674
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
BUYRAK NEFRONLARI TUZILISHI VA ULARNING FUNKTSIONAL ZONALARI
Zokirova N.B.
Ilmiy rahbar: prof. DSc
Muhammadaliyeva D.I.
Tillayeva S.E.
ALFRAGANUS UNIVERSITY, Tashkent, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15665174
Annotatsiya.
Buyrak organizmda asosiy homeostatik funksiyalarni bajaruvchi murakkab
organ bo‘lib, uning faoliyati nefronlar orqali amalga oshadi. Nefron –
buyrakning morfo-
funksional birligi sifatida filtratsiya, reabsorbsiyasi va sekretsiya jarayonlarini bajaradi. Ushbu
maqolada nefronning mikroskopik tuzilmasi, zonal tuzilmalari va ularning fiziologik hamda
klinik ahamiyati batafsil tahlil qilinadi. Har bir zona gistologik tuzilmasiga qarab maxsus
funktsiyani bajaradi va bu buyrakning umumiy ish faoliyatida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Maqola
gistologik fan asosida yozilgan bo‘lib, klinik va zamonaviy tibbiyot bilan integratsiyalashgan
yondashuvni aks ettiradi.
Kalit so‘zlar:
nefron, buyrak, glomerula, kanalchalar, filtratsiya, reabsorbsiyasi,
sekretsiya, gistologiya, yuxtaglomerulyar apparat, ADH, homeostaz
Abstract.
The kidney is a complex organ that performs key homeostatic functions in the
div, and its activity is carried out through nephrons. The nephron, as the morpho-functional
unit of the kidney, performs processes such as filtration, reabsorption, and secretion. This article
provides a detailed analysis of the microscopic structure of the nephron, its zonal organization,
and their physiological and clinical significance. Each zone has a specific function based on its
histological structure and plays a crucial role in the overall performance of the kidney. The
article is based on histological science and reflects an integrated approach with clinical and
modern medical perspectives.
Keywords:
nephron, kidney, glomerulus, tubules, filtration, reabsorption, secretion,
histology, juxtaglomerular apparatus, ADH, homeostasis
Аннотация.
Почка —
это сложный орган, выполняющий основные
гомеостатические функции в организме, и её деятельность осуществляется через
нефроны. Нефрон, как морфофункциональная единица почки, выполняет процессы
фильтрации, реабсорбции и секреции. В данной статье подробно анализируются
микроскопическое строение нефрона, его зональная организация, а также
физиологическое и клиническое значение. Каждая зона выполняет специфическую
функцию в зависимости от своей гистологической структуры и играет решающую роль в
общем функционировании почки. Статья основана на гистологической науке и
отражает интегративный подход с учетом клинической и соеменной медицины.
Ключевые слова:
нефрон, почка, клубочек, канальцы, фильтрация, реабсорбция,
секреция, гистология, юкстагломерулярный аппарат, АДГ, гомеостаз.
Kirish
. Buyraklar odam organizmida moddalar almashinuvining yakuniy mahsulotlarini
chiqarib tashlash, suyuqlik va elektrolitlar muvozanatini saqlash, kislota-ishqor muvozanatini
tartibga solish, eritropoezda ishtirok etish va arterial qon bosimini me
’
yorda ushlab turish kabi
muhim funksiyalarni bajaradi.
Ushbu murakkab funktsiyalar to‘liq darajada nefronlar orqali
amalga oshadi. Har bir nefron o‘zining noyob morfo
-
funksional tizimiga ega bo‘lib, zonal
tuzilmalari bo‘yicha aniq ixtisoslashgan.
675
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Nefron strukturasini chuqur o‘rganish –
nafaqat buyrak fiziologiyasi, balki nefrologik
kasalliklarni chuqur tushunish va davolashda ham muhim asos hisoblanadi.
Nefron haqida umumiy tushuncha
.
Buyrak organizmning muhim juft a’zosi bo‘lib,
uning asosiy strukturaviy va funksional birligi nefron hisoblanadi. Har bir buyrakda taxminan 1
–
1,3 million nefron
mavjud bo‘lib, ular qonning filtratsiyasi, qayta so‘rilish va sekretsiyasi orqali
organizmdagi homeostazni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Nefron ikkita asosiy qismdan tashkil
topgan: buyrak tanachasi (glomerulus + Bowmanning kapsulasi) va naychalardan iborat tizim
(proksimal kanalcha, Henle ilgagi, distal kanalcha va yig‘uvchi naychalar). Har bir bo‘lim o‘ziga
xos morfologik va funktsional xususiyatlarga ega bo‘lib, buyrak faoliyatining nozik
muvozanatini ta’minlaydi.
Buyrakning organizmdagi asosiy vazifalari.
Buyraklar organizmda quyidagi asosiy
biologik funksiyalarni bajaradi:
Qonni tozalash
: metabolik chiqindilarni (masalan, karbamid, kreatinin) siydik orqali
chiqarib yuborish;
Suv va elektrolit balansini
saqlash: natriy, kaliy, kaltsiy kabi ionlarning darajasini
tartibga solish;
Kislotali-ishqoriy muvozanatni
nazorat qilish;
Qon bosimini regulyatsiya qilish
: renin-angiotenzin-aldosteron tizimi orqali;
Gormonal vazifalar
: eritropoetin (eritrotsitlar sintezini rag‘batlantiradi), kaltsitriol (D
vitaminining faollashgan shakli) ishlab chiqarish.
Tadqiqotning dolzarbligi va ilmiy ahamiyati.
Nefronlarning tuzilishi va ularning
funktsional zonalari bugungi kunda nafaqat anatomiya yoki gistologiya, balki nefrologiya,
patologiya, farmakologiya va transplantatsiya sohalarida ham dolzarb tadqiqot obyekti
hisoblanadi. Chunki har bir zonaning tuzilmasi va funktsiyasi buzilishi
—
surunkali buyrak
yetishmovchiligi, gipertoniya, qandli diabet bilan bog‘liq nefropatiyalar kabi keng tarqalgan
kasalliklarning asosiy patogenez mexanizmlarini tashkil etadi. Shuningdek, zamonaviy
mikroskopik va immunogistokimyoviy tadqiqotlar orqali bu zonalarning chuqur o‘rganilishi —
klinika va diagnostikada yangi yondashuvlar yaratishga asos bo‘lmoqda. Shu sababli, nefronlar
va ularning zonalari tuzilishini o‘rganish, talabalarning fundamental tibbiy bilimlarini boyitishda
ham muhim o‘rin tutadi.
Nefronning morfologik tuzilishi.
Nefron
—
buyrakning asosiy strukturaviy-funksional
birligi bo‘lib, qonni filtratsiya qilish, moddalarning qayta so‘rilishi va sekretsiyasi
orqali
organizmdagi biologik muvozanatni saqlab turadi. Har bir nefron
yalpizsimon tanacha (renal
corpuscle)
va naychali sistemadan
iborat. Uning har bir bo‘lagi o‘ziga xos gistologik tuzilish va
epiteliy tipiga ega.
Yalpizsimon tanachasi (Renal corpuscle)
Tarkibi:
Glomerulus kapillyarlari to‘ridan va Bowmanning ikki qavatli kapsulasidan
tashkil topgan.
Glomerulus:
Bu joyda qonning
birlamchi filtratsiyasi
amalga oshadi. Endoteliy
hujayralari fenestratsiyalangan (ko‘p teshikli), bu moddalarning oson o‘tishini ta’minlaydi.
Bowman kapsulasi:
Ichki qatlam (visseral)
—
podotsitlar deb ataluvchi maxsus yirik hujayralardan iborat
bo‘lib, ular oyoqsimon o‘simtalar (peditsitlar) bilan glomerulyar kapillyarlarni qamrab oladi.
Tashqi qatlam (parietal)
—
yassi epiteliy bilan qoplangan.
676
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Filtratsion membrana:
Endoteliy, bazal membrana va podotsitlar orasidagi o‘ziga xos
selektiv to‘siq.
Proksimal kanalcha (Tubulus proximalis)
Joylashuvi:
Korteksda, Bowman kapsulasidan keyingi qism.
Epiteliy turi:
Kubik epiteliy
, hujayralar sitoplazmasi eozinofillikka moyil.
Mikroskopik xususiyatlari
. Huayralarning apikal qismida zich mikrovillyuslar
(cho‘tkasimon chegara) mavjud —
bu qayta so‘rilish yuzasini kengaytiradi.
Ko‘plab mitoxondriyalar mavjud bo‘lib, aktiv transport jarayonlarida ishtirok etadi.
Hujayralar orasida chuqur interdigitatsiyalar mavjud.
Henle ilgagi (Ansa nephroni)
Tarkibi:
Pastga yo‘naluvchi (descendens) va yuqoriga yo‘naluvchi (ascendens)
qismlardan iborat.
Pastga yo‘naluvchi qism:
Yupqa segment
,
yassi epiteliy
bilan qoplangan.
Suvga o‘tkazuvchan, natriy va boshqa ionlarga nisbatan kam o‘tkazuvchan.
Yuqoriga yo‘naluvchi qism:
Qalin segmenti
—
kubik yoki past prizmatik epiteliy
bilan qoplangan.
Natriy va xlor aktiv ravishda chiqariladi, lekin suvga o‘tkazmaydi.
Bu tuzilishlar
osmotik gradientni yaratish va siydik konsentratsiyasini
nazorat
qilishda muhim ahamiyatga ega.
Distal kanalcha (Tubulus distalis)
Epiteliy turi:
Kubik epiteliy
, hujayralar sitoplazmasi nisbatan ochroq, mikrovillyuslar
kamroq rivojlangan.
Xususiyatlari:
Makula denza
deb ataluvchi maxsus zonada zich joylashgan prizmatik hujayralar
mavjud bo‘lib, ular juxtaglomerulyar apparat tarkibiga kiradi.
Hujayralarda mitoxondriyalar ko‘p bo‘lib, ular ion almashinuvida ishtirok etadi.
Bu bo‘limda natriy va xlor ionlarining faol qayta so‘rilishi sodir bo‘ladi.
Yig‘uvchi naychalar (Tubuli colligentes)
Epiteliy turi:
Kichik yig‘uv
chi naychalarda:
kubik epiteliy
;
Yirik yig‘uvchi naychalarda:
prizmatik epiteliy
.
Hujayra turlari:
Asosiy hujayralar (principal cells):
suv va natriyning qayta so‘rilishini boshqaradi,
aldosteron va ADHga sezuvchan.
Interkalyar hujayralar:
kislota-
ishqor muvozanatini tartibga solishda ishtirok etadi (H⁺
va HCO₃⁻ almashinuvi).
Funktsiyasi:
suvning oxirgi bosqichda qayta so‘rilishi, siydik konsentratsiyasi va siydik
pHining regulyatsiyasi.
Buyrakdagi funktsional zonalar
Buyrakning morfologik tuzilishi
korteks (qobiq qismi)
va **medulla (mag‘iz
qismi)**ga ajraladi. Har bir zona o‘ziga xos mikrostrukturaga ega bo‘lib, buyrakning asosiy
fiziologik jarayonlari:
filtratsiya, reabsorbsiya va sekretsiyani
ta'minlaydi.
Kortikal zona (Cortex renis)
677
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Strukturalar.
Bu soha buyrakning tashqi qismini tashkil qiladi.Unda quyidagi tuzilmalar
joylashgan:
Glomeruluslar
—
qonning birlamchi filtratsiyasi shu yerda boshlanadi.
Bowman kapsulalari
—
glomerulus atrofida joylashgan ikki qavatli kapsula.
Proksimal va distal kanalchalar
—
qonni filtrlab olingan birlamchi siydikdagi zarur
moddalarning qayta so‘rilishini amalga oshiradi.
Funktsional xususiyatlari:
Filtratsiya:
Glomerulyar kapillyarlarda bosim yuqori bo‘lgani sababli suyuqlik va kichik
molekulalar Bowman kapsulasiga o‘tadi.
Qayta so‘rilish:
Proksimal kanalchada suv, glyukoza, aminokislotalar, elektrolitlar
singari zarur moddalar qon tomirlariga qayta so‘riladi.
Distal kanalcha:
Na⁺, Cl⁻, Ca²⁺ kabi ionlar selektiv tarzda qayta so‘riladi yoki
chiqariladi.
Yuqori medullary zona (Medulla externa)
Strukturalar
:
Bu zona
korteks va medulla interna orasidagi o‘tish zonasi
hisoblanadi.
Bu yerda quyidagi tuzilmalar mavjud:
Henle ilgaginin
g pastga yo‘naluvchi qismining boshlanishi
(yupqa segment).
Ba’zi distal kanalcha qismlari va interstitsial to‘qimalar.
Funktsional ahamiyati:
Suvning passiv so‘rilishi
: pastga yo‘naluvchi qism suvga o‘tkazuvchan, bu orqali siydik
konsentratsiyasi boshlanadi.
Osmotik gradientning shakllanishi
: medullaning ichki qismlariga chuqurlashgan sari
osmotik bosim ortib boradi, bu esa suvni passiv qayta so‘rishga yordam beradi.
Gistologik xususiyatlari:
Henle ilgagining yupqa segmenti
yassi epiteliy
bilan qoplangan.
Qon-
tomir tizimi (vasa recta) bilan chambarchas bog‘langan, bu siydik konsentratsiyasini
saqlab turishda muhim.
Pastki medullary zona (Medulla interna)
Strukturalar:
Bu zona
buyrak piramidalari markazida
joylashgan.
Quyidagi tuzilmalarni o‘z ichiga oladi:
Henle ilgagining yuqoriga yo‘naluvchi qalin qismlari
.
Yig‘uvchi naychalar
(tubuli colligentes).
Interstitsial to‘qima va vasa recta kapillyarlari
.
Funktsional jarayonlar:
Osmotik konsentratsiya mexanizmi
: Na⁺ va Cl⁻ ionlarining aktiv chiqishi orqali
medullada yuqori osmotik gradient yuzaga keladi. Bu gradient suvning yig‘uvchi naychalarda
qayta so‘rilishini rag‘batlantiradi.
ADH ta’siri
: Antidiuretik gormon (ADH) yig‘uvchi naychalarning suvga
o‘tkazuvchan
ligini oshirib, organizmda suvni ushlab qolishga yordam beradi.
Kislota-ishqor muvozanati
: interkalyar hujayralar orqali H⁺ va HCO₃⁻ ionlarining
sekretsiyasi va reabsorbsiya jarayonlari amalga oshadi.
678
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Gistologik xususiyatlari:
Yig‘uvchi naychalar
da epiteli
y prizmatik bo‘lib, asosiy va interkalyar hujayralardan
iborat.
Vasa recta
kapillyarlari suyuqlik oqimini sekinlashtirib, osmotik gradientni saqlab
turishga xizmat qiladi.
Patologik holatlarda nefron zonalarida kuzatiladigan o‘zgarishlar.
Buyrak nefronlari
kasalliklar ta’sirida morfofunktsional o‘zgarishlarga uchraydi. Ayniqsa,
gipoksiya, qandli diabet
(diabetik nefropatiya), arterial gipertenziya
kabi holatlar zonal darajadagi patologik
o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Bu o‘zgarishlar nefron segmentlarining funksiyalarini buzadi va
butun buyrak faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Kortikal zona o‘zgarishlari.
Kortikal zona
–
glomeruluslar va proksimal-distal
kanalchalar joylashgan hududdir. Gipoksiya holatida bu zonadagi qon aylanishi buzilib,
glomerulyar filtratsiya kamayadi, epiteliy hujayralarida degenerativ o‘zgarishlar (atrofiya,
vakuolyatsiya) rivojlanadi. Diabetik nefropatiyada
glomerulyar bazal membrana qalinlashadi,
mezangial hujayralar proliferatsiyasi va glomeruloskleroz rivojlanadi. Bu esa filtratsiya
samaradorligini pasaytiradi va proteinuriyaga olib keladi.
Yuqori medullary zona (medulla externa) o‘zgarishlari.
Bu zonada Henle ilgagining
pastga yo‘nalgan qismlari joylashgan. Gipoksiya natijasida bu yerda
osmotik gradientlar
buziladi, natriy va suvni reabsorbsiyalash jarayoni izdan chiqadi. Diabetik sharoitda bu zonada
ham tubulyar atrofiyalar, hujayra vakuolyatsiyasi va mitoxondrial disfunksiya kuzatiladi.
Pastki medullary zona (medulla interna) o‘zgarishlari.
Ushbu zona siydikni
konsentratsiyalashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Surunkali kasalliklar, ayniqsa diabetik
nefropatiyada yig‘uvchi naychalar epiteliy hujayralarida apoptoz va fibroz jarayonlari
rivojlanadi. Natijada siydik konsentratsiyasi pasayadi, poliuriya va gidroelektrolit muvozanati
buziladi.
Klinik ahamiyati.
Nefron zonalarida yuz beradigan bu patologik o‘zgarishlar buyrak
yetishmovchiligiga olib keluvchi asosiy mexanizmlardan biridir. Shu bois, zonal darajadagi
gistologik va funksional tahlil buyrak kasalliklarini erta aniqlash, baholash va davolash
strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa.
Buyrak nefronlari tuzilishi organizmda doimiy ichki muhitni saqlashda hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Nefronning har bir segmenti
—
glomerulusdan tortib yig‘uvchi
naychalargacha
—
o‘ziga xos morfologik va gistologik xususiyatlarga ega bo‘lib, ular
bajaradigan funksiyalar bilan aniq bog‘langan.
Buyrakning zonal tuzilishi
—
korteks, medulla
externa va medulla interna
—
nefron segmentlarining joylashuvi va faoliyatini
muvofiqlashtirishga xizmat qiladi. Kortikal zonada asosan filtratsiya va asosiy qayta so‘rilish
jarayonlari, medulla zonasida esa siydikni konsentratsiyalash va suv-elektrolit balansini nazorat
qilish mexanizmlari amalga oshadi. Mazkur tadqiqotdan kelib chiqib, nefron zonalari va ularning
gistologik farqlari fiziologik jihatdan muhimligini chuqur anglash mumkin bo‘ldi. Ayniqsa,
patologik holatlarda zonal darajadagi o‘zgarishlarni tahlil qilish buyrak kasalliklarining kelib
chiqish mexanizmlarini tushunishga, erta tashxis qo‘yishga va samarali davolash usullarini ishlab
chiqishga yordam beradi. Shunday qilib, nefron tuzilishi va zonal tashkilotning funksional
moslashuvi buyrakning murakkab, ammo mukammal ishlash mexanizmini namoyon etadi. Bu
ilmiy yondashuv tibbiyot amaliyotida, ayniqsa nefrologik kasalliklarni aniqlash va davolashda
muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
679
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Junqueira’s Basic Histology: Text and Atlas, 16th Edition. Anthony L. Mescher.
McGraw-Hill Education, 2021.
2.
Ross, M. H., & Pawlina, W. (2020). Histology: A Text and Atlas. 8th Edition. Wolters
Kluwer.
3.
G‘ofurov A.M., Isroilov I.M. (2021).
Gistologiya: Darslik. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
4.
Zokirov M.M., Eshboyev E.E., Muhamedov I.M. (2020). Mikrobiologiya, immunologiya,
gistologiya. Toshkent.
5.
Kanbay, M., et al. (2021). “Diabetic nephropathy: Pathophysiology, diagnosis, and
treatment.”
Nature Reviews Nephrology, doi:10.1038/s41581-021-00517-9.
6.
Sato, Y., et al. (2020). “Hypoxia and kidney disease.”
Clinical and Experimental
Nephrology, 24(7), 559
–
567.
7.
ResearchGate va PubMed maqolalari, 2020
–2024 yillar oralig‘ida nefron morfologiyasi
va zonal patofiziologiyasi bo‘yicha chop etilgan dolzarb maqolalar.
