MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
34
FUQAROLIK HUQUQIDA ISTE’MOLCHILAR HUQUQLARINI
HIMOYA QILISH
Azirbaev Salamat Kuanishbaevich
Qoraqalpoq davlat universiteti yurisprudensiya tálim yónalishi yuridika
fakulteti 3-kurs talabasi.
Tel raqami: +998 90 700-68-62
Annotatsiya: Ushbu maqolada fuqarolik huquqida iste’molchilar huquqlarini
himoya qilish masalalari ko‘rib chiqiladi. Iste’molchilarning huquq va manfaatlarini
himoya qilish fuqarolik huquqining muhim jihatlaridan biri bo‘lib, u davlat va
fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarda huquqiy barqarorlikni ta’minlaydi. Maqolada
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi va “Iste’molchilar huquqlarini himoya
qilish to‘g‘risida”gi qonun asosida iste’molchilar huquqlarining himoya qilinish
mexanizmlari, huquqiy vositalari hamda sud amaliyoti tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: iste’molchilar huquqlari, himoya, fuqarolik huquqi,
shartnomaviy majburiyatlar, qonuniy kafolatlar, kompensatsiya, sud amaliyoti,
O‘zbekiston qonunchiligi.
Kirish
Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish – har bir demokratik jamiyatning
muhim tamoyillaridan biridir. Bu huquq iste’molchilarning manfaatlarini himoya
qilish, adolatli savdo-sotiqni ta’minlash va mahsulot yoki xizmatlar sifati ustidan
nazorat o‘rnatishga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi ushbu sohada xalqaro
tajribaga asoslangan holda qonunchilik tizimini takomillashtirib kelmoqda.
Mazkur maqolada iste’molchilar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha fuqarolik
huquqining asosiy tamoyillari, xalqaro tajriba, O‘zbekiston qonunchiligi va
amaliyotdagi muammolar atroflicha yoritiladi.
Iste’molchilar huquqlarini himoya qilishning huquqiy asosi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
35
Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha asosiy qonunchilik
hujjatlari quyidagilardan iborat:
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – iste’molchi va tadbirkor
o‘rtasidagi shartnomaviy munosabatlarni tartibga soladi (Fuqarolik kodeksi, 1995).
"Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi Qonun –
iste’molchilarning asosiy huquqlarini belgilaydi (O‘zbekiston Respublikasi Qonuni,
1996).
“Raqobat to‘g‘risida”gi Qonun – iste’molchilarni noqonuniy savdo
amaliyotlaridan himoya qilishga qaratilgan (O‘zbekiston Respublikasi Qonuni,
2012).
Ushbu huquqiy hujjatlar asosida iste’molchilar quyidagi huquqlarga ega:
Sifatli mahsulot va xizmat olish huquqi – sotib olinayotgan mahsulot yoki
xizmat sifati kafolatlanishi lozim.
Axborot olish huquqi – iste’molchi mahsulot tarkibi, muddati va sifati haqida
to‘liq ma’lumot olishi kerak.
Shikoyat qilish huquqi – mahsulot sifati yoki xizmatdan norozi bo‘lsa,
iste’molchi muayyan organlarga murojaat qilishi mumkin.
Zarar qoplanishi huquqi – iste’molchiga yetkazilgan zarar ishlab chiqaruvchi
yoki sotuvchi tomonidan qoplanishi lozim.
Professor
A. M. Xayrullayevning
fikriga ko‘ra, “iste’molchilar huquqlarini
himoya qilish mexanizmlari jamiyatdagi iqtisodiy barqarorlik va adolatni
ta’minlashning muhim omillaridan biridir” (Xayrullayev, 2020).
Xalqaro tajriba va O‘zbekistondagi islohotlar
Dunyo bo‘yicha iste’molchilar huquqlarini himoya qilish tizimi turlicha
rivojlangan:
AQSh
– iste’molchilar huquqlarini himoya qiluvchi maxsus davlat
agentliklari mavjud bo‘lib, noqonuniy reklamalar va sifatsiz mahsulotlar nazorat
qilinadi.
Yevropa Ittifoqi
– mahsulot sifati va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish
bo‘yicha qat’iy qonunlar ishlab chiqilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
36
Xitoy
– iste’molchilar huquqlarini buzgan kompaniyalarga nisbatan keskin
choralar qo‘llanadi, jumladan, jarimalar va biznes litsenziyalarining bekor qilinishi.
O‘zbekiston ham so‘nggi yillarda ushbu sohada islohotlar olib bormoqda.
Xususan, 2023-yilda yangi qonun loyihasi ishlab chiqilib, iste’molchilarning
huquqlarini himoya qilishni yanada kuchaytirishga qaratilgan (O‘zbekiston
Respublikasi qonuni, 2023).
Iste’molchilarning huquqlari buzilganda qanday choralar ko‘riladi?
Agar iste’molchining huquqlari buzilsa, u quyidagi tartibda murojaat qilishi
mumkin:
Sotuvchiga yoki xizmat ko‘rsatuvchiga shikoyat qilish – ko‘p hollarda masala
shu bosqichda hal bo‘ladi.Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatiga
murojaat qilish – ushbu tashkilotlar shikoyatni o‘rganib, tegishli chora ko‘radi.
Sudga murojaat qilish – agar masala hal bo‘lmasa, iste’molchi zarar
qoplanishi uchun sudga da’vo kiritishi mumkin.2022-yilda Toshkent shahar sudiga 1
500 dan ortiq iste’molchi shikoyatlari kelib tushgan bo‘lib, ularning 85% ijobiy hal
etilgan (Statistika qo‘mitasi, 2022).
O‘zbekistonda iste’molchilar huquqlarini himoya qilishdagi muammolar
Shu bilan birga, mamlakatimizda ushbu sohada hal etilishi lozim bo‘lgan
muammolar mavjud:
Iste’molchilar huquqlari bo‘yicha xabardorlik darajasi past – ko‘plab
fuqarolar o‘z huquqlarini to‘liq bilishmaydi.
Mahsulot sifati ustidan nazorat sust – ba’zi hollarda sifatsiz mahsulotlar erkin
savdoda qolmoqda.Sud jarayonlarining cho‘zilishi – iste’molchilar da’volarining
ba’zilari sudlarda uzoq vaqt ko‘rib chiqiladi.
Huquqshunos
I. Rajabovning
fikriga ko‘ra, "iste’molchilarning huquqlari
haqida huquqiy savodxonlik darajasini oshirish va tezkor sud tizimini yo‘lga qo‘yish
zarur" (Rajabov, 2021).
Xulosa
Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish har bir davlatning iqtisodiy
barqarorligi va fuqarolar farovonligiga bevosita ta’sir qiladi. O‘zbekiston ushbu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
37
sohada jiddiy islohotlarni amalga oshirayotgan bo‘lsa-da, iste’molchilar huquqlarini
yanada kuchaytirish uchun:
Nazorat tizimini mustahkamlash,iste’molchilarning huquqiy savodxonligini
oshirish,sud tizimini takomillashtirish lozim.Kelajakda xalqaro tajribadan kelib
chiqib, iste’molchilar huquqlarini yanada ishonchli himoya qilish tizimi
shakllantirilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1)
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. (1995). https://lex.uz/docs/-
111189.
2)
O‘zbekiston Respublikasi "Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish
to‘g‘risida"gi Qonuni. (1996). https://lex.uz/docs/-55186.
3)
O‘zbekiston Respublikasi "Raqobat to‘g‘risida"gi Qonuni. (2012).
https://lex.uz/docs/-2126033
4)
Xayrullayev, A. M. (2020). Iste’mol huquqlari va jamiyat. Toshkent: Adolat
nashriyoti.
5)
Rajabov, I. (2021). O‘zbekiston iste’molchilar huquqlarini himoya qilish
tizimi. Toshkent: Huquq va demokr
