397
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
ANTIBIOTIKLARNING SAMARASIZLIGI VA MIKROBLARNING QARSHILIK
MEXANIZMLARI
Bazarova G.R
Tillayeva S.E.
Cho’liyeva D.E.
ALFRAGANUS UNIVERSITY nodavlat oliy ta’lim tashkiloti.
Tashkent, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15384357
Annotatsiya. Ushbu maqolada antibiotiklarning tibbiyotdagi o‘rni, ularning ishlash
mexanizmlari va samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar yoritilgan. Antibiotiklar asosan
bakteriostatik va bakterisid turlarga bo‘linadi hamda mikroblarga hujayra devorini buzish, oqsil
sintezini to‘xtatish yoki DNK/RNK ni ishdan chiqarish orqali ta’sir ko‘rsatadi. Biroq, so‘nggi
yillarda mikroorganizmlarning bu dorilarga qarshilik ko‘rsatish qobiliyati ortib bormoqda.
Maqolada mikroblarning tabiiy va orttirilgan qarshilik shakllari hamda asosiy
mexanizmlari — fermentativ inaktivatsiya, maqsad o‘rnini o‘zgartirish, antibiotikni chiqarib
yuborish kabi jarayonlar batafsil bayon etilgan. Qarshilik rivojlanishining asosiy sabablari
sifatida antibiotiklardan noto‘g‘ri foydalanish, ularning veterinariya va qishloq xo‘jaligida keng
qo‘llanilishi, gigiyenik sharoitlarning yomonligi keltirilgan. Muammoni bartaraf etish uchun
antibiotiklardan oqilona foydalanish, monitoring tizimlarini rivojlantirish, yangi dorilar va
alternativ terapiyalarni izlab topish muhimligi ta’kidlangan. Mazkur maqola mikroblarning
antibiotiklarga qarshiligini chuqur tushunishga va bu global muammoni hal qilish yo‘llarini
izlashga qaratilgan.
Kalit so’zlar: Antibiotiklar, Mikroblar qarshiligi, Antibiotik samaradorligi, Qarshilik
mexanizmlari, Bakteriostatik, Bakterisid, β-laktamaza, Enzimatik inaktivatsiya, Ribosomal
o‘zgarishlar, Tabiiy qarshilik, Orttirilgan qarshilik, Antibiotik stevardship, Mikrobial
monitoring, Alternativ terapiya, Biofilm, Gigiyena, Noto‘g‘ri foydalanish, Veterinariya
antibiotiklari, Mikrobial infeksiyalar, Yangi antibiotiklar
Abstract. This article highlights the role of antibiotics in medicine, their mechanisms of
action, and the factors affecting their effectiveness. Antibiotics are generally classified into
bacteriostatic and bactericidal types and act on microbes by disrupting the cell wall, inhibiting
protein synthesis, or interfering with DNA/RNA functions. However, in recent years,
microorganisms have increasingly developed resistance to these drugs. The article provides a
detailed explanation of microbial resistance mechanisms, including natural (intrinsic) and
acquired forms, as well as key strategies such as enzymatic inactivation, target modification, and
antibiotic efflux. The main causes of resistance development include the misuse and overuse of
antibiotics, their widespread use in veterinary and agricultural settings, and poor hygiene and
sanitation conditions. To address this issue, the article emphasizes the importance of rational
antibiotic use, the development of microbial resistance monitoring systems, and the search for
new drugs and alternative therapies. This paper aims to deepen the understanding of microbial
resistance to antibiotics and explore potential solutions to this global challenge.
Keywords: Antibiotics, Microbial resistance, Antibiotic effectiveness, Resistance
mechanisms, Bacteriostatic, Bactericidal, β-lactamase, Enzymatic inactivation, Ribosomal
alterations, Intrinsic resistance, Acquired resistance, Antibiotic stewardship, Microbial
monitoring, Alternative therapy, Biofilm, Hygiene, Misuse of antibiotics, Veterinary antibiotics,
Microbial infections, New antibiotics
398
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Аннотация. В данной статье рассматривается роль антибиотиков в медицине,
механизмы их действия и факторы, влияющие на их эффективность. Антибиотики в
основном делятся на бактериостатические и бактерицидные и воздействуют на
микроорганизмы путём разрушения клеточной стенки, ингибирования синтеза белка или
нарушения функционирования ДНК/РНК. Однако в последние годы способность
микроорганизмов противостоять этим препаратам значительно возросла. В статье
подробно описаны природные (интринсивные) и приобретённые формы устойчивости, а
также основные механизмы — ферментативная инактивация, изменение мишени
действия и выведение антибиотиков из клетки. Основными причинами развития
устойчивости названы неправильное использование антибиотиков, их широкое
применение в ветеринарии и сельском хозяйстве, а также плохие санитарно-
гигиенические условия. Для решения этой проблемы подчёркивается важность
рационального
использования
антибиотиков,
развития
систем
мониторинга
устойчивости микроорганизмов, а также поиска новых препаратов и альтернативных
методов терапии. Настоящая статья направлена на глубокое понимание устойчивости
микробов к антибиотикам и поиск путей решения этой глобальной проблемы.
Ключевые слова: Антибиотики, Устойчивость микробов, Эффективность
антибиотиков, Механизмы устойчивости, Бактериостатические, Бактерицидные,
Бета-лактамаза, Ферментативная инактивация, Рибосомные изменения, Врожденная
устойчивость,
Приобретённая
устойчивость,
Антибиотик-стewардство,
Микробиологический мониторинг, Альтернативная терапия, Биофильм, Гигиена,
Неправильное использование, Ветеринарные антибиотики, Микробные инфекции, Новые
антибиотики.
Antibiotiklar haqida umumiy ma’lumot
Antibiotiklar — bu bakterial infeksiyalarni davolash uchun ishlatiladigan kimyoviy
moddalar bo‘lib, ular mikroorganizmlarning o‘sishini to‘xtatadi yoki ularni butunlay yo‘q qiladi.
Antibiotiklar tabiiy, yarim sun’iy yoki sun’iy yo‘l bilan olinadi. Birinchi antibiotik —
penitsillin
1928-yilda Aleksandr Fleming tomonidan kashf etilgan bo‘lib, bu tibbiyotda inqilob yasadi.
Antibiotiklar ikki asosiy guruhga bo‘linadi:
Bakteriostatik antibiotiklar
– bakteriyalarning o‘sishini to‘xtatadi.
Bakterisid antibiotiklar
– bakteriyalarni butunlay o‘ldiradi.
Ular quyidagi mexanizmlar orqali ta’sir ko‘rsatadi:
Bakterial hujayra devorini buzish (masalan, penitsillin);
Protein sintezini to‘xtatish (masalan, tetratsiklinlar);
DNK yoki RNK sintezini buzish (masalan, rifampitsin);
Metabolik yo‘llarni bloklash.
Antibiotiklarning tibbiyotdagi ahamiyati
Antibiotiklar zamonaviy tibbiyotning ajralmas qismi hisoblanadi. Ular quyidagi hollarda
muhim ahamiyat kasb etadi:
Bakterial infeksiyalarni davolash
: pnevmoniya, meningit, sepsis, angina, sil, va boshqa
kasalliklarda asosiy davolovchi vosita.
Operatsiyalardan keyingi asoratlarning oldini olish
: yurak, suyak, ko‘z va boshqa
jarrohlik amaliyotlarida infeksiya xavfini kamaytirish.
399
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Onkologiya va immunosupressiv terapiyada qo‘llanilishi
: saratonni davolashda
immunitet pasaygan bemorlarda infeksiyalarning oldini olish.
Profilaktika sifatida
: ayrim xavfli operatsiyalar oldidan yoki kasallik yuqtirish xavfi
yuqori bo‘lgan holatlarda.
Antibiotiklar samaradorligining kamayishi muammosi
So‘nggi yillarda antibiotiklar samaradorligining pasayishi jiddiy global muammoga
aylanmoqda. Bu holat
antibiotiklar bilan bog‘liq mikroblarning qarshilik (rezistentlik) hosil
qilishi
natijasida yuzaga keladi. Bu jarayon
antimikrob rezistentlik (AMR)
deb ataladi.
Muammoning sabablari:
Antibiotiklardan noto‘g‘ri foydalanish (ortiqcha, noto‘g‘ri dozada, retseptsiz).
Dori-darmonlarni o‘z holicha qabul qilish.
Veterinariya va qishloq xo‘jaligida antibiotiklarning haddan tashqari ko‘p qo‘llanishi.
Tibbiyotda gigiyena va infeksiyani nazorat qilish protokollarining yetarli darajada
bajarilmasligi.
Yangi antibiotiklarning yaratilishi sur’atining sekinligi.
Oqibatlari:
•
Oddiy infeksiyalarni davolash qiyinlashadi.
•
Kasalxona infeksiyalari o‘lim holatlarining ortishiga olib keladi.
•
Tibbiy xarajatlar ortadi, davolanish muddati uzayadi.
•
Operatsiyalar, transplantatsiyalar va immunoterapiyalar xavfli bo‘lib qoladi.
Dunyo sog‘liqni saqlash tashkilotlari, xususan
JSST (VOZ)
bu muammoni XXI asrning
eng dolzarb sog‘liq muammolaridan biri deb e’lon qilgan.
Mikroblarning antibiotiklarga qarshilik mexanizmlari
Antibiotiklar bakteriyalarni o‘ldirish yoki ularning ko‘payishini to‘xtatish uchun
ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, ko‘p yillar davomida mikroorganizmlar bu dorilarga qarshilik
(rezistentlik) rivojlantirish qobiliyatiga ega bo‘lishgan. Bu holat infeksion kasalliklarni
davolashni qiyinlashtiradi va sog‘liq uchun jiddiy xavf tug‘diradi.
1. Qarshilik shakllari
a) Tabiiy (intrinsik) qarshilik
Bu turdagi rezistentlik bakteriya genetik tarkibiga xos bo‘lib, u hech qanday tashqi
ta’sir (mutatsiya yoki gen olish) tufayli emas, balki avvaldan mavjud bo‘lgan xususiyatlar
orqali dorilarga ta’sir qilmaydi. Masalan:
•
Pseudomonas aeruginosa tabiiy ravishda ko‘plab antibiotiklarga chidamli bo‘ladi.
•
Gram-manfiy bakteriyalarning tashqi membranasi ba’zi antibiotiklarning hujayraga
kirishiga to‘sqinlik qiladi.
b) Orttirilgan (acquired) qarshilik
Bu turdagi qarshilik bakteriyalarning mutatsiyaga uchrashi yoki boshqa
bakteriyalardan genlarni olish natijasida rivojlanadi. Bunday rezistentlik odatda quyidagi
mexanizmlar orqali namoyon bo‘ladi:
2. Asosiy qarshilik mexanizmlari
a) Enzimatik inaktivatsiya
Bakteriyalar ayrim fermentlar yordamida antibiotiklarni parchalab yoki o‘zgartirib,
ularni samarali ishlashdan to‘xtatadi.
•
Misol: β-laktamaza fermentlari β-laktam halqasini parchalab, penitsillin va
tsefalosporin kabi antibiotiklarni inaktiv holga keltiradi.
400
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
•
Keng spektrli β-laktamazalar (ESBL) ko‘plab dorilarga qarshilik hosil qiladi.
b) Maqsad o‘rnini o‘zgartirish (target modification)
Antibiotiklar bakteriyada aniq maqsadlarga ta’sir qiladi. Bakteriyalar ushbu maqsad
strukturasini o‘zgartirib, antibiotiklarning unga bog‘lanishini qiyinlashtiradi.
•
Misol: Ribosomadagi oqsil tarkibiy qismlarining mutatsiyasi tufayli makrolidlar,
tetratsiklinlar va aminoglikozidlarning samaradorligi kamayadi.
•
Penitsillin bilan bog‘lanadigan oqsillarning (PBP) o‘zgarishi penitsillinlar ta’sirini
yo‘qqa chiqaradi (masalan, MRSA holatida).
c) Efflyuks pompalar (chiqarib yuborish tizimi)
Ba’zi bakteriyalar o‘zlarida mavjud bo‘lgan oqsil pompalar orqali antibiotikni hujayra
ichidan chiqarib yuboradi. Bu tizim antibiotik hujayra ichida to‘planmasligini ta’minlaydi.
•
Misol: AcrAB-TolC efflyuks tizimi E. coli’da bir nechta antibiotiklarga chidamlikni
ta’minlaydi.
d) Antibiotikni hujayraga kiritmaslik
Ba’zi bakteriyalar tashqi membranada joylashgan oqsillar (porinlar)ni o‘zgartirib,
antibiotiklarning hujayraga kirishini kamaytiradi.
e) Biofilm hosil qilish orqali himoyalanish
Bakteriyalar biofilm deb ataladigan yopishqoq himoya qatlami hosil qiladi. Bu qatlam:
•
Antibiotiklarning bakteriyaga yetib borishini qiyinlashtiradi;
•
Bakteriyalarni immun tizimdan himoya qiladi;
•
Biofilm ichidagi bakteriyalar sekin ko‘payadi, bu esa antibiotiklarga nisbatan
sezuvchanlikni pasaytiradi.
Misollar:
•
Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa va E. coli ko‘pincha biofilm hosil
qiladi.
•
Tibbiy uskunalarda (kateter, implant) biofilm infeksiyalarini keltirib chiqaradi.
Antibiotiklarga qarshilikning oqibatlari
Antibiotiklar mikroorganizmlarga qarshi samarali vosita sifatida uzoq yillar davomida
ishlatilgan. Biroq, mikroblarning antibiotiklarga qarshilik ko‘rsatishi, ya'ni
antimikrob
rezistentlik
(AMR)
, bu dorilarning samaradorligini sezilarli darajada pasaytiradi.
Antibiotiklarga qarshilikning jiddiy oqibatlari nafaqat bemorlarning salomatligiga, balki butun
sog‘liqni saqlash tizimiga ham tahdid soladi.
Davolashning murakkablashuvi
Antibiotiklarga qarshilik rivojlanishi bemorning holatini davolashni qiyinlashtiradi.
Bakteriyalar qarshilik ko‘rsatgan antibiotiklar samarali bo‘lmaydi, bu esa davolashning
uzoq va murakkab bo‘lishiga olib keladi. Quyidagi omillarni inobatga olish zarur:
•
Alternativ antibiotiklar
ko‘pincha kamroq samarali bo‘lishi mumkin.
•
Bakteriyalar o‘zlarining qarshilik mexanizmlarini yangi antibiotiklarga moslab
rivojlantirishi mumkin.
•
Yangi davolash rejalarini ishlab chiqish va ularni bemorlarga qo‘llash murakkab va
qimmat bo‘lishi mumkin.
Bunday holatlar ko‘pincha davolashning ko‘proq vaqt olishini va ko‘proq resurslar talab
qilishini anglatadi.
401
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
O‘lim va asoratlar sonining oshishi
Antibiotiklarga qarshilik ko‘rsatuvchi bakteriyalar tufayli davolash samaradorligi
kamayadi, natijada infeksiyalar tezroq yomonlashadi. Bu asoratlar va o‘lim darajasining
ortishiga olib keladi.
•
Sepsis
kabi kasalliklar antibiotiklarga qarshilik ko‘rsatayotgan bakteriyalar tomonidan
keltirilganda, o‘lim ehtimoli ancha yuqori bo‘ladi.
•
Keng tarqalgan infeksiyalar, masalan, poydevor infektsiyalari, pneumonia, va tibbiy
uskunalar orqali yuqadigan infeksiyalar, qarshilik rivojlanishi tufayli samarali davolashga
muhtoj bo‘lib qoladi.
Sog‘liqni saqlash tizimiga tushadigan iqtisodiy yuk
Antibiotiklar bilan davolash samaradorligining pasayishi sog‘liqni saqlash tizimiga katta
iqtisodiy yuk keltiradi:
•
Yangi dori-darmonlar ishlab chiqarish
va
yangi terapiya usullarini izlash
katta
mablag‘ talab qiladi.
•
Hospitalizatsiya muddati
uzayadi va davolanish jarayoni qimmatlashadi. Davolash
jarayonining murakkablashuvi sog‘liqni saqlash tizimiga qo‘shimcha xarajatlar keltiradi.
•
Infeksion kasalliklar
tufayli ko‘proq bemorlar kasalxonalarga yotqiziladi, bu esa tibbiy
xizmatlar va mutaxassislar uchun yuqori talabni yuzaga keltiradi.
Yangi antibiotiklar yaratishdagi qiyinchiliklar
Yangi antibiotiklar yaratish jarayoni qiyin va qimmat. Ko‘plab ilmiy tashkilotlar va
farmatsevtika kompaniyalari yangi dorilarni ishlab chiqishda qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar:
•
Yangi antibiotiklarni yaratish jarayoni ko‘p yillar va katta mablag‘ talab etadi.
•
Yangi dori ishlab chiqish va bozorga chiqarish ko‘pincha iqtisodiy jihatdan unchalik
foydali bo‘lmaydi, chunki antibiotiklarga qarshilik ko‘rsatayotgan bakteriyalarning tezda yangi
qarshilik mexanizmlarini rivojlantirish ehtimoli yuqori.
•
Farmatsevtika sanoati
yangi antibiotiklarni yaratishdan ko‘ra, ko‘proq surunkali
kasalliklar uchun dori-darmonlar ishlab chiqarishga ko‘proq e’tibor qaratmoqda, bu esa
antibiotiklarni ishlab chiqishning sekinlashishiga olib keladi.
Xulosa: Qarshilik Muammosining Dolzarbligi
Antibiotiklarga qarshilik – bu sog‘liqni saqlash tizimida, jumladan, bemorlarni
davolashda jiddiy xavf tug‘diradigan global muammo hisoblanadi. Mikroblarning antibiotiklarga
qarshilik ko‘rsatish qobiliyati nafaqat davolashni murakkablashtiradi, balki infeksion kasalliklar
bo‘yicha o‘lim va asoratlar sonining oshishiga ham olib keladi. Antibiotiklarning samaradorligi
pasayishi, sog‘liqni saqlash tizimi uchun iqtisodiy yukning oshishi va yangi antibiotiklarni ishlab
chiqishdagi qiyinchiliklar, bu muammoning nima uchun dolzarb ekanligini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, antibiotiklarga qarshilikni bartaraf etish uchun, faqatgina tibbiyot
mutaxassislari emas, balki har bir inson ham o‘zining roli va mas'uliyatini anglashlari kerak. Har
bir shaxsning antibiotiklarni to‘g‘ri va oqilona ishlatishi, sanitariya va gigiyena qoidalariga rioya
qilishi, bu muammoning oldini olishda katta ahamiyatga ega. Shuningdek, antibiotiklardan
noto‘g‘ri foydalanish va ularning ortiqcha ishlatilishi bakteriyalarning qarshilik mexanizmlarini
rivojlantiradi.
Qarshilik Muammosining Dolzarbligi
Bugungi kunda antibiotiklar bizning hayotimizda eng samarali va muhim davolash
vositalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
402
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Biroq, mikroblarning bu dorilarga qarshilik ko‘rsata boshlashi nafaqat individual
bemorlarni, balki butun sog‘liqni saqlash tizimlarini xavf ostiga qo‘yadi.
Har yili antibiotiklarga qarshilik tufayli yuzaga keladigan infeksion kasalliklar va
o‘limlar soni ortib bormoqda. Shuningdek, antibiotiklar bilan davolashning murakkablashuvi va
yangi dori-darmonlarning yaratishdagi qiyinchiliklar sog‘liqni saqlash tizimi uchun katta
iqtisodiy yukni keltiradi.
Har Bir Inson va Mutaxassisning Bu Boradagi Roli
Antibiotiklarni noto‘g‘ri ishlatish va ortiqcha foydalanish mikroblarning qarshilik
mexanizmlarini rivojlantiradi. Shuning uchun:
•
Mutaxassislar
va
tibbiyot xodimlari
antibiotiklarni faqat zarur holatlarda va to‘g‘ri
dozada tavsiya qilishlari zarur.
•
Sog‘liqni saqlash tizimlari
mikroblarning qarshilik ko‘rsatish darajasini doimiy ravishda
monitoring qilib borishi kerak.
•
Davlatlar va hukumatlar
antibiotiklardan oqilona foydalanish siyosatini ishlab chiqishi
va amalga oshirishi kerak.
•
Ommaviy ta'lim va tarbiya
muhim: har bir inson antibiotiklarni to‘g‘ri va ehtiyotkorlik
bilan ishlatishni o‘rganishi lozim.
Foydalanuvchilarning antibiotiklar haqida to‘g‘ri ma'lumotga ega bo‘lishi ham muhim
ahamiyatga ega, chunki ko‘plab odamlar antibiotiklarni o‘z-o‘zidan qabul qilishadi yoki
noto‘g‘ri ishlatishadi, bu esa qarshilik rivojlanishiga olib keladi.
Kelajak Avlod Uchun Sog‘lom Muhit Yaratishda Ehtiyot Choralarining Ahamiyati
Kelajak avlodlar uchun sog‘lom va xavfsiz muhit yaratish — antibiotiklardan to‘g‘ri
foydalanish, sanitariya va gigiyena qoidalariga rioya qilish, yangi antibiotiklar ishlab chiqishga
qaratilgan tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlashni talab qiladi. Quyidagi ehtiyot choralarini ko‘rish
zarur:
•
Sanitariya va gigiyena
: Yaxshi sanitariya sharoitlari va toza suvning mavjudligi
infektsiyalarning oldini olishga yordam beradi.
•
O‘qitish va tarbiya
: Barcha qatlamlardagi aholiga antibiotiklar va mikroblarning
qarshilik mexanizmlari haqida ma'lumot berish, ularga to‘g‘ri tibbiy yordam olishda yordam
beradi.
•
Yangi antibiotiklar va alternativ terapiyalar ishlab chiqish
: Antibiotiklarning yangi
turlarini yaratish va alternativ davolash usullarini ishlab chiqish global miqyosda jiddiy harakatni
talab etadi.
Xulosa:
Antibiotiklarga qarshilik bugungi kunda global muammo hisoblanadi. Har bir inson va
mutaxassisning bu boradagi mas'uliyati va roli beqiyosdir. Antibiotiklardan oqilona foydalanish,
sog‘liqni saqlash tizimiga tushadigan iqtisodiy yukni kamaytirish va yangi dori-darmonlar ishlab
chiqish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlash, kelajakda sog‘lom va xavfsiz muhit yaratish uchun
zarur bo‘lgan ehtiyot choralaridir. Bunda sog‘liqni saqlash sohasidagi hamkorlik va har bir
shaxsning mas'uliyati katta ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
Davies, J., & Davies, D.
(2010).
Origins and Evolution of Antibiotic Resistance
.
Microbiology and Molecular Biology Reviews, 74(3), 417–433.
403
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
2.
World Health Organization (WHO)
. (2020).
Antimicrobial resistance: Global report
on surveillance
.
3.
Levy, S. B., & Marshall, B.
(2004).
Antibacterial resistance worldwide: causes,
challenges and responses
. Nature Medicine, 10(Suppl), S122–S129.
4.
Ventola, C. L.
(2015).
The Antibiotic Resistance Crisis: Part 1: Causes and Threats
.
P&T, 40(4), 277–283.
5.
O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi. (2022).
Antibiotiklardan oqilona
foydalanish bo‘yicha tavsiyalar
.
