ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
911
UYG‘UR VA O‘ZBEK MAQOMLARINING MUSHTARAKLIGI
Narzullayeva Durdona Panji qizi
Yunus Rajabiy nomidagi O'zbek Milliy musiqa san'ati instituti.
An'anaviy xonandalik bo'limi 2 bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15696786
Annotatsiya. Mazkur maqolada uyg‘ur va o‘zbek xalq maqom san’ati o‘rtasidagi
mushtarakliklar tarixiy, madaniy va musiqiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida ikki
xalqning maqom merosida mavjud bo‘lgan ohangdorlik, uslub, ijro shakllari va cholg‘u
asboblaridagi o‘xshashliklar ilmiy asosda yoritilgan. Shuningdek, maqomlarning rivojlanishiga
ta’sir etgan umumiy tarixiy-madaniy omillar, ularning ijtimoiy hayotdagi o‘rni va avloddan
avlodga o‘tish mexanizmlari ham ko‘rib chiqiladi. Maqola Sharq musiqiy an’analarining
integratsiyalashuvi va madaniy almashinuvi nuqtai nazaridan ham dolzarb ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: uyg‘ur O‘n ikki maqomi, “Rost”, “Navo”, “Segoh”, “Bayot”, falsafiy
qarashlar, Sufiylik falsafasi.
ОБЩНОСТЬ УЙГУРСКОЙ И УЗБЕКСКОЙ МАКОМНОЙ ТРАДИЦИИ
Аннотация. В данной статье рассматриваются исторические, культурные и
музыкальные общие черты между макомным искусством уйгурского и узбекского
народов. В ходе исследования научно обоснованы сходства в мелодической структуре,
стиле исполнения, формах исполнения и используемых музыкальных инструментах.
Также освещаются общие историко-культурные факторы, оказавшие влияние на
развитие макомов, их роль в общественной жизни и механизмы передачи из поколения в
поколение. Особое внимание уделено философским аспектам и суфийским взглядам,
отражённым в содержании макомов. Статья представляет научную ценность с точки
зрения интеграции восточных музыкальных традиций и культурного обмена между
народами.
Ключевые слова: уйгурский цикл «Двенадцать макомов», «Рост», «Нава», «Сегох»,
«Байат», философские воззрения, философия суфизма.
COMMONALITIES BETWEEN UYGHUR AND UZBEK MAQOM TRADITIONS
Abstract. This article examines the historical, cultural, and musical commonalities
between the maqom traditions of the Uyghur and Uzbek peoples. The study scientifically
explores similarities in melodic structures, stylistic performance, execution forms, and musical
instruments used in both traditions. It also highlights the shared historical-cultural factors that
have influenced the development of maqoms, their role in social life, and mechanisms of
transmission from generation to generation. Special attention is given to philosophical themes
and Sufi interpretations reflected in maqom content. The article holds academic significance in
the context of Eastern musical tradition integration and intercultural exchange.
Keywords: Uyghur “Twelve Maqams” cycle, “Rost”, “Navo”, “Segoh”, “Bayot”,
philosophical concepts, Sufi philosophy.
Sharq xalqlari musiqiy merosi asrlar davomida o‘ziga xoslik, ruhiy boylik, madaniy
tafakkur va estetik qarashlarning mujassam ifodasi sifatida shakllangan. Bu musiqiy meroslar
orasida maqom san’ati alohida o‘rin egallaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
912
Maqom — bu oddiy musiqa emas, u xalqning tarixiy xotirasi, ruhiy olami va ma’naviy
dunyosining boy timsolidir. Ayniqsa, Markaziy Osiyo xalqlarida maqom san’ati uzoq yillik
an’anaviy tajribalarga, ma’naviy izlanishlarga asoslanadi va shu hududda yashovchi xalqlar —
xususan, o‘zbeklar va uyg‘urlar uchun mushtarak musiqiy merosning eng muhim
ko‘rinishlaridan biri hisoblanadi. O‘zbek va uyg‘ur xalqlari o‘rtasidagi madaniy aloqalar
qadimdan shakllanib kelgan bo‘lib, bu ikki xalqning turmush tarzi, urf-odatlari, til o‘xshashligi,
diniy va falsafiy qarashlari musiqiy ifodaning umumiy qirralarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Aynan maqom san’atidagi o‘xshashliklar, ohanglar va maqom tuzilmalari ushbu tarixiy-
madaniy mushtaraklikni ilmiy asosda o‘rganish zaruratini yuzaga keltirmoqda.
Uyg‘ur va o‘zbek maqomlari shakllanishida umumiy ijtimoiy-siyosiy va madaniy omillar
muhim rol o‘ynagan. Har ikki xalq o‘zining musiqiy madaniyatini rivojlantirishda qadimiy
shaharlardagi – Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent, Qashg‘ar, Yarkand kabi madaniy
markazlar ta’sirida bo‘lgan. Aynan shu markazlar orqali maqom ijrochiligi, musiqiy nazariya,
ashula matnlari va cholg‘ular an’anasi avloddan avlodga o‘tgan. Uyg‘ur xalqining “On ikki
maqomi” va o‘zbek xalqining “Shashmaqom” tizimi bir-biriga g‘oyat yaqin tuzilmaviy va
mazmuniy xususiyatlarga ega. Har ikkisi Sharq musiqiy nazariyasi – maqomot ilmi asosida
shakllanib, avvalgi asrlarda bir hududda yashagan xalqlarning umumiy musiqiy merosi sifatida
rivoj topgan. Masalan, “Rost”, “Navo”, “Segoh”, “Chorgoh”, “Bayot” kabi maqom nomlari va
ularning ohang tuzilmalari uyg‘ur va o‘zbek maqom tizimida birday mavjud. Bu esa ushbu ikki
xalqning musiqiy fikrlash madaniyati o‘rtasidagi yaqinlikni isbotlab beradi.
Maqom san’atida faqat musiqiy tuzilma emas, balki matnlar, ya’ni kuy bilan aytiladigan
she’riy asarlar ham muhim o‘rin tutadi. O‘zbek va uyg‘ur maqomlaridagi ashula matnlari, garchi
til jihatidan farq qilsa-da, ruhiy-mavzuiy yo‘nalishlari, estetik qarashlari bilan bir-biriga juda
yaqin. Har ikki xalq maqom san’atida sevgi, vafodorlik, ilohiy ishq, hayotiy tafakkur, insoniy
barkamollik kabi mavzular ustuvor o‘rin egallaydi. Bu esa shuni ko‘rsatadiki, maqom faqat
musiqiy shakl emas, balki xalq tafakkuri va estetik dunyoqarashining teran in’ikosi sifatida
qaraladi. Ayniqsa, Sufiylik falsafasi ta’sirida shakllangan maqom matnlari turk xalqlarining
umumiy ruhiy-axloqiy merosini ko‘rsatib beradi.
Uyg‘ur va o‘zbek maqomlaridagi mushtarakliklar faqat tarixiy ildizlar bilan emas, balki
ijro uslublarida ham ko‘zga tashlanadi. Har ikki xalqda maqom ijrosi nafislik, mahorat, chuqur
musiqiy tafakkur va ijodiy yondashuv asosida amalga oshiriladi.
Maqomlar odatda guruhli ijroda – sozandalar, xonandalar va cholg‘u asboblari
hamohangligida kuylanadi. Dutor, tanbur, gijjak, nay, doira kabi cholg‘u asboblarining maqom
ijrosida tutgan o‘rni uyg‘ur va o‘zbek maqomlarida deyarli bir xil. Bunday musiqiy vositalarning
o‘xshashligi esa xalqning umumiy musiqiy an’analariga asoslanadi.
So‘nggi yillarda uyg‘ur va o‘zbek maqomlari YUNЕSKO tomonidan nomoddiy madaniy
meros sifatida e’tirof etilib, xalqaro miqyosda e’tibor qozonmoqda. Jumladan, 2003-yilda o‘zbek
Shashmaqomi YUNЕSKOning “Insoniyat og‘zaki va nomoddiy merosi durdonalari” ro‘yxatiga
kiritilgan bo‘lsa, 2005-yilda uyg‘ur O‘n ikki maqomi ham shu ro‘yxatdan joy olgan. Bu holat
ikki xalqning musiqiy merosini global kontekstdagi o‘rni va ahamiyatini yanada oshirib, ularni
xalqaro miqyosda birlashtiruvchi madaniy ko‘prik sifatida namoyon etadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
913
Maqom san’atining mushtarakligi o‘zbek va uyg‘ur xalqlari o‘rtasidagi tarixiy
hamkorlikni, o‘zaro madaniy almashinuvni, ruhiy qarindoshlikni yanada chuqurroq anglashga
xizmat qiladi. Shu bilan birga, bu musiqiy merosni chuqur o‘rganish, uni ilmiy asosda tadqiq
etish va yosh avlodga yetkazish masalasi bugungi kunda dolzarb bo‘lib qolmoqda. Maqom — bu
millatning ruhiy qomusi, u xalq qalbidan, tarixidan va tafakkuridan oziqlanadi. Shuning uchun
maqom san’atidagi o‘xshashliklar, farqlar, ularning tarixiy ildizlari va zamonaviy talqinlarini
o‘rganish nafaqat musiqashunoslik, balki umumiy madaniyatshunoslik, tarix va falsafa nuqtai
nazaridan ham katta ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston musiqashunosligida maqom san’ati bo‘yicha eng salmoqli tadqiqotlar
orasida Yunus Rajabiy asarlari alohida o‘rin tutadi. Uning “Shashmaqom” nomli kitobi maqom
ijrochiligi, tuzilmasi va musiqiy shakllari haqida chuqur ma’lumot beradi. U o‘z izlanishlarida
o‘zbek Shashmaqomi asoslarini qadimiy Musiqiy Maqomot ilmi bilan bog‘laydi va maqomning
nafaqat musiqa, balki falsafiy va madaniy tizim sifatidagi jihatlarini tahlil qiladi. Rajabiy
asarlarida “Rost”, “Navo”, “Segoh”, “Bayot”, “Chorgoh” kabi maqomlarning tuzilmalari, ohang
xarakteri, ijro uslubi haqida bayon qilinar ekan, ushbu maqom nomlarining uyg‘ur “On ikki
maqom” tizimidagi mavjudligi ushbu ikki xalq o‘rtasidagi musiqiy mushtaraklikka ishora qiladi.
Musiqa nazariyachisi Rauf Yusupovning “O‘zbek xalq maqomlari” asari ham ushbu
yo‘nalishda muhim manbalardan biri bo‘lib, unda maqomning modal (lad) tizimi, ritmik
tuzilmalari va tarixiy shakllanish bosqichlari ilmiy asosda bayon etilgan. Yusupov maqom tizimi
Sharqda qadimdan mavjud bo‘lgan musiqiy nazariya – “Dastgoh” tizimi bilan bog‘liq holda
o‘rganilganini ko‘rsatadi. Bu tizim, ayniqsa, Eronda “dastgoh”, Ozarbayjonda “mug‘om”, Arab
dunyosida “maqom”, Turkmanistonda “mukam”, uyg‘urlarda esa “On ikki maqom” nomi bilan
tanilgan. Bu atamalar farqli bo‘lsa-da, ularning ichki mohiyati va musiqiy-funksional tuzilmasi
ko‘p jihatdan bir-biriga yaqin. Bu holat maqomlarning yagona madaniy ildizga tayanishini
isbotlaydi.
Uyg‘ur maqom san’ati bo‘yicha Xitoyda va xalqaro doirada ko‘plab tadqiqotlar olib
borilgan. Jumladan, uyg‘ur musiqashunosi Toxtiy Hudoyorovning “On ikki maqom” nomli ilmiy
monografiyasi uyg‘ur maqom tizimining kelib chiqishi, tarixi, maqomlarning ichki tuzilmasi, har
bir maqomdagi bo‘limlar (bashiq, dastan, mashrap, muqam, etc.) haqida batafsil ma’lumot beradi.
Hudoyorov maqomlarning xalq hayotidagi rolini chuqur tahlil qilib, uni uyg‘ur xalqining
tarixiy xotirasi sifatida talqin qiladi. U o‘z izlanishlarida o‘zbek Shashmaqomi bilan uyg‘ur O‘n
ikki maqomi o‘rtasida mavjud bo‘lgan umumiyliklarga ham to‘xtaladi. Unga ko‘ra, ikki tizimda
“Chorgoh”, “Segoh”, “Navo”, “Bayot” kabi maqom nomlari nafaqat bir xil nomlangan, balki
ularning ohang strukturasi ham o‘zaro chambarchas bog‘langan.
Shuningdek, olima Ruxangul Abdurahmonning ingliz tilida yozilgan “The Twelve
Muqams of the Uyghurs” (2010) nomli monografiyasida uyg‘ur maqomlari xalq og‘zaki ijodi,
diniy-falsafiy tasavvurlar va qadimiy turkiy musiqiy meros bilan bevosita bog‘langanligi haqida
fikr yuritiladi. Ruxangul On ikki maqomning har bir bo‘limi – “rak”, “chebbiyat”,
“qoshqarchilik” kabi qismlarining ma’naviy va madaniy zamirini yoritgan. Ayniqsa,
maqomlarning Sufiylik falsafasi bilan aloqadorligi, ularning ijrosidagi ruhiy tafakkur va hissiyot
ifodasi haqida yozgan mulohazalari o‘zbek maqomlariga ham daxldor bo‘lishi mumkinligini
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
914
ko‘rsatadi. Shashmaqomdagi ko‘plab ashulalarda ham Alloh ishqi, ruhiy poklanish, ichki
uyg‘onish mavzulari yetakchi o‘rinda turadi.
Maqom san’atining adabiy jihati ham ko‘plab adabiyotlarda tadqiq etilgan. Jumladan,
o‘zbek maqomlaridagi ashula matnlari ko‘pincha Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Fuzuliy
kabi klassik shoirlarning g‘azallari asosida ijro etiladi. Shu bilan birga, uyg‘ur maqomlarida ham
Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnaki, Mashrab kabi mutafakkirlarning asarlari asosida ijro
qilinadigan kuylarga uchrash mumkin. Bu holat o‘zbek va uyg‘ur xalqlari madaniyatining
tarixan bir-biriga yaqin bo‘lganligini yana bir bor isbotlaydi. Musiqiy ifoda vositasi orqali bir xil
ruhiy-estetik mazmunning yetkazilishi bu xalqlarning bir xil madaniy va falsafiy zaminga ega
ekanidan darak beradi.
Maqomlar ijtimoiy hayotda tutgan o‘rni va ularning avloddan avlodga o‘tish jarayoni
haqida Ko‘zim Komilovning “O‘zbek musiqa folklori” asarida keng fikr yuritilgan. U o‘z
tadqiqotida Shashmaqomning xalq orasida keng tarqalgan variantlarini o‘rganadi va uning
og‘zaki an’ana orqali uzatilishini asoslaydi. Uyg‘ur maqomlari ham xuddi shunday og‘zaki yo‘l
bilan uzatilgan. Xususan, uyg‘ur xalqida maqom ijrochilari – “Muqomchilar” o‘z kasbini
shogirdlarga berkitilgan tarzda, marosimlarda, diniy yig‘inlarda o‘rgatgan. Bu usul o‘zbek
maqom an’analariga ham xos bo‘lib, bu jihatlarda ham mushtaraklik yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Adabiy manbalar orasida Abdunabi Ismatullayevning maqolalari va intervyulari ham
o‘zbek maqomlarining uyg‘ur maqomlari bilan tarixiy bog‘liqligini ko‘rsatadi. U o‘z
izlanishlarida maqom ijrochiligi maktablari, ijrodagi regionlararo tafovutlar, ohanglar tizimi va
maqomlar orasidagi melodik ko‘chishlar haqida ilmiy izohlar bergan. Bu ko‘chishlar faqat
musiqiy o‘zgarish emas, balki xalqaro madaniy ta’sirlar, ijtimoiy migratsiyalar natijasida yuzaga
kelganligini ta’kidlaydi.
Yuqorida keltirilgan barcha manbalar uyg‘ur va o‘zbek maqomlarining musiqiy, adabiy,
estetik va tarixiy mushtarakligini ko‘rsatishga xizmat qiladi. Ular maqom san’atining faqat
musiqiy shakl emas, balki xalq tafakkurining, ruhiyatining, falsafasining, hayot tarzining o‘ziga
xos ifodasi ekanligini ilmiy asosda isbotlaydi. Ushbu adabiyotlar asosida shuni aytish mumkinki,
maqom san’ati — bu ikki xalqni birlashtiruvchi ruhiy-madaniy ko‘prikdir. U orqali biz faqat
musiqa emas, balki tarix, madaniyat, falsafa, adabiyot va estetik dunyoqarashning umumiy
qatlamlarini o‘rganish imkoniga ega bo‘lamiz.
Maqom san’ati o‘zbek va uyg‘ur xalqlari musiqiy merosining eng nozik, boy va
mukammal shakllaridan biri bo‘lib, ularning tarixiy-madaniy aloqalari, estetik qarashlari va
ruhiy dunyoqarashi o‘rtasidagi mushtaraklikni yaqqol aks ettiradi. Shashmaqom va On ikki
maqom tizimlari ilk qarashda turli hududlarda shakllangandek tuyulsa-da, ularning lad-melodik
qurilishi, asosiy maqom nomlari, ijro an’analari va ashula mazmunlaridagi o‘xshashliklar
ularning yagona musiqiy-falsafiy
Maqom san’ati ikki xalq hayotida nafaqat musiqa, balki ma’naviy dunyo, adabiy estetik
qarashlar, madaniy ifoda vositasi sifatida ham chuqur ildiz otgan. Bu san’at avloddan avlodga
og‘zaki ijod orqali o‘tgan, xalq hayoti bilan chambarchas bog‘liq holda yashab kelgan. Shu
sababli maqomlarni o‘rganish orqali nafaqat musiqiy tajriba, balki xalq ruhiyati, tarixiy xotirasi
va madaniy o‘zligini anglash ham mumkin bo‘ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
915
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, o‘zbek va uyg‘ur maqomlarining mushtarakligi ularning
umumiy turkiy ildizlari, Sharq musiqiy tafakkuriga mansubligi hamda ko‘p asrlik madaniy
aloqalar mahsuli sifatida qaralishi lozim. Ushbu mushtaraklik ikki xalq musiqiy merosini qiyosiy
tadqiq etish, uni saqlash va targ‘ib qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Kelajakda bu
borada yanada chuqurroq tadqiqotlar olib borilishi, zamonaviy texnologiyalar vositasida
maqomlarning raqamlashtirilishi, xalqaro ilmiy hamkorliklar orqali maqomlarni global miqyosda
o‘rganish – bu boy madaniy merosni asrash va yangi avlodga yetkazishning dolzarb vazifasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yхati:
1.
Rajabiy, Y. (1978).
Shashmaqom
. Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti.
2.
Yusupov, R. (1983).
O‘zbek xalq maqomlari
. Toshkent: Fan.
3.
Hudoyorov, T. (2004).
On ikki maqom
. Urumchi: Shinjon Xalq nashriyoti.
4.
Ruxangul Abdurahmon. (2010).
The Twelve Muqams of the Uyghurs
. Urumchi: Xinjiang
Arts Press.
5.
Komilov, K. (1996).
O‘zbek musiqa folklori
. Toshkent: O‘zbekiston.
6.
Ismatullayev, A. (2020). “Maqom san’ati va milliy musiqiy tafakkur.” //
Musiqa va
madaniyat
jurnali, 2-son.
7.
Saidov, S. (2015).
Sharq maqom san’ati: tarix, nazariya va amaliyot
. Toshkent: San’at.
