ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
93
O‘PKA ALVEOLALARI: ULARNING GISTOLOGIK TUZILISHI VA GAZ
ALMASHINUVIDAGI ROLI
Zokirova N.B.
prof. DSc.
Muhammadaliyeva D.I.
Tillayeva S.E.
Alfraganus University Tashkent, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16757357
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘pka alveolalarining gistologik tuzilishi, ularning
hujayraviy tarkibi va gaz almashinuvidagi roli batafsil yoritilgan. Alveola devorining asosiy
komponentlari — I va II tip pnevmositlar, surfaktant, interalveolyar septum va alveolyar
makrofaglar morfologik nuqtai nazardan tahlil qilingan. Shuningdek, alveola va kapillyarlar
o‘rtasidagi tuzilmaviy moslashuvlar hamda gaz almashinuvi mexanizmi izchil bayon etilgan.
Mavzuning dolzarbligi, ayniqsa respirator kasalliklar, surfaktant yetishmovchiligi,
emfizema va fibroz kabi klinik holatlarda alveolalarning buzilishi bilan bog‘liq patologiyalarni
anglashda namoyon bo‘ladi.
Kalit so‘zlar:
Alveola, pnevmosit, surfaktant, gaz almashinuvi, o‘pka, alveola–kapillyar
to‘siq, gistologiya.
Аннотация.
В данной статье подробно рассмотрена гистологическая структура
альвеол лёгких, их клеточный состав и роль в процессе газообмена. Проведен
морфологический анализ основных компонентов альвеолярной стенки — пневмоцитов I и
II типов, сурфактанта, интеральвеолярной перегородки и альвеолярных макрофагов.
Также описана структурная адаптация между альвеолами и капиллярами,
обеспечивающая эффективный газообмен. Актуальность темы особенно проявляется
при понимании патологий, связанных с нарушением структуры альвеол, таких как
респираторный дистресс-синдром, эмфизема и фиброз.
Ключевые слова:
Альвеола, пневмоциты, сурфактант, газообмен, лёгкие,
альвеолярно-капиллярный барьер, гистология.
Abstract.
This article provides a detailed analysis of the histological structure of
pulmonary alveoli, their cellular composition, and their essential role in gas exchange. The
morphological features of the alveolar wall components — type I and type II pneumocytes,
surfactant, interalveolar septum, and alveolar macrophages — are described in depth. The
structural adaptations between alveoli and capillaries that ensure effective gas diffusion are also
discussed. The relevance of the topic becomes evident in understanding clinical conditions such
as neonatal respiratory distress syndrome, emphysema, and pulmonary fibrosis, which are
associated with alveolar damage.
Keywords:
Alveolus, pneumocytes, surfactant, gas exchange, lungs, alveolar–capillary
barrier, histology.
Kirish
O‘pka — inson organizmidagi hayot uchun zarur bo‘lgan eng muhim a’zolardan biri
bo‘lib, u tashqi muhitdan olingan kislorodni qonga yetkazish va karbonat angidridni chiqarib
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
94
yuborish funksiyasini bajaradi. O‘pkalar ko‘krak qafasida joylashgan juft a’zo bo‘lib, ularning
asosiy vazifasi —
gaz almashinuvini ta’minlash
dir. Bu jarayon aynan o‘pka ichida joylashgan
alveolalar
da sodir bo‘ladi.
Alveolalar
— o‘pkaning mikroskopik darajadagi asosiy funksional va struktur birliklari
bo‘lib, ular yupqa epiteliy bilan qoplangan va kapillyar tarmog‘i bilan zich o‘ralgan mayda havo
pufakchalaridir. Inson organizmida o‘rtacha 300 milliondan ortiq alveola mavjud bo‘lib, ular
umumiy 70-100 m² gacha bo‘lgan gaz almashinuvi yuzasini tashkil etadi. Bu keng sirt orqali
kislorod qondagi gemoglobin bilan bog‘lanadi va karbonat angidrid chiqariladi.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, nafas olish tizimining sog‘lom faoliyati bevosita
alveolalarning to‘g‘ri tuzilishi va ish faoliyatiga bog‘liqdir. Har qanday patologik jarayon,
ayniqsa surunkali obstruktiv o‘pka kasalliklari, interstitsial pnevmoniyalar yoki yangi
tug‘ilganlarda surfaktant yetishmovchiligi natijasida alveolalarning tuzilmasi buzilsa, gaz
almashinuvi izdan chiqadi va bu butun organizmning hayotiy faoliyatiga jiddiy salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Shu boisdan ushbu maqolada
o‘pka alveolalarining gistologik tuzilishi, hujayraviy
tarkibi va ular orqali amalga oshadigan gaz almashinuv jarayonlari
ilmiy asosda tahlil
qilinadi. Maqolaning maqsadi — alveolalarning morfo-funksional tuzilishini chuqur o‘rganish
orqali ularning fiziologik ahamiyatini yoritish va klinik nuqtai nazardan qanday patologik
o‘zgarishlar yuz berishini ko‘rsatishdir.
O‘pka va alveola tushunchasi
O‘pka — ko‘krak qafasida joylashgan juft a’zo bo‘lib, tashqi muhitdan olingan havodagi
kislorodni qonga o‘tkazish va karbonat angidridni chiqarib yuborish orqali asosiy gaz
almashinuv a’zosi hisoblanadi. Har bir o‘pka plevra bilan qoplangan va bronxial daraxt orqali
tashqi muhit bilan bog‘langan. O‘pkalarning asosiy morfologik birliklari bronx, bronxiolalar va
ulardan tarmoqlanib chiqadigan
alveolalardir
.
Gistologik jihatdan o‘pka to‘qimasi bronxial epiteliy, elastik tolalar, qon tomirlari, limfa
tomirlari, alveolalar va oraliq biriktiruvchi to‘qimalardan iborat. Ayniqsa, terminal
bronxiolalardan keyin boshlanadigan respirator bronxiolalar, alveolyar o‘tkazuvchi yo‘llar
(ductus alveolaris) va
alveolyar xaltachalar (saccus alveolaris)
— asosiy gaz almashinuv
maydonini tashkil etadi.
Alveola
— bu o‘pkaning eng kichik, ammo eng muhim struktur va funksional birligi
bo‘lib, yupqa epiteliy bilan qoplangan va atrofini kapillyar tarmog‘i o‘ragan havo pufagidir. Har
bir alveola gaz almashinuv uchun maxsus moslashgan bo‘lib, kislorod va karbonat angidridning
diffuziya asosida o‘tishini ta’minlaydi.
Inson organizmida o‘rtacha
300–350 million
alveola mavjud bo‘lib, ularning umumiy sirt
maydoni taxminan
70–100 kvadrat metrni
tashkil etadi. Bu keng yuzaga ega bo‘lishi gazlarning
samarali almashinuvini ta’minlaydi. Alveolalar o‘pkaning eng distal qismida — respirator
bronxiolalardan keyin joylashgan bo‘lib, ularning devorlari yupqa, sirtlari esa ho‘l bo‘lishi bilan
gaz o‘tishini yengillashtiradi.
Alveola devorining gistologik tuzilishi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
95
Alveola devori juda yupqa bo‘lib, gaz almashinuvi uchun mukammal moslashgan. Uning
asosiy tuzilma birliklarini
pnevmositlar
,
interalveolyar septum
va
alveolyar makrofaglar
tashkil etadi.
Pnevmositlar
Alveola devorining asosiy hujayralari —
I va II turdagi pnevmositlar
bo‘lib, ular o‘ziga
xos morfologik va funksional farqlarga ega:
I-tip pnevmositlar
— bu yassi, yupqa hujayralar bo‘lib, alveola yuzasining 95% qismini
egallaydi. Ular orqali gazlar diffuziya yo‘li bilan o‘tadi, ya’ni kislorod qon kapillyariga o‘tadi,
karbonat angidrid esa chiqib ketadi.
II-tip pnevmositlar
— kubsimon shaklda bo‘lib, miqdor jihatdan ko‘proq, lekin yuzada
kamroq joy egallaydi. Ular alveola ichiga
surfactant
deb ataluvchi maxsus moddani ishlab
chiqaradi.
Surfactant
Surfactant — bu lipoproteidli moddalar majmuasi bo‘lib, u alveola yuzasida suyuq
plyonka hosil qiladi. U
alveolalarning yuzaki tarangligini kamaytiradi
, shuningdek
alveolalarning so‘lib qolishining oldini oladi. Surfaktant ayniqsa yangi tug‘ilganlarda muhim
bo‘lib, uning yetishmovchiligi respirator distress sindromiga olib keladi.
Interalveolyar septum
Alveolalarni ajratib turuvchi oraliq devor —
interalveolyar septum
deb ataladi. Uning
tarkibida quyidagilar mavjud:
Kapillyarlar (qon aylanishi uchun)
Fibroblastlar (biriktiruvchi to‘qimalarni hosil qiladi)
Kollagen va elastik tolalar (alveolaning elastikligini saqlaydi)
Alveolyar makrofaglar
Alveola ichida joylashgan
makrofaglar
(chang yutuvchi hujayralar) chang zarrachalari,
mikroorganizmlar va boshqa begona moddalarni yo‘q qiladi. Ular alveolalarning tozaligini
ta’minlaydi va nafas yo‘llarining infeksiyalardan himoyalanishida muhim rol o‘ynaydi.
Alveola va kapillyarlarning o‘zaro bog‘liqligi
Alveolalar va kapillyarlar o‘rtasidagi yaqin morfologik bog‘liqlik gaz almashinuv
jarayonining asosiy shartidir. Har bir alveola devori bilan bevosita aloqada bo‘lgan
qon
kapillyarlari
mavjud bo‘lib, ular orqali kislorod va karbonat angidrid gazlari erkin ravishda
almashinadi. Bu jarayon
alveolokapillyar to‘siq
yoki
alveola–kapillyar membrana
orqali
amalga oshadi.
Alveolokapillyar to‘siq (membrana)
quyidagi qatlamlardan tashkil topgan:
1.
I-tip pnevmosit sitoplazmasi
– gazlar aynan shu hujayralar orqali o‘tadi;
2.
Baza membrana
– pnevmositlar va kapillyar endoteliy orasida joylashgan yupqa
biriktiruvchi qatlam;
3.
Kapillyar endoteliy hujayralari
– qon tomir devorini tashkil qiladi.
Ushbu tuzilma o‘ta yupqa (o‘rtacha 0,2–0,6 mikrometr) bo‘lib, bu gazlarning oson
diffuziyasini ta’minlaydi. Alveola va kapillyarlarning devorlari bir-biriga zich yopishgan, ayrim
hollarda ular umumiy baza membranaga ega bo‘ladi. Bu esa gaz o‘tishini yanada tezlashtiradi.
Gaz almashinuvi jarayonida:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
96
Kislorod
alveola bo‘shlig‘idan kapillyardagi qonga o‘tadi;
Karbonat angidrid
esa qondan alveola ichiga o‘tadi va chiqarib yuboriladi.
Bu jarayon passiv diffuziya orqali sodir bo‘ladi va alveola devorining tuzilishi bu
harakatni maksimal darajada yengillashtiradi. Shu sababli alveola va kapillyar o‘rtasidagi
tuzilmaviy moslashuv nafas olish samaradorligini belgilaydi.
Gaz almashinuv mexanizmi
O‘pkalarda gaz almashinuv jarayoni — alveola bo‘shlig‘i bilan qon kapillyarlari o‘rtasida
kislorod (O₂) va karbonat angidrid (CO₂) gazlarining diffuziya asosida o‘zaro almashinishidir.
Bu jarayon
alveolokapillyar to‘siq
orqali amalga oshadi va u nafas olishning asosiy
fiziologik bosqichlaridan biridir.
Diffuziya tamoyili
Gaz almashinuvi
fizik-kimyoviy diffuziya qonunlari
asosida sodir bo‘ladi: gazlar har
doim yuqori bosimdan past bosimga qarab harakatlanadi.
Kislorod
alveola ichidagi havo (tashqi muhit)dan qon plazmasiga o‘tadi,
Karbonat angidrid
esa qondan alveola bo‘shlig‘iga o‘tib, nafas chiqarishda tashqariga
chiqariladi.
Gazlar harakati:
1.
O₂ yo‘li:
alveola → I-tip pnevmosit → baza membrana → kapillyar endoteliy → qon →
eritrotsit → gemoglobin bilan birikadi.
2.
CO₂ yo‘li:
aksincha yo‘nalishda, ya’ni eritrotsitdan alveola bo‘shlig‘iga o‘tadi.
1.
Mexanizmdagi gistologik moslashuvlar
Alveola devorining yupqaligi
(0,2–0,6 mkm) – gazlarning tez o‘tishiga imkon beradi.
Yuzaki taranglikni kamaytiruvchi surfaktant
– alveolalarning o‘z shaklini saqlab
qolishiga yordam beradi.
Katta gaz almashinuv yuzasi
(70–100 m²) – bir vaqtda katta hajmdagi gazlar harakatini
ta’minlaydi.
Kapillyarlarning zich tarmog‘i
– doimiy qon oqimi bilan gazlarni olib ketadi yoki olib
keladi.
Tashqi va ichki omillar ta’siri
Gaz almashinuv samaradorligiga quyidagilar ta’sir ko‘rsatadi:
Alveola devorining shikastlanishi (fibroz, infeksiyalar);
Surfaktant yetishmovchiligi;
Qon aylanish buzilishlari (o‘pka emboliyasi);
O‘pka to‘qimasining elastikligini yo‘qotishi (emfizema).
Klinik va funksional ahamiyati
Alveolalar tuzilmasining buzilishi nafaqat gaz almashinuvini izdan chiqaradi, balki hayot
uchun xavfli bo‘lgan kasalliklarning rivojlanishiga ham olib keladi. Shu sababli alveola
gistologiyasi nafas tizimi kasalliklarini tushunish, aniqlash va davolashda muhim ahamiyat kasb
etadi.
1
. Surfactant yetishmovchiligi
Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda, ayniqsa muddatidan oldin tug‘ilganlarda,
II-tip
pnevmositlar tomonidan surfaktant ishlab chiqarilishi sust bo‘lishi
mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
97
Bu holat **yangi tug‘ilganlar respirator distress sindromi (NRDS)**ga sabab bo‘ladi.
Alveolalar so‘lib qoladi, gaz almashinuvi buziladi va nafas yetishmovchiligi rivojlanadi.
Surfactant terapiyasi bu holatda asosiy davolash vositasidir.
2
. O‘pka emfizemasi
Emfizema — alveola devorlarining elastikligini yo‘qotib, kengayib ketishi va yemirilishi
bilan kechuvchi surunkali kasallikdir. Bu holat kapillyarlar bilan kontakt kamayishiga olib
keladi, natijada gaz almashinuv yuzasi qisqaradi. Asosiy sabablardan biri — surunkali chekish,
irsiy enzim tanqisligi (alfa-1 antitripsin yetishmovchiligi) bo‘lishi mumkin.
3.
O‘pka fibrozlari va alveolitlar
Fibroz
– alveolalarning oraliq biriktiruvchi to‘qimasi ortiqcha rivojlanib, ularning devori
qalinlashadi va elastikligini yo‘qotadi.
Alveolit
esa alveola ichining yallig‘lanishidir. Bu
jarayonlar nafas olishni qiyinlashtiradi, gazlar o‘tishini sekinlashtiradi va surunkali gipoksiya
(kislorod tanqisligi)ga olib keladi.
4. Gistologik tahlilning diagnostik-davolashdagi ahamiyati
Alveola to‘qimalarining mikroskopik tahlili (biopsiya) orqali yuqoridagi kasalliklar erta
bosqichda aniqlanishi mumkin. Gistologik tahlillar yallig‘lanish darajasi, hujayra o‘zgarishlari,
surfaktant yetishmovchiligi yoki fibroz holatini ko‘rsatadi. Bu esa to‘g‘ri tashxis qo‘yish va
individual davolash rejasini tuzishda muhim omildir.
Xulosa
O‘pka alveolalari nafas olish tizimining eng muhim va murakkab tuzilgan morfo-
funksional birliklari hisoblanadi. Ularning gistologik tuzilishi, xususan I va II tip pnevmositlar,
surfaktant ishlab chiqarilishi, interalveolyar septumning elastik komponentlari hamda alveolyar
makrofaglarning immunologik roli gaz almashinuvi samaradorligini belgilovchi asosiy
omillardandir. Alveola va kapillyar o‘rtasidagi to‘siqning o‘ta yupqaligi diffuziya jarayonini
yengillashtiradi va kislorod bilan karbonat angidridning o‘zaro almashinishini optimal darajada
ta’minlaydi.
Tashqi va ichki omillar ta’sirida alveola tuzilmasining buzilishi — surfaktant
yetishmovchiligi, fibroz, emfizema yoki infektsiyalar natijasida yuzaga keladigan morfologik
o‘zgarishlar butun organizmga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda
surfaktantning yetarli darajada ishlab chiqarilmasligi og‘ir klinik holat — respirator distress
sindromiga olib keladi.
Shu sababli, o‘pka alveolalarining normal gistologik tuzilishini chuqur o‘rganish, nafaqat
fiziologik jihatdan muhim, balki klinik amaliyotda ham dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib, nafas
olish bilan bog‘liq kasalliklarni to‘g‘ri aniqlash va samarali davolash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ross M.H., Pawlina W.
Histology: A Text and Atlas
. 8th ed. Wolters Kluwer, 2020.
2.
Junqueira L.C., Carneiro J.
Basic Histology: Text & Atlas
. 15th ed. McGraw-Hill, 2018.
3.
Gartner L.P., Hiatt J.L.
Color Textbook of Histology
. 4th ed. Elsevier, 2016.
4.
Wheater P.R., Burkitt H.G., Stevens A.
Wheater's Functional Histology: A Text and
Colour Atlas
. 6th ed. Elsevier, 2013.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
98
5.
Widmaier E.P., Raff H., Strang K.T.
Vander’s Human Physiology: The Mechanisms of
Body Function
. 16th ed. McGraw-Hill, 2019.
6.
Tortora G.J., Derrickson B.H.
Principles of Anatomy and Physiology
. 15th ed. Wiley,
2017.
