ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1046
QARAQALPAQ XALÍQ QOSÍQLARÍNÍŃ JÍYNALÍWÍ HÁM IZERTLENIWI
Nawrızbaeva Ayımxan
Ózbekstan mámleketlik kórkem
-
óner hám mádeniyat institutı Nókis filialı “Folklor hám
etnografiya” kafedrası assistent oqıtıwshısı
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15715287
Annotaciya.
Bul maqalada Qaraqalpaqlardıń qosıqshılıq óneri, xalıq qosıqları óziniń
tematikası, mazmunı jaǵınan oǵada bay, úlken janr ekenligi, xalıq qosıqlarınıń tematikası júdá
keń túrde berilip, xalıq qosıqları hár qıylı turmıs sharayatlarına baylanısqan halda dóregenligi
haqqında sóz etiledi.
Gilt sózler:
qosıq, kórkem
-
óner, dástan,
nama
, sázende.
СБОР И ИССЛЕДОВАНИЕ КАРАКАЛПАКСКИХ НАРОДНЫХ ПЕСЕН
Аннотация.
В этой статье говорится о том, что каракалпакское песенное
искусство, народные песни очень богаты по своей теме и содержанию, являются
большим жанром, а тема народных песен представлена очень широко, и народные песни
созданы в связи с различными условиями жизни.
Ключевие слова:
песня, искусство, дастан, мелодия, музыкант.
COLLECTION AND RESEARCH OF KARAKALPAK FOLK SONGS
Abstract.
In this article, it is stated that the Karakalpak song art, folk songs are very rich
in their theme and content, are a large genre, and the theme of folk songs is presented very
broadly, and folk songs are created in connection with various living conditions.
Key words:
song, art, dastan, melody, musician.
Qaraqalpaq xalqınıń ómir súriw dáwirinde joldas bolıp kiyatırǵan ruwhıy baylıǵınıń biri
xalıq qosıqları bolıp esaplanadı. Bul ómir súriw dáwiriniń ishinde qaraqalpaq xalqı esap
-
sansız
qosıqlar dóretti. Ol xalıqlıq tilek hám talaplar, arzıw hám ármanlar kóz
-
qarasınan ósti, bayıdı,
rawajlanıp otırdı.
Qaraqalpaq xalqı óziniń kúndelikli ómir tirishiligine baylanıslı, atap aytqanda;
diyxanshılıq, mal sharwashılıq, balıqshılıq, qus awlawshılıq hám taǵı basqa kásiplerine baylanıslı
qosıqlar dóretti. Qaraqalpaqlardıń qosıqshılıq óneri haqqında Sh.Wáliyxanov “Qaraqalpaqlar
sahradaǵı birinshi shayırlar hám qosıqshılar” dep jazadı. Qosıqlar óziniń payda bolıwı jaǵınan
folklordıń eń eski, eń qádimgi janrlarınıń biri. Qosıq hár bir xalıqtıń ruwhıy baylıǵı. Xalıq
qosıqları mazmunı, qurılısı, kórkemligi jaǵınan ápiwayilıǵı hám sulıwlıǵı jaǵınan ayrılıp turadı.
“Qaraqalpaq xalqı óziniń qayǵılı kúnlerinde de, quwanıshlı kúnlerinde de qosıqsız, saz
-
sáwbetsiz, awızeki poeziyasız jasay almadı. Adamǵa ózi tuwılǵan kúnnen baslap, barqulla qosıq
joldas boldı.” –
dep jazadı N.Dawqaraev. Buǵan ápiwayı mısal: Adam anadan tuwılıp, dunyaǵa
kelgeninen baslap, onı sol ananıń “besik jırı” kútip aladı. Sonnan baslap sol adamnıń balalıq
dáwirinde, jaslıq shaǵında, onıń miynetke qatnasında, ulıwma barlıq bir pútin ómirinde qosıq
onıń menen ayırılmas joldas boladı.
Adamnıń ómiri qanshelli bay mazmunǵa iye bolsa, xalıq qosıqlarıda sonshelli dárejede
joqarı bay mazmunǵa kóteriledi. Óytkeni qosıq sóz óneri –
adam ómiriniń obraz kórkem
óneriniń kórinisi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1047
Adamlar klaslıq jámiyette qıyın ómirin ráhátlirek, awır miynetin jeńilirek etiwge árman
etip, gúres júrgizgen. Kópshilik usı xalıq ármanları xalıq qosıqları arqalı berilip otıradı. Xalıq
qosıqları óziniń tematikası, mazmunı jaǵınan oǵada bay, úlken janr. Qaraqalpaq xalıq
qosıqlarınıń tematikası júdá keń túrde berilip, xalıq qosıqları hár qıylı turmıs sharayatlarına
baylanısqan halda dóregen
Qaraqalpaq xalqınıń ishinde bolıp, onıń folklorı menen qızıqsınǵan kóp ǵana rus
ilimpazları, atap aytqanda N.Karazın, A.Divaev, A.I.Belyayev, N.A.Baskakov hám taǵı basqalar
xalıqtıń qosıqqa, saz
-
sáwbetke bolǵan ıqlasın, talantın, joqarı bahalaǵan. 1903
-
jılı Belyayev
qaraqalpaqlar arasına kelip, folklordı jıynaw hám izertlew boyınsha jumıslar júrgizedi. Sonda
xalıqtıń qosıqshılıǵın “qaraqalpaqlar dala búlbilleri” dep tastıyqlaydı. Ol Tórtkulde, Qipshaqta,
Shımbayda, Nókiste, Qońıratta bolıp, kóp ǵana “shejire”, “Shıńǵıs xan haqqında ertek”, “Edige
hám Toqtamıs haqqında ertek” qusaǵan xalıq qosıqların awızdan jazıp aladı hám 1917
-
jılı
“Shejireni” Ashxabadta rus hám qaraqalpaq tilinde bastırıp shıǵaradı. Rus ilimpazı N.A.
Baskakov basshılıǵında Qaraqalpaqstan territoryasında 1926
-1927-
jıllar hám 1933
-1938-
jılları
ekspediciya shólkemlestirdi. Bul saparı xalıq qosıqları burınǵıdan da kóp jıynaldı. N.A.
Baskakov awızdan jazıp alınǵan xalıq qosıqlarınıń barlıq túrlerin óziniń 1951
-
jılı Moskvada
shıqqan “Qaraqalpaq tili” kitabınıń I
-
tomına dialektologiyalıq materyallar sıpatında kirgizdi.
Qaraqalpaqstanlı ilimpazlar Q.Ayımbetov, N.Dawqaraev, K.Ubaydullaev, O.Kojurov,
I.Saǵitov, N.Japaqov, Á.Shamuratov, K.Berdimuratovlar tárepinen xalıq qosıqları bir qansha
jiynaladı jıynaldı.
Juwmaqlap aytqanda bul ilimpazlardıń xalıq arasınan jiynap hám baspadan shıǵarǵan
milliy miyrasları keleshek áwlad ushın altın ǵáziyne bolıp, milliy qosıqshılıq dástúrleriniń
rawajlanıwı ushın xizmet atqarıp kelmekte.
Paydalanılǵan ádebiyat
1.
Моянов Ы.Ж. «Қорақалпоқ халқ мусиқаси асосида ўқувчи
-
ёшлар маънавий
-
ахлоқий фазилатларини шакллантиришнинг хусусиятлари» пед. фан. (PhD)
диссертация Тошкент 2019. 153 б.
2.
Erejepov.A.A.
«Baqsı hám jırawshılıq tiykarları».
Nókis. «Miraziz Nukus»,
2020.
3.
Айымбетов
Қ., «Халық
даналығы», Нөкис
- 1968.
