ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
524
TERI QATLAMLARINING GISTOLOGIK TUZILISHI: EPIDERMIS, DERMIS VA
GIPODERMIS
Zokirova N.B.
Ilmiy rahbar: prof. DSc.
Muhammadaliyeva D.I.
Tillayeva S.E.
Alfraganus University. Tashkent, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15651087
Annotatsiya.
Ushbu maqolada inson tanasining eng katta organi
—
terining gistologik
tuzilishi, uning asosiy qatlamlari (epidermis, dermis, gipodermis) va har bir qatlamning
morfologik hamda funksional xususiyatlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Ayniqsa, terining himoya
funksiyasi: fizik, mikrobiologik, immunologik va mexanik jihatlari chuqur yoritilgan. Maqola teri
tuzilmasining mikroskopik ko‘rinishlari, ularning hujayraviy tarkibi va zamonaviy ilmiy
yondashuvlar asosida o‘rganiladi. Mazkur tadqiqot gistologiya fani doirasida terining ko‘p
funksiyali va ixtisoslashgan tuzilma ekanini ochib beradi hamda klinik amaliyotda uni to‘g‘ri
baholash zarurligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Teri qatlamlari, epidermis, dermis, gipodermis, himoya funksiyasi,
gistologik tuzilish, mikroskopik tahlil, keratinizatsiya, immunogistokimyo, to‘qimalar
morfologiyasi.
Abstract.
This article explores the histological structure of the skin
—
the largest organ
in the human div. It describes the main layers (epidermis, dermis, hypodermis) and their
morphological and functional characteristics. Special attention is given to the protective
function of the skin: physical, microbiological, immunological, and mechanical aspects. The
study also examines the cellular composition, microscopic features, and modern research
approaches, including immunohistochemistry. This work highlights the importance of
comprehensive understanding of skin structure in clinical practice.
Keywords:
Skin layers, epidermis, dermis, hypodermis, protective function, histological
structure, microscopic analysis, keratinization, immunohistochemistry, tissue morphology.
Аннотация
.
В данной статье рассматривается гистологическое строение кожи
—
самого большого органа человеческого организма. Описаны основные слои кожи
(эпидермис, дерма, гиподерма), их морфологические и функциональные особенности.
Особое внимание уделено защитной функции кожи: физической, микробиологической,
иммунной и механической. Также анализируется клеточный состав кожи,
микроскопическая структура и современные методы исследования (в том числе
иммуногистохимия). Работа подчёркивает важность комплексного понимания
структуры кожи в медицинской практике.
Ключевые слова:
Слои кожи, эпидермис, дерма, гиподерма, защитная функция,
гистологическое строение, микроскопический анализ, кератинизация, иммуногистохимия,
морфология тканей.
Terining umumiy morfologik va funksional ahamiyati.
Teri inson organizmidagi eng
yirik va muhim organlardan biri bo‘lib, u tana yuzasini to‘liq qoplaydi va tashqi muhit bilan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
525
bevosita aloqada bo‘ladi. O‘rtacha kattaligi 1,5–2 m² ni, og‘irligi esa 4–
5 kg ni tashkil etadi. Teri
nafaqat organizmni tashqi omillardan himoya qiladi, balki fiziologik muvozanatni saqlashda,
termoregulyatsiyada, immun javob shakllanishida va sezuvchi retseptor sifatida ham muhim rol
o‘ynaydi.
Morfologik jihatdan teri uch asosiy qatlamdan tashkil topgan: epidermis (tashqi epiteliya
qatlami), dermis (bog‘lovchi to‘qima qatlami) va gipodermis
(yog‘ to‘qimasi bilan boyitilgan
chuqur qatlam). Har bir qatlam o‘ziga xos hujayra tiplari va tuzilmalardan iborat bo‘lib, ular
murakkab fiziologik jarayonlarni ta’minlaydi. Ayniqsa, epidermisdagi keratinotsitlar,
Langerhans hujayralari va melanotsitlar terining himoya, immun va pigment funksiyalarida
muhim o‘rin tutadi.
Teri qatlamlarining gistologik tuzilishi.
Epidermis
–
tuzilishi, hujayraviy tarkibi, keratinizatsiya jarayoni.
Epidermis
—
terining eng tashqi, epiteliya qatlamidir. U asosan keratinotsitlardan tashkil topgan bo‘lib, ular
asta-
sekin ko‘payib, yuqoriga qarab harakatlanadi va keratin moddasi hosil qilib, qattiq va
himoya qiluvchi qatlam
—
keratinizatsiya jarayonini amalga oshiradi. Epidermis 4
–
5 qavatdan
iborat: bazal, prizmali (spinos), granulyar, lakunalar va keratin qatlamlari. Bundan tashqari,
epidermisda melanotsitlar (pigment hujayralari), Langerhans hujayralari (immun javobda
ishtirok etuvchi) va Merkel hujayralari (sezuvchi) mavjud.
Dermis
–
bog‘lovchi to‘qimalar, tolalar, kapillyar va retikulyar qatlam.
Dermis terining epidermis ostidagi qatlami bo‘lib, zich bog‘lovchi to‘qimalardan tashkil
topgan. U ikki qismga bo‘linadi: yuqori —
papillalar qatlami va pastki
—
retikulyar qatlam.
Papillalar qatlami epidermis bilan bog‘lanib, yuzaki qon tomirlari va nerv tolalarini o‘z ichiga
oladi. Retikulyar qatlam esa zich tolali kollagen va elastik tolalar, shuningdek fibroblastlar,
kapillyarlar va immun hujayralar bilan boyitilgan. Dermis terining mexanik chidamliligi va
elastikligini ta’minlaydi.
Gipodermis (subkutis)
–
yog‘ to‘qimalari va ularning himoyadagi roli.
Gipodermis
—
terining eng chuqur qatlami bo‘lib, asosan yog‘ to‘qimasidan tashkil
topgan. Bu qatlam tana haroratini saqlash, mexanik zarbalardan himoya qilish va energiya
zahirasi sifatida xizmat qiladi.
Yog‘
hujayralari (adipotsitlar) gipodermida to‘planib, terining boshqa qatlamlariga
yumshoq to‘siq vazifasini bajaradi. Shuningdek, bu qatlamda qon tomirlarining asosiy tarmoqlari
joylashgan bo‘lib, terining oziqlanishini ta’minlaydi.
Terining himoya funksiyalari.
Fizik himoya
–
mexanik zarbalarga bardoshlilik.
Teri tashqi muhitdan keladigan
mexanik zarbalar, shikastlanishlar va jismoniy ta’sirlardan himoya qiladi. Epidermisning
keratinlashgan qatlamlari qattiq va chidamli bo‘lib, zarbalar ta’sirini so‘ndiradi. Dermis esa
o‘zining zich va elastik to‘qimalari bilan tashqi bosim va tortishlarga chidamlilikni ta’minlaydi.
Gipodermisdagi yog‘ to‘qimasi esa zarbalarni yutib, terini yumshoq to‘siq sifatida
qo‘llab
-quvvatlaydi.
Biologik va immunologik himoya
–
Langerhans hujayralari, antimikrob peptidlar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
526
Teri immun tizimining muhim qismi bo‘lib, uning biologik himoyasi Langerhans
hujayralari orqali amalga oshiriladi. Ushbu hujayralar antigenlarni tanib, immun javobni
boshqarishda ishtirok etadi.
Shuningdek, epidermis va dermisda ishlab chiqariladigan antimikrobial peptidlar
bakteriyalar, zamburug‘lar va viruslarga qarshi himoya qiluvchi biologik vositalardir. Terining
bu immunologik mexanizmlari patogenlarning organizmga kirishini oldini oladi.
Kimyoviy himoya
–
teri pH muvozanati va yog‘ bezlari sekretsiyasi.
Teri yuzasida pH muvozanati (odatda 4,5
–5,5 oralig‘ida) mikroorganizmlarning
ko‘payishini cheklaydi va zararli bakteriyalarni o‘ldiradi. Yog‘ bezlari tomonidan ajraladigan seb
(teri yog‘i) terining namligini saqlab, sirtni himoya qiluvchi lipid qatlam hosil qiladi. Bu
kimyoviy himoya terining mikrob va zararli moddalarga qarshi barqarorligini ta’minlaydi.
Mikroskopik metodlar orqali qatlamlarning aniqlanishi.
Teri qatlamlarini o‘rganishda an’anaviy yorug‘lik mikroskopiyasi eng keng
qo‘llaniladigan usullardan biridir.
Ushbu metod yordamida epidermis, dermis va gipodermisning morfologik tuzilishi va
qatlamlarining chegaralari aniq ko‘rinadi. Epidermisning hujayra qavatlari, ularning o‘zaro
bog‘lanishlari, shuningdek dermisdagi bog‘lovchi to‘qima tolalari mikroskop ostida aniqlanadi.
Qo‘shimcha sifatida, elektron mikroskopiya terining hujayra ichidagi tuzilmalari va
membrana o‘zaro ta’sirlarini yanada chuqurroq ko‘rsatadi.
Immunogistokimyoviy markerlar yordamida hujayraviy farqlanish.
Immunogistokimyoviy (IHQ) tahlillar terining hujayralarini molekulyar darajada
aniqlashga imkon beradi. Epidermisda keratinotsitlarni aniqlash uchun turli keratin turlari
(masalan, keratin 5 va 14 bazal qatlam uchun; keratin 1 va 10 yuqori qatlamlar uchun) marker
sifatida qo‘llaniladi. Langerhans hujayralari uchun CD1a va S
-
100 proteinlari marker bo‘lib
xizmat qiladi. Shuningdek, dermisdagi fibroblastlar va immun hujayralarining mavjudligini
aniqlashda ham maxsus antigenlar ishlatiladi. Bu metodlar terining normal va patologik
holatdagi hujayra tarkibini farqlashda katta ahamiyatga ega.
Terining himoya funksiyasining klinik ahamiyati. Teri himoya funksiyasi
organizmning sog‘lig‘ini saqlashda muhim o‘rin tutadi. Tashqi muhitdan keladigan
jarohatlar, infeksiyalar va kimyoviy ta’sirlardan teri samarali himoya qiladi. Agar bu
himoya buzilsa, turli klinik holatlar yuzaga keladi.
Yaralanishlarda terining fizik himoyasi buzilib, mikroorganizmlarning organizmga kirish
xavfi oshadi. Bu jarayon jarohat joyida yallig‘lanish va infektsiyalarning rivojlanishiga olib
kelishi mumkin. Shuningdek, dermatologik kasalliklar, masalan, ekzema, psoriaz yoki kontakt
dermatitida terining himoya qobiliyati kamayadi, natijada teri sezgirligi ortadi va infektsiyalarga
moyillik kuchayadi.
Infektsiyalar, ayniqsa, Langerhans hujayralari va immun tizimi zaiflashgan holatlarda tez
tarqaladi. Terining kimyoviy himoyasi, xususan pH muvozanatining buzilishi, bakteriyalar va
boshqa patogenlarning ko‘payishini rag‘batlantiradi, bu esa teri yuzasida yallig‘lanish va
infektsiyalarga olib keladi.
Shuning uchun terining himoya funksiyasini saqlash, yaralarni to‘g‘ri davolash va
dermatologik kasalliklarni vaqtida aniqlash klinik amaliyotda juda muhimdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
527
Terining himoya mexanizmlari to‘g‘ri ishlashini ta’minlash orqali organizmning umumiy
sog‘lig‘i mustahkamlanadi.
Xulosa.
Terining uch asosiy qatlamlari
—
epidermis, dermis va gipodermis birgalikda
murakkab va samarali himoya funksiyasini ta’minlaydi. Epidermisning keratinlashgan
hujayralari tashqi muhitning mexanik, kimyoviy va mikrobiologik ta’sirlariga qarshi birinchi
chiziq bo‘lib xizmat qiladi. Dermis bog‘lovchi to‘qimalar, kapillyarlar va immun hujayralari
orqali terining barqarorligini va immun javobini qo‘llab
-
quvvatlaydi. Gipodermisdagi yog‘
to‘qimasi esa zarbalarni so‘ndiruvchi yumshatuvchi qatlam sifatida himoya rolini kuchaytiradi.
Mikroskopik va immunogistokimyoviy tadqiqotlar terining hujayra va molekulyar
tarkibini aniqlashda muhim vosita bo‘lib, uning normal va patologik holatlarini farqlash
imkonini beradi. Terining himoya funksiyasining buzilishi esa ko‘plab dermatologik kasalliklar,
infeksiyalar va yaralanishlarning rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun terining gistologik
xususiyatlarini chuqur o‘rganish klinik fanlar va diagnostika uchun katta ahamiyatga ega.
Bu maqola orqali terining qatlamlari va ularning himoya funksiyalari o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlik aniqlandi va ularni klinik amaliyotga integratsiya qilish zarurligi ta’kidlandi.
Kelgusida teri kasalliklarini oldini olish va davolashda bu bilimlardan samarali
foydalanish imkoniyatlari kengaytirilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ross, M.H., Pawlina, W. Histology: A Text and Atlas. 8th edition. Wolters Kluwer, 2015.
2.
Young, B., O’Dowd, G., Woodford, P. Wheater’s Functional Histology
. 6th edition.
Elsevier, 2014.
3.
Junqueira, L.C., Carneiro, J. Basic Histology. 13th edition. McGraw-Hill Education,
2013.
4.
Proksch, E., Brandner, J.M., Jensen, J.M. “The skin: an indispensable barrier.”
Experimental Dermatology. 2008;17(12):1063-1072.
5.
Elias, P.M. “The skin barrier as an innate immune element.”
Seminars in
Immunopathology. 2007;29(1):3-14.
