788
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
YOSHLARNI MAQOM SAN’ATIGA QIZIQTIRISH VA ULARNI
QO‘LLAB-QUVVATLASH
Narzullayeva Durdona Panji qizi
Professional ta'lim fakuleteti
An'anaviy xonandalik yo'nalishi 2-kurs talabasi
Yunus Rajabiy nomidagi O'zbek Milliy musiqa san'ati instituti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15225707
Annotatsiya.
Yoshlarni maqom san’atiga qiziqtirish va qo‘llab-quvvatlash
O‘zbekistonning madaniy merosini saqlash va rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Maqom
musiqasi o‘ziga xos, chuqur tarixiy va madaniy ahamiyatga ega bo‘lib, xalqning ma’naviy
qadriyatlarini aks ettiradi. Biroq, zamonaviy musiqaning keng tarqalishi va global
madaniyatning ta'siri sababli, yoshlar orasida maqom san'ati bilan qiziqishning kamayishi
kuzatilmoqda. Ushbu maqola, yoshlarni maqom san'ati bilan tanishtirish va ularni bu san’atga
qiziqtirish uchun amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan amaliy chora-tadbirlar, ta’lim tizimi,
zamonaviy texnologiyalar va media vositalari orqali targ‘ibot, shuningdek, musiqiy festival va
tanlovlar orqali yoshlarni jalb qilish yo‘llarini ko‘rib chiqadi. Maqom san'ati yoshlar uchun
faqat musiqa emas, balki milliy madaniyatni anglash va qadrlash imkoniyatini taqdim etadi.
Yoshlarni maqom san'atiga qiziqtirish, ularning ijodiy salohiyatini rivojlantirish va milliy
merosga hurmatni shakllantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Maqom san’ati, an’anaviy musiqa, madaniy meros,
maqom festivali,
musiqa tanlovi, zamonaviy texnologiyalar, musiqiy festival, madaniy tarbiya, innovatsion
yondashuv.
ЗАИНТЕРЕСОВАТЬ И ПОДДЕРЖАТЬ МОЛОДЕЖЬ В ИСКУССТВЕ МАКОМА
Аннотация.
Привлечение молодежи к искусству макама и поддержка его
развития имеют важное значение для сохранения и развития культурного наследия
Узбекистана. Музыка макам обладает уникальной, глубокой исторической и культурной
значимостью, отражая духовные ценности народа. Однако, в связи с широким
распространением современной музыки и влиянием глобальной культуры, наблюдается
снижение интереса молодежи к искусству макама. В данной статье рассматриваются
практические меры по ознакомлению молодежи с искусством макама, его популяризации
через систему образования, современные технологии и медиа-ресурсы, а также
привлечение молодежи через музыкальные фестивали и конкурсы. Искусство макама для
молодежи — это не только музыка, но и возможность понять и ценить национальную
культуру. Привлечение молодежи к искусству макама способствует развитию их
творческого потенциала и формированию уважения к национальному наследию.
789
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Ключевые слова:
Искусство макама, традиционная музыка, культурное наследие,
фестиваль макама, музыкальный конкурс, современные технологии, музыкальный
фестиваль, культурное воспитание, инновационный подход.
TO INTEREST AND SUPPORT YOUNG PEOPLE IN THE ART OF MAQOM
Abstract.
Engaging young people in maqom art and supporting its development is of
great importance for the preservation and development of Uzbekistan's cultural heritage.
Maqom music is unique, with deep historical and cultural significance, reflecting the spiritual
values of the people. However, due to the widespread popularity of modern music and the
influence of global culture, there is a decline in interest among young people in maqom art. This
article explores practical measures to introduce young people to maqom art, promote it through
the education system, modern technologies, and media, as well as attracting youth through
musical festivals and competitions. Maqom art for young people is not only music but also an
opportunity to understand and appreciate national culture. Engaging youth in maqom art
contributes to the development of their creative potential and the formation of respect for
national heritage.
Keywords:
Maqom art, traditional music, cultural heritage, maqom festival, music
competition, modern technologies, music festival, cultural education, innovative approach.
O‘zbekistonda an’anaviy musiqa va maqom san’atining o‘ziga xos o‘rni bor. Ushbu
musiqiy janrlar milliy madaniyatimizning ajralmas qismidir. Biroq, so‘nggi yillarda yoshlarning
maqom va an’anaviy musiqaga bo‘lgan qiziqishida pasayish kuzatilmoqda. Zamonaviy
musiqaning keng tarqalishi, global ta'sirlar, ijtimoiy tarmoqlarning roli kabi omillar yoshlarni
an’anaviy musiqadan uzoqlashtirmoqda. Biroq, bu vaziyatni o‘zgartirish uchun bir qator amaliy
ishlar va yechimlarni ishlab chiqish mumkin. Ushbu xulosada, O‘zbekiston yoshlarini maqom va
an’anaviy musiqaga qiziqtirish uchun amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan konkret chora-tadbirlar
va yechimlar tahlil qilinadi. Yoshlarni an’anaviy musiqaga bo‘lgan qiziqishini oshirishning
birinchi bosqichi, ta’lim tizimida maqom va an’anaviy musiqaning o‘rni va ahamiyatini
kuchaytirishdir. O‘zbekistonda musiqa ta'limi tizimi o‘quvchilarga musiqa san’ati haqida
umumiy bilimlar beradi, biroq maqom va an'anaviy musiqaning chuqur o‘rganilishi, alohida
diqqat va e’tiborga sazovor san'atlardir. Bu yo‘nalishdagi bilimlar yoshlarni milliy musiqaga jalb
qilish uchun kuchli asosi bo‘lishi mumkin. Yoshlarni maqom va an’anaviy musiqaga
qiziqtirishning birinchi qadamlaridan biri, o‘quv dasturlariga maqom va an’anaviy musiqa
janrlarini kiritishdir.
Bu o‘quvchilarga o‘z xalqining musiqa merosi haqida bilim berish va shu bilan birga,
ularni musiqaning muhim ijtimoiy va ma'naviy rolini tushunishga undaydi.
790
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Maqom va an'anaviy musiqani o‘rganish uchun o‘quvchilarga maxsus darslar tashkil
etish, mahorat sinflari va ustozlar bilan uchrashuvlar o‘tkazish, o‘quvchilarni musiqiy
an'analarga bog‘lash mumkin.
O‘zbekistonning ko‘plab san’at maktablari va musiqa akademiyalarida an'anaviy
musiqani o‘rganishga katta e’tibor beriladi. Biroq, bunday o‘quv dasturlari ko‘pincha yuqori sinf
o‘quvchilari uchun mavjud, bu esa yoshlarning an'anaviy musiqaga qiziqishini boshlang‘ich
bosqichdan oshirib yuboradi. Shu bois, maqom va an'anaviy musiqaning joriy o‘quv dasturlariga
kiritilishi, yoshlar orasida bu san'atlarga bo‘lgan qiziqishni oshirishda samarali bo‘ladi.
Zamonaviy texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlar yoshlarning musiqaga bo‘lgan
qiziqishini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlarning o‘rni juda
katta bo‘lib, ular orqali yangi musiqalar va madaniy tendentsiyalar tez tarqaladi. O‘zbek
an'anaviy musiqasini zamonaviy texnologiyalar yordamida yoshlar orasida ommalashtirish, uni
kengroq auditoriyaga yetkazish imkonini beradi. Birinchidan, ijtimoiy tarmoqlarda maqom va
an'anaviy musiqaga bag‘ishlangan sahifalar yaratish mumkin. Ushbu sahifalar orqali an'anaviy
musiqaning turli janrlarini keng auditoriyaga taqdim etish, yoshlarni bu yo‘nalishlarga jalb
qilishda muhim omil bo‘lishi mumkin. Bunday platformalar orqali yoshlar maqom musiqasining
afzalliklarini, uning tarixini va o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Shuningdek, videolar va musiqiy kontentlarni YouTube va TikTok kabi platformalarda ulashish
orqali maqom va an'anaviy musiqani zamonaviy stil va vizual tasvirlar bilan taqdim etish
yoshlarni ko‘proq qiziqtiradi.
Ikkinchidan, an'anaviy musiqaning zamonaviy yoshlar orasida ommalashishiga imkon
yaratish uchun musiqiy festival va tanlovlar tashkil etish zarur. O‘zbekistonning turli
hududlarida an'anaviy musiqaga bag‘ishlangan musiqa festival va tanlovlari o‘tkazish, yoshlarni
o‘zlarini ifodalashga va o‘z madaniyatini namoyish etishga undaydi. Bunday tadbirlar orqali
yoshlar, nafaqat an'anaviy musiqani o‘rganadi, balki uning zamonaviy kontekstda qanday
rivojlanish mumkinligini ham ko‘rishadi. Misol uchun, “Maqom musiqasi festivali” yoki
“An'anaviy musiqa musobaqalari” kabi tadbirlar yoshlarning qiziqishini orttirish uchun samarali
bo‘ladi.
Yoshlarni an’anaviy musiqaga qiziqtirishda muhim omillardan biri, milliy an’analarga
hurmatni shakllantirishdir. O‘zbekistonning boy madaniy merosi, ayniqsa, maqom musiqasi kabi
qadimiy san’at turlari, yoshlarni milliy qadriyatlar va madaniyatga hurmat bilan qarashga
undaydi.
Bu hurmatni shakllantirish uchun, yoshlarni an'anaviy musiqaning ahamiyatini
tushuntiradigan keng jamoatchilik faoliyatlari tashkil etish zarur. Birinchidan, madaniy merosni
himoya qilish uchun yoshlar o‘rtasida o‘rganish va o‘qitish jarayonlari mustahkamlanishi kerak.
791
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
An'anaviy musiqaning ahamiyatini yoshlar o‘rtasida targ‘ib qilish uchun tarixiy va
madaniy ahamiyatga ega musiqiy asarlarni kashf qilish va ularni o‘rganish kerak. Masalan,
an'anaviy musiqaning tarixiy davrlarini o‘rganish, ularga asoslangan tadbirlar tashkil qilish,
yoshlar uchun ko‘rsatuvlar yoki seminarlar o‘tkazish bu musiqaning ahamiyatini tushunishga
yordam beradi. Ikkinchidan, madaniy merosni yoshlar o‘rtasida hurmat qilishni rivojlantirish
uchun, an’anaviy musiqaning ijro etilishiga yondoshuvlarni yangilash lozim. An'anaviy
musiqaning yangicha yondashuvlar yordamida yangi yosh avlodga yetkazilishiga imkon yaratish
kerak. Bu, an'anaviy musiqaning yangi interpretatsiyalari, kompozitsiyalari va ijro etish
usullarini rivojlantirishni anglatadi. Masalan, maqom musiqasini zamonaviy elektron musiqalar
bilan birlashtirib, yangi musiqiy uslub yaratish, yoshlarni ushbu san'at turiga qiziqtirishning
samarali yo‘llaridan biri bo‘lishi mumkin.
An'anaviy musiqaning yoshlar o‘rtasida yanada ommalashishiga erishish uchun, mahalliy
va xalqaro hamkorliklar o‘rnatish muhimdir. Mahalliy musiqiy maktablar, san'at akademiyalari,
musiqa akademiyalarini xalqaro miqyosda tanitish va ular bilan hamkorlik qilish
O‘zbekistonning an'anaviy musiqasini dunyo miqyosida tanitishda katta ahamiyatga ega.
Xalqaro musiqiy festivallarda O‘zbekistonning an'anaviy musiqasini tanitish, yoshlarni
yangi tajribalar va g‘oyalar bilan tanishtirishga imkon beradi. Shuningdek, milliy va xalqaro
tanlovlar, musiqiy tadbirlar, seminarlar orqali yoshlar turli madaniyatlar bilan tanishib, o‘z
musiqiy meroslarini global maydonda namoyish etish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
O‘zbekistonda yoshlarni maqom va an’anaviy musiqaga qiziqtirish uchun amalga
oshirilishi mumkin bo‘lgan chora-tadbirlar bir nechta jihatlarni o‘z ichiga oladi. Ta'lim tizimida
maqom va an'anaviy musiqaning o‘rni, zamonaviy texnologiyalar yordamida musiqaning
ommalashishi, madaniy merosga hurmat va xalqaro hamkorlik bu sohadagi eng samarali
yechimlar hisoblanadi. Yoshlarni an'anaviy musiqaga jalb qilish, ularni milliy merosni
tushunishga, hurmat qilishga va dunyo miqyosida tanitishga imkon yaratadi. Bu jarayon
davomida, an'anaviy musiqaning yanada rivojlanishiga va yoshlar orasida keng tarqalishiga
erishish mumkin.
O'zbekistondagi bolalar musiqa va san'at maktablari haqida gapirganda, mamlakatning
madaniyat va san'at sohasidagi kelajak avlodini tarbiyalash uchun asosiy institutlardan biri
sifatida e'tiborga olinishi kerak. Ushbu maktablar nafaqat yoshlarni musiqaga, san'ata va
madaniyatga yo‘naltirish, balki ular orasida ijodiy salohiyatni rivojlantirish, madaniy merosni
saqlash va uni kelajak avlodlarga yetkazish maqsadida faoliyat yuritmoqda. 2015-yil 20-
noyabrdagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-2435-son qaroriga muvofiq, 2016-
2020-yillarga mo‘ljallangan Davlat dasturi doirasida bolalar musiqa va san'at maktablari
faoliyatini yanada takomillashtirishga qaratilgan qadamlar tashlandi. Bu qaror mamlakatda san'at
792
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
va madaniyat sohasining rivojlanishiga alohida e'tibor qaratilganligini ko‘rsatadi. Bolalar musiqa
va san'at maktablari O'zbekistonda 1940-yillardan boshlab faoliyat yuritayotgan ijtimoiy va
madaniy ta'lim muassasalaridir. Hozirgi kunda, ushbu maktablar mamlakatning har bir hududida
mavjud bo‘lib, 2016-yil holatiga ko‘ra, 2500 dan ortiq maktablar mavjud. Ularning asosiy
maqsadi — bolalarni musiqiy va san'atiy mahoratga o‘rgatish, shu bilan birga, milliy san'atni,
ayniqsa, maqom va xalq musiqasini o‘rgatish, yoshlarni madaniy rivojlantirish va ijtimoiy
javobgarlikni shakllantirishdir. O‘zbekistonning har bir hududida mavjud bo‘lgan bolalar musiqa
va san'at maktablari o‘z faoliyatini an'anaviy musiqa janrlari, xususan, maqom va xalq musiqasi
asosida olib boradi. Ushbu maktablar yoshlarning san'atga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otish, ularning
ijodiy salohiyatini rivojlantirish va san'atga bo‘lgan hurmatini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi. 2015-yil 20-noyabrdagi PQ-2435-son qarori asosida O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan Davlat dasturi, bolalar musiqa va san'at maktablari
faoliyatini yanada takomillashtirishga qaratilgan.
Ushbu qaror asosida, maktablar o‘quv jarayonlarini modernizatsiya qilish, yangi o‘quv
rejalarini ishlab chiqish, maktablarni musiqa asboblari, maxsus mebellar, asbob-uskunalar bilan
jihozlash va ta'limda ilg‘or xorijiy tajribani joriy etish maqsadlari qo‘yilgan. Bundan tashqari,
2016-2020-yillarda bolalar musiqa va san'at maktablarida o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishga qaratilgan ko‘plab yangi yo‘nalishlar va dasturlarni joriy etish ko‘zda tutilgan.
Xususan, o‘quv rejasining takomillashtirilishi, yangi metodikalar va xalqaro tajribalar asosida
o‘quv dasturlarining boyitilishi rejalashtirilgan. 2016-yilgi qarorga muvofiq, bolalar musiqa va
san'at maktablarini yuqori sifatli ta'lim va modernizatsiya qilish uchun bir qator infratuzilma
islohotlari amalga oshirilishi rejalashtirilgan. Buning uchun, O‘zbekiston Respublikasi Xalq
ta'limi vazirligi va Moliya vazirligi birgalikda bolalar musiqa va san'at maktablarini jihozlash
uchun zarur normativlarni ishlab chiqdi. Shu jumladan, musiqa asboblari, maxsus mebellar,
asbob-uskunalar va boshqa anjomlar bilan maktablarni jihozlash normativlari tasdiqlangan. Bu
o‘zgarishlar bolalar uchun ta'lim olish sharoitlarini yaxshilash, ularning o‘qish uchun zarur
bo‘lgan materiallar bilan ta'minlanishini oshirishga yordam beradi. Shuningdek, zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash orqali o‘quvchilarning musiqa va san'atga bo‘lgan qiziqishini oshirish
hamda global madaniyat bilan bog‘lanish imkoniyatlari yaratish ko‘zda tutilgan. Davlat dasturiga
ko‘ra, bolalar musiqa va san'at maktablarida ta'lim berishning ilg‘or xorijiy tajribasini hisobga
olgan holda, yangi o‘quv rejalarini ishlab chiqish va joriy etish rejalashtirilgan. Ilg‘or xorijiy
tajriba, ayniqsa, musiqa ta'limida yangi metodikalar, texnologiyalar va o‘qitish uslublarini joriy
etishni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, maktablarda musiqa, tasviriy san'at, teatr, raqs va boshqa
san'at yo‘nalishlarida ta'lim berish bo‘yicha yangi kurslar va dasturlar tashkil etish hamda
o‘quvchilarni san'at sohasidagi dunyo miqyosidagi yutuqlar bilan tanishtirishga alohida e'tibor
793
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
qaratish muhimdir. Musiqa va san'at maktablarining o‘quv rejalarida maqom, xalq musiqasi va
boshqa milliy san'at janrlarini o‘rganish bo‘yicha maxsus kurslar qo‘shilishi kerak. Bu esa,
nafaqat milliy madaniyatni saqlash, balki yosh avlodni san'ating muhimmiyatiga va uning
rivojlanishiga jalb qilishga yordam beradi. O‘zbekiston Respublikasida bolalar musiqa va san'at
maktablarining iqtisodiy ahamiyati ham katta. Ushbu maktablar nafaqat bolalar uchun madaniy,
balki iqtisodiy rivojlanishning ham muhim komponentidir. O‘zbekistonning madaniy merosini
saqlash va rivojlantirish orqali turizm, san'atkorlar va ijodkorlarning ish joylarini yaratish
imkoniyatlari mavjud. Maqom, xalq musiqasi va boshqa an'anaviy san'at janrlari global
madaniyatda ham o‘z o‘rniga ega bo‘lishi mumkin. Shuningdek, bolalar musiqa va san'at
maktablari o‘quvchilari va ularning o‘qituvchilari tomonidan yurtimizda tashkil etiladigan turli
musiqiy va san'atiy festival, tanlovlar va ko‘rgazmalarda qatnashish yosh avlodning san'atga
bo‘lgan qiziqishini oshirishga xizmat qiladi. Bu esa, o‘z navbatida, yosh ijodkorlar uchun
imkoniyatlar yaratib, ularni xalqaro maydonda tanitish imkoniyatini taqdim etadi.
O‘zbekistonning bolalar musiqa va san'at maktablari nafaqat san'at, balki milliy meros va
madaniyatni saqlashda, yoshlarni tarbiyalashda muhim rol o‘ynaydi. 2015-yildagi PQ-2435-son
qaror va 2016-2020-yillarga mo‘ljallangan Davlat dasturi asosida amalga oshirilgan islohotlar
bolalar musiqa va san'at maktablarining faoliyatini takomillashtirishga, ularning infratuzilmasini
yangilashga va yoshlarni san'atga bo‘lgan qiziqishini oshirishga yordam beradi. Bu o‘zgarishlar
nafaqat madaniyatni rivojlantirish, balki yoshlarning ijodiy salohiyatini namoyon qilish va milliy
merosni kelajak avlodlarga yetkazish uchun muhim ahamiyatga ega.
Shavkat Mirziyoyev Qashqadaryo viloyatiga tashrifi davomida Shahrisabz shahrida
bo‘ldi. Prezident matbuot xizmati xabariga ko‘ra, Shavkat Mirziyoyev Shahrisabz shahridagi
Oqsaroy majmuasi oldida har ikki yilda bir marta o‘tkaziladigan Xalqaro maqom san'ati
anjumani uchun sahna va maydon, Maqom markazi va muzeyini barpo etish loyihalari bilan
tanishdi. Shavkat Mirziyoyev maqom festivalini sayil tarzida, madaniyat bayrami sifatida
o‘tkazish zarurligini ta'kidladi. Davlat rahbari mamlakat maqom san'ati ustalari bilan uchrashdi.
Ular bilan maqom san'ati istiqbollari, xalqaro maqom san'ati anjumanini yuksak saviyada
o‘tkazish borasida suhbatlashdi. “Mashhur san'atkorimiz Yunus Rajabiydan keyin, afsuski, hech
kim maqom san'atini rivojlantirish bilan jiddiy shug‘ullanmadi. Maqom san'ati ustalari juda kam
qolgan. Ularni qo‘llab-quvvatlashimiz kerak”, degan davlat rahbari. Prezident 2017 yil avgust
oyida Toshkentdagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyiga tashrifi chog‘ida qator masalalar
qatorida Shahrisabz shahrida maqom kechalarini tashkil qilish bo‘yicha ko‘rsatmalar bergan edi.
Ayni vaqtda milliy o‘zlikni anglash, madaniyatni har tomonlama rivojlantirish, xalqimiz, avvalo,
yosh avlodni yuksak insoniy tuyg‘ular ruhida tarbiyalash, uning estetik didi va tafakkurini
yuksaltirishda maqom san'atining keng imkoniyatlaridan foydalanish bo‘yicha tizimli ishlar olib
794
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
borilmoqda. Bu borada davlat rahbarining 2017 yil 17 noyabrdagi “O‘zbek milliy maqom
san'atini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘risida”gi qarori qabul qilinib, ijrosiga kirishildi.
Mazkur qarorga ko‘ra, 2018 yildan boshlab Shahrisabz shahrida har ikki yilda bir marta Xalqaro
maqom san'ati anjumanini o‘tkazish rejalashtirilgan.
Maqomni rivojlantirish O‘zbekistonga nafaqat madaniy va ma'naviy boylikni saqlash
imkoniyatini, balki turizm, iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy barqarorlik va xalqaro aloqalarni
mustahkamlash kabi ko‘plab foydalar keltiradi. Maqom san'ati orqali mamlakat o‘zining tarixiy
va madaniy merosini yanada kengroq tanitish, yoshlarni ijodiy faoliyatga jalb qilish va ijtimoiy
barqarorlikni kuchaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, maqom san'ati va an'anaviy
musiqani rivojlantirish iqtisodiy o‘sishga, yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga va mamlakatning
madaniy diplomatiya sohasidagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qiladi. O‘zbekistonning
maqom san'atini rivojlantirish orqali nafaqat milliy madaniyatni saqlab qolish, balki global
madaniyatga qo‘shgan hissasini kuchaytirish imkoniyati yaratilib, mamlakatning xalqaro
sahnada o‘z o‘rnini mustahkamlashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Milliy maqom san’ati rivojlanadi -
https://kun.uz/news/2018/01/28/millij-makom-sanati-
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 30.08.2023 yildagi PQ-289-son -
https://lex.uz/uz/docs/-6594086
3.
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/13/NamDU-ARM-6173-
4.
Yoshlar tarbiyasida musiqaning ahamiyati -
https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/download/28063/28890
5.
“Mumtoz
musiqani
yoshlar
tarbiyasidagi
o’rni”
-
https://www.academia.edu/115301207/_Mumtoz_musiqani_yoshlar_tarbiyasidagi_o_rni_
