MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
65
1-SINF ONA TILI VA O’QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA
LUG’AT USTIDA ISHLASH YO’LLARI
Obidjonova Ruxshona Suxrobovna
O‘zbekiston -Finlandiya pedagogika instituti talabasi
Tojiyeva Xolida Baxtiyorovna
Ilmiy rahbar
Annotatsiya;So‘zning nutqda qanday shaklda qo‘llanilishini bilish qanchalik
zarur bo‘lsa, uning ma’nosini bilish ham shunchalik zarurdir. Inson nutqi jarayonida
zarur so‘zlarni semantik ma’nosiga qarab tanlaydi va fikrni aniq ifodalashga intiladi.
Aks holda, yolg‘iz so‘z hech qanday kommunikativ vazifani bajara olmaydi. Yakka
holdagi so‘zning o‘zi mustaqil ma’no anglatmaydi. Lekin bir nechta so‘zlardan tashkil
topgan gaplar nutqni, nutq esa ma’lum bir ma’noni ifoda etadi. Yoki u dialogni tashkil
qilishi mumkin. Shu orqali inson o‘z nutqi orqali aytayotgan so‘zi bilan boshqalarga
nisbatan munosabatini yoki ular bilan o‘zaro aloqa shaklini aniqlaydi. Nutqni
anglashning eng muhim sharti — unda ifodalangan fikr va mazmunni tushunishdir.
Fikrni ifodalashning turli usullari mavjud bo‘lib, ular so‘zlarning semantik ma’nosiga
qarab shakllanadi. Nutq o‘stirish metodikasida tilning leksikologiya va grammatika
bo‘limlari alohida ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, leksikologiya — bu alohida bo‘lim
bo‘lib, unda lug‘at bilan ishlash, so‘zning ma’nosi, ma’no doirasi o‘rganiladi. Biz
so‘zlarning ma’nosini leksikologiyada o‘rganamiz. So‘zning ma’noviy ishlatilishi, har
qanday kontekstdagi ma’nosi, hattoki yuz ifodasiga qarab o‘zgarishi, ohang,
qo‘llanish uslubi — bularning barchasi leksikologiyada o‘rganiladi. Mazmun va
mohiyatiga ko‘ra lug‘at bilan qanday ishlashni va uni qanday o‘rganishni aniqlab
olish kerak ekanligini ko‘rib chiqamiz. Ushbu maqola birinchi sinfga mo‘ljallangani
sababli, “Alifbe” darsligi va o‘qish savodxonligi darsliklari bilan ishlaymiz. Eng
avval, lug‘at ustida ishlash tushunchasiga oydinlik kiritamiz. Lugʻat ustida ishlash —
bu til boyligini oshirish, atamalarni tartibga solish va so‘zlarning to‘g‘ri ma’no va
izohlarini aniqlash jarayonidir. Bu ish jarayonida avval so‘zlar yig‘iladi, ularning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
66
imloviy va grammatik shakllari tekshiriladi. Keyin esa har bir so‘zning ma’nosi
aniqlanib, kerak bo‘lsa tarjimasi yoki sinonim-antonimlari bilan birga yoziladi.
So‘zlar odatda alifbo tartibida yoki mavzularga bo‘linib joylashtiriladi.
Kalit so‘zlar;Sinonim, antinim, lug‘at, boylik, makon, zamon, metodika,
kommunikativ, analiz sintez,
Lugʻat ustida ishlash — bu til boyligini oshirish, atamalarni tartibga solish va
so‘zlarning to‘g‘ri ma’no va izohlarini aniqlash jarayonidir. Bu ish jarayonida avval
so‘zlar yig‘iladi, ularning imloviy va grammatik shakllari tekshiriladi. Keyin esa har
bir so‘zning ma’nosi aniqlanib, kerak bo‘lsa tarjimasi yoki sinonim-antonimlari bilan
birga yoziladi. So‘zlar odatda alifbo tartibida yoki mavzularga bo‘linib joylashtiriladi.
Lug‘at tuzishda aniqlik, soddalik va izchillik muhim ahamiyatga ega. So‘zning nutqda
qanday shaklda qo‘llanilishini bilish qanchalik zarur bo‘lsa, uning ma’nosini bilish
ham shunchalik zarurdir. Inson nutqi jarayonida zarur so‘zlarni semantik ma’nosiga
qarab tanlaydi va fikrni aniq ifodalashga intiladi. Aks holda, yolg‘iz so‘z hech qanday
kommunikativ vazifani bajara olmaydi. Yakka holdagi so‘zning o‘zi mustaqil ma’no
anglatmaydi. Lekin bir nechta so‘zlardan tashkil topgan gaplar nutqni, nutq esa ma’lum
bir ma’noni ifoda etadi. Yoki u dialogni tashkil qilishi mumkin. Shu orqali inson o‘z
nutqi orqali aytayotgan so‘zi bilan boshqalarga nisbatan munosabatini yoki ular bilan
o‘zaro aloqa shaklini aniqlaydi. Nutqni anglashning eng muhim sharti — unda
ifodalangan fikr va mazmunni tushunishdir. Fikrni ifodalashning turli usullari mavjud
bo‘lib, ular so‘zlarning semantik ma’nosiga qarab shakllanadi. Nutq o‘stirish
metodikasida tilning leksikologiya va grammatika bo‘limlari alohida ahamiyat kasb
etadi. Ayniqsa, leksikologiya — bu alohida bo‘lim bo‘lib, unda lug‘at bilan ishlash,
so‘zning ma’nosi, ma’no doirasi o‘rganiladi. Biz so‘zlarning ma’nosini
leksikologiyada o‘rganamiz. So‘zning ma’noviy ishlatilishi, har qanday kontekstdagi
ma’nosi, hattoki yuz ifodasiga qarab o‘zgarishi, ohang, qo‘llanish uslubi — bularning
barchasi leksikologiyada o‘rganiladi. Mazmun va mohiyatiga ko‘ra lug‘at bilan qanday
ishlashni va uni qanday o‘rganishni aniqlab olish kerak ekanligini ko‘rib chiqamiz.
Ushbu maqola birinchi sinfga mo‘ljallangani sababli, “Alifbe” darsligi va o‘qish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
67
savodxonligi darsliklari bilan ishlaymiz. Eng avval, lug‘at ustida ishlash tushunchasiga
oydinlik kiritamiz. Lugʻat ustida ishlash — bu til boyligini oshirish, atamalarni tartibga
solish va so‘zlarning to‘g‘ri ma’no va izohlarini aniqlash jarayonidir. Bu ish jarayonida
avval so‘zlar yig‘iladi, ularning imloviy va grammatik shakllari tekshiriladi. Keyin esa
har bir so‘zning ma’nosi aniqlanib, kerak bo‘lsa tarjimasi yoki sinonim-antonimlari
bilan birga yoziladi. So‘zlar odatda alifbo tartibida yoki mavzularga bo‘linib
joylashtiriladi. Lug‘at tuzishda aniqlik, soddalik va izchillik muhim ahamiyatga ega.
Lug‘at ustida ishlash metodikasi to‘rt asosiy yo‘nalishni ko‘zda tutadi:
1. O‘quvchilar lug‘atini bo‘yitish, ya’ni yangi so‘zlarni, shuningdek, bolalar
lug‘atida bo‘lgan ayrim so‘zlarning yangi ma’nolarini o‘zlashtirish. Ona tilining lug‘at
boyligini bilib olish uchun o‘quvchi o‘z lug‘atiga har kuni 8-10 ta yangi so‘zni, shu
jumladan, ona tili darslarida 4-6 so‘zni qo‘shishi, ya’ni shu so‘zlar ma’nosini
o‘zlashtirishi lozim.
2. O‘quvchilar lug‘atiga aniqlik kiritish. Bu ichiga quyidagilarni oladi: 1)
o‘quvchi puxta o‘zlashtirmagan so‘zlarning ma’nosini to‘liq o‘zlashtirish, ya’ni shu
so‘zlarni matnga kiritish, ma’nosi yaqin so‘zlarga qiyoslash, antonim tanlash yo‘llari
bilan ularning ma’nosiga aniqlik kiritish; 2) so‘zning kinoyali ma’nosini, ko‘p ma’noli
so‘zlarni o‘zlashtirish; 3) so‘zlarning sinonimlarini, sinonim so‘zlarning ma’no
qirralarini o‘zlashtirish; 4) ayrim frazeologik birliklarning ma’nosini o‘zlashtirish.
3. Lug‘atni faollashtirish, ya’ni o‘quvchilar ma’nosini tushunadigan, ammo o‘z
nutq faoliyatida ishlatmaydigan nofaol lug‘atidagi so‘zlarni faol lug‘atiga o‘tkazish.
Buning uchun shu so‘zlar ishtirokida so‘z birikmasi va gaplar tuziladi, ular o‘qiganlarni
qayta hikoyalash, suhbat, bayon va inshoda ishlatiladi.
4. Adabiy tilda ishlatilmaydigan so‘zlarni o‘quvchilar faol lug‘atidan nofaol
lug‘atiga o‘tkazish. Bunday so‘zlarga bolalarning nutq muhiti ta’sirida o‘zlashib
qolgan adabiy til me`yoriga kirmaydigan, ayrim adabiy asar va so‘zlashuv tilida
qo‘llanadigan sodda so‘z va iboralar, sheva va ijtimoiy guruhga oid so‘zlar kiradi.
Adabiy til me`yori degan tushunchani o‘zlashtirgach, o‘quvchilar yuqorida izohlangan
so‘zlar o‘rniga adabiy tildagi so‘zlardan foydalana boshlaydilar. Adabiy tilga oid
malakalari mustahkam– langan sayin shevaga, jargonga oid so‘zlar, so‘zlashuv tilida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
68
ishlatiladigan sodda so‘z va iboralar o‘quvchilarning faol lug‘atidan chiqib keta
boshlaydi.
1-sinf Ona tili va oʻqish savodxonligi darslarida lugʻat ustida ishlash yoʻllari
1-sinf ona tili va oʻqish savodxonligi darslarida lugʻat ustida ishlash – bu
o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish, ularning fikr ifoda etish qobiliyatini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega jarayondir. Quyida ushbu faoliyatga oid asosiy
jihatlar keltirilgan:
Lug‘at ustida ishlashning maqsadi: o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish.
So‘zlarning to‘g‘ri talaffuzi va yozilishini o‘rgatish. So‘z ma’nolarini tushunish va
kontekstda qo‘llay olishga o‘rgatish. O‘qilgan matndan yangi so‘zlarni ajratib olish va
ularni ishlatishga undash.
Ish usullari va shakllari: so‘zlar bilan ishlash o‘yinlari: masalan, “top so‘zni”,
“teskari ma’no top”, “so‘zdan so‘z yasash”.
So‘z birikmalari tuzish: o‘quvchilar yangi o‘rgangan so‘z bilan gap tuzishadi.
Krossvord va diagrammalar: o‘quvchilarning so‘z yodlashini mustahkamlashga
yordam beradi. So‘z daftari yuritish: har bir darsda o‘rganilgan yangi so‘zlar yozib
boriladi. Rasmlar asosida so‘zlarni o‘rganish: ayniqsa birinchi sinfda bu juda samarali
usul hisoblanadi.
O‘qituvchining roli: o‘quvchilar uchun tushunarli, ravon va qiziqarli
tushuntirishni tashkil etish. Lug‘at ustida ishlashni darsning ajralmas qismiga
aylantirish. Yangi so‘zlarni ko‘p marta, turli kontekstlarda qo‘llashga undash.
Natijalar: o‘quvchilar mustaqil ravishda matndan yangi so‘zlarni ajratib oladi.
So‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qiladi va yozadi. Gap tuzishda so‘zlardan maqsadga muvofiq
foydalanadi. O‘qish va tushunish ko‘nikmalari rivojlanadi.
Lug‘at ustida ishlash 1-sinf o‘quvchilari uchun ancha murakkab vazifalardan
biri hisoblanadi. Chunki 1-sinf o‘quvchilari hali har qanday so‘zlarni — ya’ni badiiy
so‘zlarni yoki adabiyotga xos bo‘lgan badiiy talqinda berilgan so‘zlarni bilmasliklari
mumkin. Shu sababli savod o‘rgatish davrida rasmlar orqali, keyinchalik esa
darsliklarda berilgan matlar orqali yangi so‘zlar bilan tanishtirishimiz mumkin bo‘ladi.
So‘zning ma’nosini tahlil qilishda mantiqiy tahlil muhim rol o‘ynaydi. Mantiqiy tahlil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
69
odatda alohida emas, balki boshqa o‘quv faoliyati — umumlashtirish, tasniflash,
tizimlashtirish, xulosa chiqarish kabi tarkibiy qismlar orqali amalga oshiriladi. Tahlil
va sintezni birlashtirish tushunchalarni aniqlashtirishda asos bo‘lib xizmat qiladi.
Savod o‘rgatish davrida o‘quvchilar avval “Alifbe” darsligidagi matnlarni o‘qishdan
oldin, rasmga qaraydilar. Unda tasvirlangan hodisa va holatlar yuzasidan muayyan
tasavvur hosil qiladilar.
O‘qituvchi ularga rasm asosida gap yoki kichik hikoya tuzish topshirig‘ini
beradi. Matn mazmuni yuzasidan berilgan savollar o‘quvchilarning mantiqiy tafakkur
ko‘nikmalarini, o‘qishga bo‘lgan diqqatini va kuzatuvchanligini oshiradi. Mazmun va
mohiyatiga ko‘ra alifbo darsligidagi matnlar va tasvirlangan predmetlar savod
o‘rgatish davrida o‘quvchilarning nutqini boyitish manbayi hisoblanadi. Ko‘pgina
so‘zlar nafaqat savod o‘rgatish darslarida, balki boshqa fanlarda ham takrorlanadi va
mustahkamlanadi. Shuning uchun nutq o‘stirish mashqlari o‘quvchilarning lug‘atini
boyitishga xizmat qiladi. Matematika, tasviriy san’at, mehnat, tabiatshunoslik kabi
boshqa fanlar bilan bog‘liqligi sababli, so‘z va so‘z birikmalarining miqdorini bir necha
marta ko‘paytirish zarur, deb hisoblaymiz. So‘z — tilning mazmunidir. Birinchi sinf
o‘quvchilariga alifbo darsligidan boshlab ushbu ma’lumotlar o‘rgatiladi. Ya’ni
o‘quvchilar rasm asosida bir-birlari bilan muloqot qilish, matn yaratish jarayonida
yangi so‘zlarni o‘rganadilar, ularning o‘rniga boshqa so‘zlarni qo‘yib ishlatish orqali
lug‘at boyligini oshiradilar. Maktabda lug‘at ustida ishlash metodikasi to‘rtta asosiy
yo‘nalishga tayangan holda olib boriladi. Savod o‘rgatish davridan keyin o‘qish
darsligidagi lug‘atlarni esa, matn orqali tahlil qilamiz. Darslikdan bir matnni tanlab
olamiz. "Vatan – mo‘tabar" matnini tushuntirish orqali yangi lug‘atlar bilan
tanishamiz. Matndan keyin “Savollarga javob bering”, “Izohli lug‘at”, “Topshiriqni
bajaring” kabi yo‘riqnomalar va savol-javoblar mavjud. Shundan so‘ng, matnni ifodali
o‘qing, maqollarni yodlang degan topshiriqlar ham keltirilgan. Ushbu topshiriqlar
mantnni yanada mustahkamlam o’rganilgan lug’atni yanada o’quvchilar ongiga
singishiga yordam beradi. Mazkur mavzuni o‘tishdan oldin bolalarga Vatan nima
ekani, Vatan qanday muqaddas tushuncha ekani, vatan haqida tushunchalarni berib
o‘tganimizdan keyin, kitobda berilgan ikkita yangi so‘z — “mo‘tabar” va “makon”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
70
bilan tanishamiz. Bu so‘zlar yangi bo‘lganligi sababli sinf taxtasiga yozib, bolalardan
so‘raymiz:
— Bolajonlar, “mo‘tabar” deganda nimani tushunasizlar?
O‘quvchilar o‘z fikrlarini aytishadi. Ayrimlari bilmasliklari ham mumkin.
Ba’zida shunday holatlar bo‘ladiki, o‘quvchilar:
— Bu yangi so‘z, biz bilmaymiz, ustoz o‘zingiz ayting, – deb javob berishadi.
Shunda biz tushuntiramiz: mo‘tabar – bu “aziz, qadrli, hurmatli” degani. Ya’ni
“Vatanimiz aziz”, “Vatan mo‘tabar” deyishimiz mumkin. “Mo‘tabar” so‘zining
ishlatilish joylari haqida bolalar bilan suhbat o‘tkazamiz, ularning ongiga bu so‘z
ma’nosini singdiramiz. Shundan keyin ikkinchi so‘z — “makon” so‘ziga o‘tamiz.
— Makon nima degani, bolajonlar? — degan savolni beramiz. O‘quvchilar
bilan birgalikda suhbatlashib, bu so‘z “yashash joyi” degani ekanini tushuntiramiz.
— “Yashash joyi” deganda nimani tushunasizlar? Nega uyimizni “makon”
demaymiz, uy yoki hovli deymiz? Nega vatanni “makon” deb atayapmiz? — degan
savollarni berib, muhokama qilamiz. O‘quvchilar ongida hosil bo‘lgan ma’lumotlar
orqali ushbu lug‘atlar tushuntiriladi. So‘ng matn o‘qituvchi tomonidan ifodali o‘qib
eshittiriladi. Matn yana bir marta qayta o‘qiladi. O‘qituvchi matnni ohang bilan,
chiroyli qilib o‘qib beradi. Shundan keyin matndan berilgan lug‘atlar topiladi:
— Matnimizga qo‘limizni qo‘yamiz-da, “mo‘tabar” va “makon” so‘zlarini
topamiz, — deymiz. “Vatan – mo‘tabar” degan ibora matn sarlavhasida ham uchraydi.
— Nega Vatan mo‘tabar ekan? — degan savol orqali o‘quvchilar bilan suhbat
davom ettiriladi. Keyin ikkinchi lug‘at – makon so‘zi topiladi.
— Demak, Vatan – bu siz sevgan odamlarning makoni.
Biz uyimizni “uy”, “hovli”, “xona” deb aytamiz, lekin “Vatan” — odamlarning
makoni deb ataladi. Nega “makon” deyiladi? Chunki vatanda ko‘plab millat va elatlar
yashaydi. Vatanimiz juda katta bo‘lganligi uchun u faqatgina “uy” emas, balki katta
makon — ya’ni biz sevgan insonlar yashaydigan joy sifatida “muqaddas makon” deb
ataladi. Shu tariqa lug‘atlar o‘quvchilar ongiga singdiriladi. Keyin topshiriqlar
bajariladi, savollarga javoblar beriladi. Dars shu tarzda yakunlanadi. Bu ikkita lug‘at
uyga vazifa sifatida yodlab kelish uchun topshiriladi. Tushunmagan o‘quvchilardan bir
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
71
necha marta so‘raladi. Yangi mavzuni o‘tilgach, avvalgi mavzuni takrorlash qismida
ushbu lug‘atlar yana qayta so‘raladi. Qayta so‘rash orqali biz o‘quvchilar ongiga lug‘at
singdirilganini aniqlaymiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
S. Matchonov, H. Bakiyeva, X. G‘ulomova, Sh.Yo‘ldosheva,
G. Xolboyeva. Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi. Toshkent 2020.
2. F. Abdullayev. Lug‘at ustida ishlash. Samarqand 2022
3. U. Aydarova. O‘qish savodxonligi. 1-sinf II qism. Toshkent 2024. Nova
Edutainment”
4. Aydarova U. Onat tili. Umumiy o ‘rta ta’lim maktablarining 1-sinfi uchun darslik.
II qism. Toshkent: “Novda Edutainment”, 2024-88 b.
5. O‘.Q. Tolipov va M. Usmonboyeva .Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari
– Toshkent. Fan. 2006.-260 bet
6. Karima Qosimova, Safo Matchonov, Xolida G‘ulomova, Sharofat Yo‘ldosheva,
Sharafjon Sariyev “Ona tili o‘qitish metodkasi”. T.: “Nosir” 2009.
