarni tanishtirish, ularning to‘g‘ri talaffuzini o‘rgatish hamda ularning
lug‘at boyligini oshirish va nutqiy qobiliyatlarini rivojlantirish bo‘lsa, yozuvga
o‘rgatish darslari o‘qish bilan parallel olib borilib, o‘quvchilarda yozuv malakalarini
shakllantirish, yozma nutqini rivojlantirishdir. Yozuv biz qaysi soha vakili
bo‘lishimizdan qat’iy nazar faoliyatimizda bajaradigan ishlarimizning asosiy vositasi
hisoblanib, fikrimizni to‘g‘ri va mantiqan ifodalashga, yangi g‘oyalarni ishlab
chiqishga yordam beradi. Shuning uchun ham bu jarayon muhimligi bilan birgalikda
mashaqqatli hisoblanib o‘qituvchidan zamonaviy usullarni bilish, o‘qitish metodlarini
qo‘llay olish, chuqur bilimga ega bo‘lish hamda sabrlilik va e’tiborni talab qiladi.
O‘quvchilani yozuvga o‘rgatishda quyidagi umumiy yondashuvlar va usullarni ko‘rib
chiqamiz.
Dastlab bizda shunday savol paydo bo‘ladi. Hozirgi zamonaviy davrda,
qog‘ozga yozishdan ko‘ra eletron tizimdan foydalanayotgan vaqtda, yozuvni
o‘rganish biz uchun nimaga kerak? Shu sababli yozuvga o‘rgatishning asosiy
ahamiyatlarini ko‘rib chiqamiz.
Har bir davlatning ilmiy salohiyati xalqining savodli bo‘lishi bilan belgilanadi.
O‘qish va yozish savodxonligi birdek ahamiyatli. Yozuvga o‘rgatish ta’lim
jarayonining muhim qismidir, chunki u o‘quvchilarning fikrlash, mantiqiy izchillik,
nutq madaniyati va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Yozma nutq
o‘quvchilarga o‘z fikrlarini aniq va ravon ifodalashni o‘rgatadi. Bu esa nafaqat
ta’limda, balki kundalik hayotda ham muloqot qilishni osonlashtiradi. Yozish
jarayonida o‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq tartibda ifodalash, dalillash va asoslashga
harakat qilishadi. Bu ularning tahliliy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Insho, esse va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
8
badiiy matnlar yozish ijodiy tafakkurni rivojlantirishga yordam beradi. O‘quvchilar o‘z
tasavvurlarini, his-tuyg‘ularini va hayotiy tajribalarini yozuv orqali ifodalashga
o‘rganishadi. Yozuv jarayoni o‘quvchilarning xotirasini mustahkamlaydi, diqqatni
jamlashga o‘rgatadi va matn bilan ishlash malakasini oshiradi. Yozuv orqali
o‘quvchilar mustaqil izlanish, o‘rganilgan ma’lumotlarni tahlil qilish va xulosa
chiqarish kabi ko‘nikmalarga ega bo‘lishadi. Yaxshi yozilgan matnlar nafaqat
mazmun, balki shakl jihatidan ham chiroyli bo‘lishi kerak. Bu esa o‘quvchilarning
estetik didini oshirishga yordam beradi. O‘quvchilar maktabda, oliy o‘quv yurtlarida
va keyinchalik kasbiy faoliyatida yozish malakalaridan keng foydalanadilar. Ilmiy
ishlar yozish, hujjatlar tayyorlash va kasbiy yozishmalar yuritish uchun yozuvga
o‘rgatish juda muhimdir. Shuning uchun yozuvga o‘rgatish nafaqat lingvistik
ko‘nikma, balki shaxsiy va kasbiy rivojlanishning ham muhim qismidir.
Savod o‘rgatish darslarida yozuvga o‘rgatishning turli usullaridan
foydalaniladi. Bular quyidagilardan iborat:
1.Genetik usul
. Bunda harflardagi elementlarning oson-qiyinligi, bir
elementning qaysi harflarda mavjudligi – takrorlanishi hisobga olinadi. Bu usulning
afzalligi shundan iboratki, o‘quvchi harfni alifbodagi tartibda emas, balki uning
yozilishidagi o‘xshashliklarga asoslanib yozadi.
2.Chiziqli usul.
Har qanday harfning yozilishini o‘rganish uchun o‘quvchi
harfning barcha belgilarini, harfdagi alohida elementlarning joylashish o‘rnini, hajmini
bilishi kerak. O‘quvchining harfni yozuv chiziqlari orasida to‘g‘ri joylashtirishi uchun
daftar varag‘iga yotiq chiziqlar chiziladi, daftarda o‘ziga xos setka paydo bo‘ladi.
O‘quvchilar yozuv setkalari ichiga har bir harfni joylashtirib yozadi. Qatorning
yo‘nalishini ko‘rsatib turuvchi chiziq va kataklar harf elementlarini joylashtirishni
anchagina osonlashtiradi. Shuning uchun ham chiziqli usul yozuvga o‘rgatishning
asosiy usullaridan hisoblanadi.
3.
Namunaga qarab yozish usuli.
Husnixatga o‘rgatish usullaridan biri
harflarning shakli namunasini ko‘rsatish va yozdirishdir. Har bir harfning namunasi
doskada barcha o‘quvchilarning diqqatini jalb qilgan holda yoki ayrim o‘quvchilarga
daftarda alohida-alohida ko‘rsatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
9
4
. Namunaga qarab ko‘chirish usuli.
Bu usulda o’quvchilar harflarni
“Husnixat daftari” yoki “Yozuv daftari”dagi namunalarga qarab ko‘chirib yozadilar.
Tayyor holdagi nuqtalar bilan ifodalangan harflar ustidan qo‘lni yurg‘izib mashq qilish
mexanik jarayon bo‘lib, o‘quvchilar bu topshiriqni oson bajaradilar.
5.
Nusxa ko‘chirish usuli.
Bu metod harf shaklini to‘g‘ri tasavvur qila
olmaydigan, yozayotganda daftar chiziqlaridan pastga yoki yuqoriga chiqib ketadigan
o‘quvchilar uchun qo‘llaniladi.
6
. Tasavvur orqali yozish usuli
. O‘qituvchi doskaga yozib ko‘rsatgan harf
yoki uning bog‘lanishlarini o‘quvchilarga ruchkani havoda harakatlantirlb ko‘rsatadi
va bu orqali o‘quvchida harf haqida tasavvur hosil qilinadi.
7.
Ritmik usul(sanoq-ohang).
Bu usul o‘qituvchi sanog‘I ostida harf va uning
elementlarini yozish demakdir. Bu usuldan savod o‘rgatish davrida va 1-sinfning
ikkinchi yarim yilligida foydalanish mumkin
8.
Harf shakllarini tahlil qilish usuli.
Harflarni elementlarga ajratib tahlil
qilish har bir harfning necha elementdan tuzilganligini, qanday shaklda ekanligini, bu
elementlar boshqa harflar bilan bog‘lanishida qanday ko‘rinishga ega bo‘lishini
o‘quvchilar tasavvur etadilar.
9.
Yozuv malakasini ongli o‘zlashtirish usuli.
Chiroyli yozuv qoidalarini
yaxshi bilish yozuv malakasining shakllanishiga yaqindan yordam beradi.
Chiroyli yozuv qoidalarini qisqa va tushunarli qilib bayon etish lozim,
shundagina o‘quvchilar uni to‘liq o‘zlashtirishlari va amalda qo‘llashlari mumkin.
Masalan, birinchi sinfda dastlab to‘g‘ri o‘tirish, ruchkani to‘g‘ri ushlash, daftarni
to‘g‘ri holatda qo‘yish kabi talablar, shundan keyin so‘zlarda harflarning balandligini
va qiyaligini bir xilda saqlash, so‘zlarda harf unsurlari va harflarning oralig‘ini bir xil
uzoqlikda chamalab yozish qoidalari o‘rgatiladi.
10.
Qo‘l harakatini mashq qildirish usuli.
Husnixat qoidalari asosida
yozishni mashq qilishga 6-8 daqiqa ajratiladi, bu vaqt oralig‘ida o‘quvchilarning qo‘li
va muskullari charchashi mumkin, charchoq alomatlari ko‘zga tashlansa, darhol qo‘l
harakatiga doir jismoniy mashqlar tashkil etiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
10
11.
Xatolar ustida ishlash usuli.
Bu usulni qo‘llashdan maqsad har bir
o‘quvchini o‘z xatosini mustaqil topa olishga va uni tuzatishga o‘rgatishdir.
O‘quvchilarning
o‘z
yozuvlaridagi
harflarning
to‘g‘ri
yoki
noto‘g‘ri
shakllantirilganligini, qiyaligini, baland yoki past yozilganligini tekshirib chiqish
topshiriladi.
12.
Qo‘l uzmasdan yozish usuli.
Qo‘l uzmasdan yozish yozuv malakalarini
tez va erta egallashga zamin yaratadi. O‘qituvchi o‘quvchilarga harflarni yoza
boshlaganlarida harflarni yozish jarayonida ruchkaning uchini qog‘ozdan uzmagan
holda yozishlarini eslatib turishi lozim.
Savod o‘rgatish darslarida o‘quvchilarni yozishga o‘rgatish vaqtida
o‘qituvchining ko‘magi muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayon anacha murakkab bo‘lib,
pedagogdan yetarlicha sabr va mahorat talab qiladi. O‘qituvchi o‘quvchilar qiladigan
xatolarga ko‘z yumishi, har qanday vaziyatda o‘quvchilarga yaxshi muomalada
bo‘lishi, doimo rag‘batlantirish orqali motivatsiyasini oshirib borishi, ular
muammolarga duch kelganda turli xil usullar orqali hal qila olishi zarur. Ba’zi
o‘quvchilar harflarni yozayotganda turli xil muammolarga duch kelishadi. Masalan,
bolalarning dars mashg‘ulotlariga psixologik tomondan to‘la tayyor emasligi, qo‘l
matorikasining yetarlicha rivojlanmaganligi, qiziqishning yetishmasligi, harflarni
shakllantirish va bog‘lash qiyinligi kabilar. Muammolar bo‘lgan joyda, albatta uning
yechimlari ham bo‘ladi. Avvalo, qo‘l matorikasini rivojlantirish uchun o‘quvchilarga
rasmlar chizdirish, plastilindan turli xil narsalar yasash, qog‘oz kesish kabi mashqlar
bajarish yetarlicha samara beradi va ularning qiziqishini ham oshiradi. Bundan tashqari
dars mashg‘ulotlari o‘yin bilan birgalikda olib borilsa, o‘quvchilar zerikmaydi.
Dars mashg‘ulotlarida yozuvga o‘rgatishning turli usul va metodlaridan
foydalanish yuqori natijaga erishishda muhimdir. Misol uchun, namunaga qarab
ko‘chirish usuli o‘quvchilar yo‘l qo‘yadigan xatolarni tuzatishga yordam beradi.
Bugungi kunda chiziqli usul keng qo‘llanilmoqda. Sababi yozishning bu usuli harflarni
to‘g‘ri joylashtirish ko‘nikmasini shakllantiradi. Bundan tashqari taqqoslash usuli ham
yaxshi samara beradi. Bunda o‘quvchilarning dastlabki yozuvi bilan bir qancha vaqt
o‘tgandan keying yozuvlarini o‘zlariga taqqoslashni vazifa qilib berish kerak. Ular o‘z
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
11
yozuvlari yaxshi tomonga o‘zgarganligini ko‘rib motivatsiya oladi va qiziqishi ortadi.
Ushbu usullar o‘quvchilarning yosh va individual xususiyatlariga mos ravishda
tanlanganida, ular harflar va so‘zlarni to‘g‘ri yozishni, mazmunli gaplar tuzishni
osonroq o‘zlashtiradilar. Xususan, didaktik o‘yinlar, vizual materiallardan foydalanish,
harflarni shakllantirish texnikalari va interfaol mashg‘ulotlar dars samaradorligini
oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, o‘quvchilarning imkoniyat va qiziqishlarini hisobga
olgan holda, savod o‘rgatish darslarida yozuvga o‘rgatish usullaridan foydalanish
muhim ahamiyat kasb etadi. Yozuvga o‘rgatish jarayoni nafaqat o‘quvchilarning imlo
va husnixat ko‘nikmalarini shakllantiradi, balki ularning mantiqiy fikrlash, nutq rivoji
va ijodiy ifoda qobiliyatlarini ham oshiradi. Yozuvga o‘rgatish usullarining o‘rinli
qo‘llanilishi savod o‘rgatish jarayonining samaradorligini ta’minlaydi, o‘quvchilarning
ishonchini oshiradi va ularning mustaqil yozma nutqini rivojlantirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Aydarova U.B., Yuldasheva D.Sh. Onat tili. Umumiy o ‘rta ta’lim maktablarining
1-sinfi uchun darslik. I qism. Toshkent: “Novda Edutainment”, 2024-112 b.
2. Aydarova U. Onat tili. Umumiy o ‘rta ta’lim maktablarining 1-sinfi uchun darslik.
II qism. Toshkent: “Novda Edutainment”, 2024-88 b.
3. O‘.Q. Tolipov va M. Usmonboyeva .Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari
– Toshkent. Fan. 2006.-260 bet
4. Karima Qosimova, Safo Matchonov, Xolida G‘ulomova, Sharofat Yo‘ldosheva,
Sharafjon Sariyev “Ona tili o‘qitish metodkasi”. T.: “Nosir” 2009.
5. Iroda Azimova, Klaraxon Mavlonova, Sa’dullo Quronov, Shokir Tursun. Ona tili va
o‘qish savodxonligi. 2-qism. darslik 2-sinf uchun.
T.: 2021-120 bet
6. A.Musurmanova va boshqalar. Umumiy pedagogika – Toshkent. Innovatsiya –
Ziyo.2020.-194-bet
