ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
88
TO‘R PARDASINING (RETINA) QATLAMLARI VA FOTORETSEPTORLAR
TUZILISHI
Zokirova N.B.
prof. DSc.
Muhammadaliyeva D.I.
Tillayeva S.E.
Alfraganus University Tashkent, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16757342
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqolada ko‘zning asosiy sezuvchi qismi — retina (to‘r
parda)ning gistologik tuzilishi va har bir qatlamning ko‘rish jarayonidagi funksional ahamiyati
yoritilgan. Retina 10 ta qatlamdan tashkil topgan bo‘lib, har bir qatlamda maxsus morfologik
tuzilma va funksional hujayralar mavjud. Fotoretseptorlar (tayanch rod va konuslar), bipolar va
ganglion hujayralar, pigment epiteliysi, neyroglial elementlar ko‘rishning boshlang‘ich
bosqichida yorug‘lik signallarini qabul qilish, uzatish va qayta ishlashda asosiy rol o‘ynaydi.
Maqolada shuningdek, retina qatlamlarining o‘zaro integratsiyasi, ularning patologik
holatlar — masalan, diabetik retinopatiya, glaukoma va retina degeneratsiyalari bilan
bog‘liqligi ham tahlil qilingan. Retina gistologiyasini chuqur o‘rganish oftalmologik
kasalliklarni erta aniqlash va samarali davolashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar
: Retina, to‘r parda, ko‘z histologiyasi, fotoretseptorlar, ganglion
hujayralar, retinopatiya, ko‘rish tizimi, glaukoma, morfologik qatlamlar, pigment epiteliy.
Аннотация.
В данной научной статье рассмотрено гистологическое строение
сетчатки — основного чувствительного компонента глаза, а также функциональное
значение каждого её слоя в процессе зрения. Сетчатка состоит из 10 слоёв, каждый из
которых имеет специфическую морфологическую структуру и набор функциональных
клеток. Фоторецепторы (палочки и колбочки), биполярные и ганглиозные клетки,
пигментный эпителий и нейроглиальные элементы играют ключевую роль в восприятии,
передаче и первичной обработке световых сигналов. Также проанализирована
взаимосвязь слоёв сетчатки и их участие в патологических состояниях — таких как
диабетическая ретинопатия, глаукома и дегенеративные заболевания сетчатки.
Изучение гистологии сетчатки имеет важное клиническое значение для ранней
диагностики и эффективного лечения офтальмологических заболеваний.
Ключевые слова:
сетчатка, гистология глаза, фоторецепторы, ганглиозные
клетки, ретинопатия, зрительная система, глаукома, морфологические слои,
пигментный эпителий.
Abstract.
This scientific article explores the histological structure of the retina — the
main sensory part of the eye — and the functional significance of each of its layers in the visual
process. The retina consists of ten distinct layers, each with specific morphological features and
functional cell types. Photoreceptors (rods and cones), bipolar and ganglion cells, the pigment
epithelium, and neuroglial elements play a key role in receiving, transmitting, and initially
processing light signals. The article also analyzes the integration of retinal layers and their
involvement in pathological conditions such as diabetic retinopathy, glaucoma, and retinal
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
89
degenerations. Understanding retinal histology is crucial for the early diagnosis and effective
treatment of ophthalmic disorders.
Keywords:
retina, eye histology, photoreceptors, ganglion cells, retinopathy, visual
system, glaucoma, morphological layers, pigment epithelium.
Kirish
Ko‘rish analizatorining ahamiyati
Inson organizmidagi analizatorlar orasida
ko‘rish tizimi
alohida o‘rinni egallaydi. Tashqi
muhitdagi yorug‘lik to‘lqinlarini qabul qilib, ularni asab impulslari shakliga aylantirish va
markaziy asab tizimiga uzatish orqali ongli ko‘rishni ta’minlaydi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
inson atrof-muhitdagi axborotning 80–90 foizini aynan
ko‘z orqali
qabul qiladi. Shu bois,
ko‘rish analizatorining tuzilishi va funksional mexanizmlarini o‘rganish nafaqat anatomiya, balki
gistologiya, fiziologiya va klinik oftalmologiya fanlarining asosiy yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi.
Retina — to‘r parda ko‘zning asosiy sezuvchi qismi sifatida
Ko‘rish analizatorining
asosiy periferik qismi
— bu
retina
, ya’ni
to‘r parda
bo‘lib, u
ko‘zning ichki devorida joylashgan va to‘g‘ridan-to‘g‘ri yorug‘likni qabul qiladigan maxsus
tuzilmadir. Retina yuqori darajada ixtisoslashgan sezuvchi neyroepiteliy hujayralardan tashkil
topgan bo‘lib,
yorug‘lik to‘lqinlarini
nerv impulslariga aylantirish orqali markaziy asab
tizimiga uzatadi. Retina tuzilmasi nihoyatda murakkab bo‘lib, unda neyronlar, retseptorlar,
yordamchi glial hujayralar va kapillyar to‘r joylashgan. Ayniqsa,
fotoretseptor hujayralar
—
tayoqchalar (rod cells) va konuslar (cone cells) retina faoliyatining asosi hisoblanadi.
Retina qatlamlarining ko‘rishdagi roli
Retina o‘n qatlamdan iborat bo‘lib, har bir qatlam o‘ziga xos hujayra tiplari, struktura va
vazifaga ega. Bu qatlamlar orqali yorug‘lik nurlari bosqichma-bosqich qabul qilinib,
fizikaviy
nurli signal
bosqichma-bosqich
elektrik nerv impulslariga
aylantiriladi. Retina qatlamlaridagi
hujayralar o‘zaro murakkab sinaptik aloqalar orqali axborotni dastlabki darajada tahlil qiladi:
rang ajratish, yorug‘lik darajasiga moslashish, kontrastni aniqlash va harakatni sezish. Bu
jarayonlarning barcha bosqichlari
retinaning qatlamli tuzilishi
bilan bevosita bog‘liq.
Misol uchun,
fotoretseptorlar
yorug‘likni qabul qiladi,
bipolyar hujayralar
uni o‘rta
nuqtada uzatadi,
ganglion hujayralar
esa axborotni ko‘rish nervi orqali bosh miya korteksiga
olib boradi. Ushbu qatlamlar va ularning harakatdagi o‘zaro munosabati ko‘rish jarayonining
asosiy mexanizmini tashkil qiladi.
Tadqiqot maqsadi: retina qatlamlarining gistologik tuzilishini o‘rganish
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi —
to‘r pardaning o‘n qatlamining gistologik
tuzilishini, har bir qatlamning morfologik xususiyatlari
va **fotoretseptorlar (tayanch
tayoqchalar va konus hujayralari)**ning vazifalarini chuqur tahlil qilishdir. Retina qatlamlarini
chuqur o‘rganish ko‘rish fiziologiyasini tushunishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u
ko‘z
kasalliklarining (glaukoma, retinopatiya, makula degeneratsiyasi)
patogenezi va
diagnostikasi uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Maqolada ayniqsa, har bir qatlamning
hujayraviy tuzilishi, joylashuvi va ko‘rishdagi o‘rniga e’tibor qaratiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
90
Ko‘z inson organizmidagi eng murakkab tuzilgan va yuqori darajada ixtisoslashgan sezgi
organidir. U tashqi muhitdan yorug‘lik signallarini qabul qilib, ularni asab impulslari
ko‘rinishida miya po‘stlog‘iga yetkazuvchi murakkab analizator —
ko‘rish analizatori
ning
boshlang‘ich bo‘g‘inidir. Ko‘rish analizatorining asosiy sezuvchi tarkibiy qismi
to‘r parda
(retina)
hisoblanadi. Retina yorug‘likni sezish, uni neyron signallarga aylantirish va bosh miya
ko‘rish markaziga uzatish vazifasini bajaradi. Shu sababli uning mikroskopik tuzilishini chuqur
o‘rganish ko‘z kasalliklarini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi.
To‘r pardaning umumiy tuzilishi
Retina ko‘z olmasining orqa ichki qismini qoplaydi va o‘rta ko‘z qavatining (xorioidea)
ichki yuzasiga yopishgan bo‘ladi. Retina ikki asosiy qismga bo‘linadi:
1.
Pars optica retinae
— yorug‘likni sezuvchi qism.
2.
Pars caeca retinae
— ko‘rish funksiyasiga ega bo‘lmagan, qorachiq orqasida joylashgan
qism.
Retina 10 ta qatlamdan tashkil topgan bo‘lib, har biri o‘ziga xos morfologik tuzilma va
funksiyaga ega. Ushbu qatlamlar turli xil neyron va yordamchi hujayralardan tashkil topgan.
Retina qatlamlari va ularning funksional xususiyatlari
Pigment epiteliy qatlami
: Bu qatlam yagona hujayra qatoridan iborat bo‘lib,
fotoretseptorlar tomonidan qabul qilingan yorug‘likni so‘rib olish, ularni parchalovchi fermentlar
ishlab chiqarish va fotoretseptor segmentlarining yangilanishiga yordam berish funksiyalarini
bajaradi.
Fotoretseptorlar qatlami
; Bu qatlamda
tayanch segmentlar (tayoqchalar va
konuschasimon retseptorlar)
joylashgan. Tayoqchalar zaif yorug‘likda, konuschalar esa
yorug‘lik kuchli bo‘lgan sharoitda, ayniqsa rang ajratishda faol rol o‘ynaydi.
Vakuola shaklidagi tashqi segmentlar qatlami
: Bu qatlamda fotoretseptorlarning
tashqi segmentlari ko‘rinadi. Ular yorug‘lik nurlari bilan bevosita aloqa qiladigan strukturalardir.
Tashqi chegaraviy membrana
: Bu qatlam fotoretseptorlar tanasi bilan ularning
segmentlarini ajratib turadi. U ko‘proq morfologik chegara vazifasini bajaradi.
Tashqi yadroviy qatlam
: Bu qatlamda tayoqcha va konuscha retseptorlarining yadrolari
joylashgan. U ko‘rish axborotining birinchi darajadagi tahlili uchun mas’uldir.
Tashqi pleksiform qatlam
: Bu qatlamda fotoretseptorlarning aksonlari bipolyar
hujayralar bilan sinaps hosil qiladi. Neyronlararo bog‘lanishlar asosan shu qatlamda boshlanadi.
Ichki yadroviy qatlam
: Bipolyar, gorizontal va amakrin hujayralarning yadrolari
joylashgan. Bu hujayralar ko‘rish signallarini bir necha darajada modulyatsiyalashda ishtirok
etadi.
Ichki pleksiform qatlam
: Bipolyar va amakrin hujayralar ganglion hujayralari bilan
sinapslashadi. Signallarni o‘tkazish va kuchaytirishda ishtirok etadi.
Ganglion hujayralar qatlami
: Retina orqali o‘tayotgan neyron signallarning asosiy
manbai hisoblanadi. Bu qatlamdagi hujayralarning aksonlari ko‘z nervini hosil qiladi.
Ichki chegaraviy membrana
: Retina va shisha tananing (corpus vitreum) orasidagi
chegara hisoblanadi. U glial hujayralar tomonidan hosil qilinadi.
Fotoretseptorlar morfologiyasi
Retinada ikkita asosiy fotoretseptor mavjud:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
91
Tayoqchalar (Rod cells)
– 100 milliondan ortiq. Yorug‘lik sezgirligi yuqori, lekin rangni
ajrata olmaydi.
Konuschalar (Cone cells)
– taxminan 6 million. Ular rang ajratishda va keskin ko‘rishda
muhim. Har bir konuscha turli rang spektriga sezuvchan (qizil, yashil, ko‘k).
Ularning morfologik tuzilishi:
Tashqi segment
– yorug‘likni qabul qiluvchi disklar mavjud.
Ichki segment
– mitoxondriya, ribosoma va boshqa organellalarni o‘z ichiga oladi.
Yadro sohasi
– yadrosi joylashgan.
Sinaptik tuguncha
– keyingi neyronlar bilan sinaps qiladi.
Xulosa
To‘r parda (retina) — ko‘zning murakkab tuzilgan, yuqori darajada ixtisoslashgan va
ko‘rish funksiyasini ta’minlovchi asosiy sezuvchi qismidir. Retina tuzilishida joylashgan o‘nta
qatlam har biri o‘ziga xos morfologik xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning har biri yorug‘likni
qabul qilish, uni neyron signallariga aylantirish va markaziy asab tizimiga uzatishda muhim rol
o‘ynaydi.
Ayniqsa, fotoretseptorlar (tayanch hujayralar) — tayoqchalar va konuslar yorug‘likni
qabul qilishda asosiy strukturaviy elementlar hisoblanadi.
Har bir qatlamning o‘zaro uzviy bog‘liqligi va funktsional integratsiyasi retinaning
umumiy faoliyatini ta’minlaydi. Masalan, pigment epiteliysi yorug‘likning sochilishini
kamaytiradi, fotoretseptorlar yorug‘likni qabul qiladi, bipolyar va ganglion hujayralar esa
signallarni bosh miya korteksiga uzatadi. Bu murakkab zanjir uzluksiz ishlashi orqali inson atrof-
muhitni yorug‘lik orqali to‘g‘ri qabul qiladi, ranglarni, shakllarni va harakatni aniqlaydi.
Retinaning bu muhim funksional tizimi buzilganda turli xil ko‘z kasalliklari yuzaga
keladi.
Masalan,
diabetik retinopatiya
,
glaukoma
,
makulyar degeneratsiya
kabi patologiyalar
ko‘rish qobiliyatini pasaytiradi yoki butunlay yo‘qolishiga olib keladi. Shu sababli, retinaning
har bir qatlamining sog‘lom ishlashi nafaqat normal ko‘rish uchun, balki ko‘z salomatligini
saqlashda ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada retina qatlamlarining gistologik tuzilishi va ularning ko‘rishdagi
fiziologik ahamiyati yoritildi. Retina morfologiyasini chuqur o‘rganish oftalmologik kasalliklarni
erta aniqlash, davolash va profilaktikada muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ross, M.H., Pawlina, W. (2015).
Histology: A Text and Atlas with Correlated Cell and
Molecular Biology
. 7th Edition. Wolters Kluwer. – Retina qatlamlari va
fotoretseptorlarning mikroskopik tuzilishi haqida mukammal axborot.
2.
Kandel, E.R., Schwartz, J.H., Jessell, T.M. (2013).
Principles of Neural Science
. 5th
Edition. McGraw-Hill Education. – Retina va ko‘rish yo‘llarining neyrofiziologik
asoslari keng yoritilgan.
3.
Forrester, J.V., Dick, A.D., McMenamin, P.G., Roberts, F. (2015).
The Eye: Basic
Sciences in Practice
. 4th Edition. Elsevier. – Retina anatomiyasi, funktsiyasi va
kasalliklari haqida.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
92
4.
Snell, R.S., Lemp, M.A. (2013).
Clinical Anatomy of the Eye
. 2nd Edition. Wiley-
Blackwell.–Retina va uning klinik ahamiyati, ayniqsa glaukoma va retinopatiya
kontekstida.
5.
Alberts, B. et al. (2014).
Molecular Biology of the Cell
. 6th Edition. Garland Science. –
Fotoretseptorlar va ularning molekulyar darajadagi ishlash mexanizmlari yoritilgan.
6.
Анатомия человека. Том 2 / Под ред. М.Р. Сапина. — М.: МЕДпресс-информ, 2014.
– Ko‘zning anatomik tuzilmasi, shu jumladan retina qatlamlari haqida.
