Aprel, 2025-Yil
462
MILLIY MUSIQA MADANIYATINING YOSHLAR MA’NAVIYATIGA TA’SIRI:
ESTETIK TARBIYA VA MILLIY O‘ZLIKNI SHAKLLANTIRISH OMILI SIFATIDA
Narzullayeva Durdona Panji qizi
Professional ta'lim fakuleteti An'anaviy xonandalik yo'nalishi 2-kurs talabasi
Yunus Rajabiy nomidagi O'zbek Milliy musiqa san'ati institute.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15272521
Annotatsiya. Maqolada o‘zbek milliy musiqa madaniyatining yoshlar ma’naviyati
shakllanishidagi o‘rni va ahamiyati chuqur tahlil etiladi. O‘zbekiston boy musiqiy merosga ega
bo‘lib, asrlar davomida xalqning ruhiy dunyosi, qadriyatlari va estetik qarashlarini aks ettirib
kelgan. Bugungi kunda yosh avlodning ma’naviy tarbiyasida musiqa vositasi sifatida milliy
ohanglarning tutgan o‘rni nihoyatda muhim. Maqolada estetik tarbiya jarayonida milliy
musiqaning ijtimoiy-psixologik ta’siri, yoshlarning milliy o‘zlikni anglashidagi roli va bu orqali
jamiyatda ma’naviy uyg‘onishni kuchaytirish masalalari ilmiy yondashuv asosida yoritiladi.
Shuningdek, mustaqillik yillarida O‘zbekistonda musiqa san’atining rivojlanishi, milliy
qadriyatlarga asoslangan madaniy siyosat va yoshlar bilan ishlashdagi amaliy tajribalar tahlil
qilinadi. Milliy musiqa nafaqat san’at turi, balki yoshlar qalbida milliy g‘urur, vatanparvarlik va
estetik didni shakllantiruvchi vosita sifatida talqin etiladi. Maqola zamonaviy global madaniyat
ta’sirida o‘zlikni yo‘qotmaslikda milliy musiqaning mustahkam tayanch ekanini ko‘rsatishga
qaratilgan.
Kalit so‘zlar: milliy musiqa, yoshlar ma’naviyati, estetik tarbiya, milliy o‘zlik, madaniy
meros, O‘zbekiston, musiqa madaniyati, yoshlar tarbiyasi.
Musiqa – insoniyat tarixidagi eng qadimgi va kuchli ifoda vositalaridan biri. O‘zbek milliy
musiqasi esa ming yillik tarix, falsafa va ma’naviyatimizning ohangdor ovozi hisoblanadi.
Bugungi global dunyoda milliy musiqamiz nafaqat an’anaviy merosimiz, balki yoshlarimizning
ma’naviy dunyosini shakllantirishdagi asosiy omillardan biridir. Milliy musiqa madaniyati har bir
xalqning o‘ziga xos madaniy merosi, tarixiy xotirasi va ma’naviy olamining ifodasi hisoblanadi.
U orqali millatning ruhiy qiyofasi, estetik didi, urf-odatlari va hayotga bo‘lgan qarashlari
namoyon bo‘ladi. Musiqiy meros – nafaqat san’atning bir ko‘rinishi, balki ma’naviy
qadriyatlarning avlodlar davomida uzluksiz saqlanishini ta’minlovchi muhim vositadir. Xususan,
o‘zbek xalqining milliy musiqasi asrlar davomida shakllanib, xalqning qalbi, dardi va quvonchini
o‘z ichiga olgan san’at turi sifatida yuksak qadrlangan. Uning ildizlari qadimgi Sharq
sivilizatsiyasi, sufiylik madaniyati, baxshichilik va maqom an’analariga borib taqaladi.
Aprel, 2025-Yil
463
O‘zbekistonda milliy musiqa madaniyati qadimdan muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u xalq
og‘zaki ijodiyoti, obidalar bezagi, bayramlar va marosimlar bilan uzviy bog‘langan. Sharq
musiqasi tarixida alohida o‘rin tutuvchi Shashmaqom, Xorazm maqomlari va Farg‘ona-Toshkent
musiqiy an’analari nafaqat mintaqaviy, balki jahon madaniyati kontekstida ham yuksak
baholanadi. Abu Nasr Forobiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy kabi allomalar o‘z asarlarida
musiqaning ma’naviy va axloqiy tarbiyada tutgan o‘rni haqida teran fikrlar bildira borishgan.
Forobiyning “Musiqiy kitob”i va Navoiyning “Mehri vafo” asarlarida musiqa inson
qalbiga bevosita ta’sir etuvchi, ruhiy poklanishga xizmat qiluvchi ma’naviy vosita sifatida talqin
etiladi.Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda milliy o‘zlikni tiklash, tarixiy xotirani qayta
jonlantirish va ma’naviy yuksalishni ta’minlashda musiqa madaniyati muhim o‘rin tuta boshladi.
Ayniqsa, milliy an’analarga tayangan musiqa maktablari, festivallar, xalqaro forumlar
tashkil etilishi musiqaning ijtimoiy va ma’naviy hayotdagi ta’sirini yanada kuchaytirdi. Prezident
Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilayotgan “Yangi O‘zbekiston – yangi uyg‘onish” g‘oyasi
doirasida ham madaniyat va san’at, jumladan milliy musiqa orqali yoshlarning ma’naviy
barkamolligini ta’minlashga katta e’tibor qaratilmoqda. Ayni paytda, o‘zbek milliy musiqasining
estetik xususiyatlarini o‘rganish, uning inson qalbi va ma’naviy dunyosiga ko‘rsatayotgan ta’sirini
chuqur tahlil qilish, juda muhim ilmiy vazifalardan biriga aylangan. Estetika nuqtai nazaridan
qaralganda, o‘zbek musiqasi nafaqat musiqiy jarayon, balki hissiyotlar, holatlar, ruhiy
kechinmalarni musiqa orqali ifoda etish madaniyatidir. Bu xususiyat, ayniqsa, “Tanovar” kabi
asarlarda juda yaqqol namoyon bo‘ladi. “Tanovar” asari o‘zining tarixiy ildizlari, hech qanaqa
mantiq qoidasiga sig‘maydigan, ammo qalbga bevosita ta’sir etuvchi musiqiy kuchi bilan xalq
ruhiyatining yorqin ifodasidir. Undan surunkali qayg‘u ham, umid ham, hayotga muhabbat ham
ufurib turadi. Shu jihatdan, bunday asarlarni nazariy va tarixiy jihatdan o‘rganish orqali milliy
musiqaning inson ma’naviyatiga ta’sirini teran anglash mumkin.
Milliy musiqa madaniyati yoshlar ma’naviyatini shakllantirishda ayniqsa muhim ahamiyat
kasb etadi. Zero, yosh avlod milliy merosni chuqur anglab, uni qalban his etsa, ularda vatanga
muhabbat, tarixga hurmat, mustaqillikka sadoqat, global tahdidlarga qarshi ma’naviy immunitet
shakllanadi. Musiqiy tarbiya – bu faqat musiqa tinglash emas, balki qalb orqali yaxshi bilan
yomonni farqlash, ko‘ngil bilan baholash, estetik didni shakllantirish jarayonidir. Shu nuqtai
nazardan, maktab va oliy ta’lim muassasalarida musiqa ta’limi, milliy xonandalik, an’anaviy
cholg‘u ijrochiligi kabi yo‘nalishlarni rivojlantirish bugungi kunda jamiyat oldida turgan dolzarb
vazifalardan biridir. Shuni ham ta’kidlash lozimki, bugungi globallashuv jarayonlarida yoshlar
orasida musiqa madaniyatiga bo‘lgan qarashlarda ham turli o‘zgarishlar kuzatilmoqda.
Aprel, 2025-Yil
464
G‘arb ommaviy madaniyati ta’sirida ba’zan milliy qadriyatlardan uzoqlashish, modern va
massamadaniyat ta’sirida soddalashgan did shakllanishi kuzatiladi. Bu holatda milliy musiqa
yoshlar ma’naviyatini tiklash va barqarorlashtirishning asosiy vositasi bo‘lib xizmat qilishi
mumkin. U orqali nafaqat estetik ta’lim, balki milliy g‘urur, tarixiy idrok, jamoaviylik hissi ham
shakllanadi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng, milliy o‘zlikni anglash, tarixiy
merosni tiklash, xalq san’ati va madaniyatini asrash, rivojlantirish masalalari davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Ayniqsa, musiqaga, uning madaniy va tarbiyaviy kuchiga
katta e’tibor qaratildi. Mustaqillikning ilk yillaridan boshlab, O‘zbekiston Prezidenti tashabbusi
bilan ko‘plab madaniy islohotlar amalga oshirildi. Jumladan, 1992-yilda "Madaniyat to‘g‘risida"gi
Qonunning qabul qilinishi madaniyat sohasi, shu jumladan musiqa san’atini rivojlantirishga
huquqiy asos bo‘lib xizmat qildi. 1996-yilda o‘tkazilgan “Amir Temur yili” doirasida tarixiy
shaxslar merosini o‘rganish va ular davrida shakllangan san’at, jumladan musiqa an’analarini
tiklashga alohida e’tibor qaratildi. Keyinchalik bu tashabbus 1997-yilda “Imom al-Buxoriy yili”,
2000-yilda “Alisher Navoiy yili” deb nomlangan yillarda davom etdi. Shu yillarda o‘zbek klassik
musiqasi – maqom, ashula, an’anaviy cholg‘u ijrochiligi qayta jonlantirildi, ilmiy asosda o‘rganila
boshlandi. 2000-yillardan boshlab, davlat tomonidan yosh musiqachilarni qo‘llab-quvvatlash
maqsadida bir qator madaniy loyihalar yo‘lga qo‘yildi. Jumladan, 2003-yilda tashkil etilgan
“Nihol” mukofoti o‘zbek san’atining yangi avlodini kashf etishga xizmat qilmoqda. Ushbu
mukofot orqali har yili eng iqtidorli yosh musiqachilar, qo‘shiqchilar, sozandalar saralab olinib,
ularning ijodiy faoliyati rag‘batlantiriladi. Ayniqsa, 2010-yilga kelib “Nihol” sovrindorlari soni
300 nafardan oshdi, ularning aksariyati hozirda xalqaro sahnalarda O‘zbekiston nomidan chiqqan
ijodkorlar sifatida tanilgan.2004-yilda UNESCO bilan hamkorlikda “Maqom san’ati”ni
insoniyatning nomoddiy madaniy merosi sifatida tan olish bo‘yicha dastlabki muzokaralar
boshlangan. Bu tashabbus 2016-yilda yana faollashdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyev tomonidan maqom san’atini asrab-avaylash va targ‘ib qilish bo‘yicha qat’iy
qarorlar qabul qilindi. 2018-yilda esa Buxoro shahrida ilk bor “Xalqaro maqom san’ati forumi”
o‘tkazildi. Bu forum 73 ta davlatdan 300 dan ortiq mehmonlarni jalb etib, o‘zbek maqomining
butun dunyoga tanitilishida katta bosqich bo‘ldi.
2017-yilda Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Beshta muhim
tashabbus” loyihasi doirasida madaniyat va san’atga, ayniqsa musiqaga alohida urg‘u berildi.
Uchinchi tashabbus – “Yoshlarni madaniyat, san’at va sportga jalb qilish” bo‘yicha
respublika bo‘ylab musiqa maktablari va to‘garaklarini ko‘paytirish vazifasi belgilandi.
Aprel, 2025-Yil
465
Natijada 2018-2021 yillar oralig‘ida 300 dan ortiq bolalar musiqa va san’at maktablari
rekonstruksiya qilindi yoki yangitdan tashkil etildi. 2021-yil 26-mayda Prezident farmoni bilan
“Madaniyat va san’at sohasini yanada rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi hujjat imzolandi. Ushbu farmon asosida “Ijod” fondi tashkil etilib, yosh
musiqachilarga asboblar xarid qilish, xorijda tahsil olish, ustozlar bilan ishlash uchun grantlar
ajratila boshlandi. Shuningdek, shu yili “Maqom yo‘llari” nomli ilmiy-ijodiy ekspeditsiya loyihasi
boshlanib, Farg‘ona vodiysi, Xorazm, Buxoro va Qashqadaryo hududlaridagi maqom
namunalarini yig‘ish va raqamlashtirish ishlari olib borildi. 2022-yilda O‘zbekistonda musiqa
san’atiga bag‘ishlangan muhim tadbirlardan biri – “Xalqaro baxshichilik san’ati festivali” bo‘ldi.
Surxondaryoda o‘tkazilgan bu festivalda 20 dan ortiq davlat vakillari ishtirok etib,
baxshichilikning turli maktablari namoyish qilindi. Shu yilning o‘zida Toshkent shahrida
“Navro‘z” xalqaro musiqiy festivaliga asos solindi, unda turli millat vakillari o‘z xalq qo‘shiqlari
bilan ishtirok etdi. Musiqa ta’limi tizimi ham katta islohotlarga yuz tutdi. Jumladan, 2023-yilga
kelib O‘zbekiston Davlat konservatoriyasi tarkibida “Musiqa tarixi va nazariyasi” bo‘limi mustaqil
fakultetga aylantirildi, zamonaviy texnologiyalar asosida dars o‘tish uchun studiyalar, interaktiv
darsliklar ishlab chiqildi. 2024-yilda esa O‘zbek milliy musiqa san’ati universiteti tashkil etish
bo‘yicha Prezident farmoni qabul qilindi, bu esa musiqa sohasi bo‘yicha chuqur bilimga ega
bo‘lgan kadrlar tayyorlashga xizmat qilmoqda. Davlat budjetidan ajratilayotgan mablag‘lar hajmi
ham yildan-yilga ortib bormoqda. Masalan, 2020-yilda madaniyat sohasi uchun ajratilgan mablag‘
1,2 trillion so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, 2024-yilga kelib bu raqam 2,3 trillion so‘mga yetdi. Ushbu
mablag‘larning katta qismi madaniyat saroylari, san’at maktablari, kontsert zallari, kutubxonalar
va boshqa inshootlarni ta’mirlash, ularni zamonaviy texnika bilan jihozlashga yo‘naltirilmoqda.
2023-yilda “O‘zbekiston musiqasi tarixi” deb nomlangan ko‘p jildli fundamental ensiklopediya
nashr etildi. Ushbu asarda qadimgi davrlardan to zamonaviy estrada yo‘nalishigacha bo‘lgan
musiqa tarixiy taraqqiyoti, eng mashhur bastakor va ijrochilarning biografiyalari, xalq
cholg‘ularining o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilingan. Shu bilan birga, 2024-yilda Toshkentda ilk
marta “O‘zbekiston zamonaviy musiqa haftaligi” o‘tkazildi, unda elektron musiqa, simfonik
orkestr, jazz, pop va milliy estrada yo‘nalishlari uyg‘unlashgan ijrolar katta qiziqish uyg‘otdi.
Musiqa sohasi bugungi kunda ham ijtimoiy birlik, milliy g‘urur, estetik tarbiya va yoshlar
ongini yuksaltirish vositasi sifatida muhim rol o‘ynamoqda. Shuningdek, xalqaro miqyosda ham
O‘zbekiston musiqasi obro‘ orttirib bormoqda. Maqom, baxshichilik, doira, tanbur, dutor kabi
cholg‘ular jahon musiqashunosligida o‘rganilmoqda, o‘zbek sozandalari ko‘plab musiqiy
festivallarda yutuqlarga erishmoqda.
Aprel, 2025-Yil
466
Barcha say-harakatlarga qaramay, O‘zbekistonda yoshlarning milliy musiqaga bo‘lgan
munosabati “Ijod” fondining 2023 yilda o‘tkazgan monitoringida qiziqarli tendentsiyalarni ochib
berdi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, yoshlarning 45 foizi o‘zbek milliy musiqasini yaxshi bilishini
bildirgan. Bu ko‘rsatkich milliy musiqamizni o‘rganish va qadrlash borasida ijobiy tendentsiyani
ko‘rsatsa-da, hali yetarlicha yuqori emas. Yoshlarning 32 foizi musiqiy merosni davom ettirishga
tayyorligini bildirgan. Bu raqam madaniy merosimizni saqlab qolish va rivojlantirish uchun
yanada ko‘proq targ‘ibot va qo‘llab-quvvatlash zarurligini ko‘rsatadi. Ayni paytda, zamonaviy
musiqani afzal ko‘ruvchi yoshlar 65 foizni tashkil etadi, bu esa global ta’sirlar va zamonaviy
tendentsiyalarning kuchli ta’siridan dalolat beradi. Bu statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki,
milliy musiqamizni yoshlar orasida ommalashtirish uchun an’anaviy va zamonaviy usullarni
uyg‘unlashtirish strategiyasini ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Musiqa ta’limi, raqamli
platformalar va yoshlarga yo‘naltirilgan loyihalar orqali milliy musiqamizning joriy holatini
yaxshilash mumkin.
O‘zbekiston milliy musiqasini rivojlantirish va yoshlarga yetkazishda zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish katta imkoniyatlar yaratmoqda. "Virtual Maqom" loyihasi buning
yorqin misoli bo‘lib, u AR (kengaytirilgan realilik) texnologiyalari yordamida an’anaviy maqom
san’atini interaktiv tarzda o‘rgatadi. Bu yondashuv yoshlarga nafaqat musiqiy bilimlarni, balki
uning tarixiy hamda madaniy jihatlarini ham qiziqarli usulda yetkazish imkonini beradi. Shu bilan
birga, "O‘zbek Spotify" kabi milliy raqamli platformalarning ishlab chiqilishi mahalliy musiqani
zamonaviy auditoriyaga yetkazishda muhim rol o‘ynaydi. Bunday platformalar orqali yoshlar
o‘zbek an’anaviy musiqasini qulay tarzda tinglash, o‘rganish va tarqatish imkoniyatiga ega
bo‘lishadi. Xususan, bu yondashuv xorijda yashovchi o‘zbek diasporasi uchun ham milliy
madaniyat bilan aloqani saqlab qolish imkoniyatini yaratadi. Texnologik yechimlar nafaqat
musiqani saqlash, balki uning rivojlantirilishi uchun ham yangi yo‘llarni ochib beradi. Masalan,
sun’iy intellekt yordamida an’anaviy musiqiy asarlarni tahlil qilish yoki zamonaviy musiqiy
janrlar bilan uyg‘unlashtirish kabi loyihalar kelajakda keng qo‘llanilishi mumkin. Shunday qilib,
milliy musiqamizni rivojlantirishda raqamlashtirish va innovatsion yechimlarni qo‘llash nafaqat
an’analarni saqlab qolish, balki ularni yangi avlod uchun qiziqarli qilish imkoniyatini beradi. Bu
yo‘lda davlat, nodavlat tashkilotlar va texnologik kompaniyalarning hamkorligi muhim ahamiyat
kasb etadi. Kelajakda quyidagi yo‘nalishlarni rivojlantirish muhim:
Musiqa ta’limini boshlang‘ich darajadan boshlab tizimli ravishda takomillashtirish
Raqamli platformalarda milliy musiqani keng targ‘ib qilish
Yosh musiqachilarni qo‘llab-quvvatlash va ular uchun ijodiy muhit yaratish
Aprel, 2025-Yil
467
Xalqaro miqyosda o‘zbek musiqasini namoyish etish
Milliy musiqamiz - bu bizning ma’naviyatimizning asosi, milliy o‘zligimizning ifodasidir.
Uni saqlab qolish va rivojlantirish har birimizning burchidir. Texnologik yutuqlardan
foydalangan holda an’analarimizni yangi shaklda takomillashtirsak, milliy musiqamiz nafaqat
O‘zbekiston, balki butun dunyo auditoriyasiga yetib boradi. Bu yo‘lda birdamlik va izlanishlar -
muvaffaqiyatning asosiy kalitidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://uza.uz/oz/posts/ozbegim-2024-milliy-taqdimoti-bolib-otdi
2.
O‘zbekiston respublikasi milliy statistika qo‘mitasi
3.
Madaniyat vazirligining 2024 yilgi faoliyati
4.
UNESCO (2003). Intangible Cultural Heritage Lists.
5.
Toshkent Davlat Konservatoriyasi (2020).
Milliy Musiqa va Ma’naviyat
.
6.
"Ijod" fondi (2023). O‘zbekiston yoshlari monitoringi
