ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1532
JINOYATCHILIKKA MOYILLIKNING PSIXOLOGIK OMILLARI
Abdikarimov Inyat Qudiyar ulı
QDU amaliy psixologiya yo’nalishi talabasi
Bektursinova Lalaxan
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.15789201
Annotatsiya
. Mazkur maqolada yoshlar orasida jinoyatchilikka moyillikning asosiy
psixologik omillari chuqur tahlil qilinadi. Jumladan, shaxsning individual psixologik
xususiyatlari, oilaviy tarbiya, maktab va ijtimoiy muhit, tengdoshlar bosimi, ommaviy axborot
vositalari va internetning salbiy ta’siri keng ko‘lamda yoritiladi. Muallif jinoyatchilik
psixologiyasining klassik va zamonaviy nazariyalari asosida jinoyatga moyillikni yuzaga
keltiruvchi sabablarni ilmiy asosda ochib beradi. Shuningdek, maqolada yoshlar jinoyatchiligini
oldini olish bo‘yicha amaliy tavsiyalar va profilaktika choralari ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
jinoyatchilik, yoshlar, psixologik omillar, ijtimoiy muhit, oilaviy tarbiya,
shaxs rivoji, kriminal psixologiya, profilaktika.
Kirish
. Bugungi kunda yoshlar orasida sodir etilayotgan huquqbuzarlik va jinoyatlar
jahon miqyosida ijtimoiy xavotir uyg‘otmoqda. O‘zbekiston ham bundan mustasno emas.
Respublikada jinoyat sodir etgan shaxslarning muhim qismini 14
–30 yosh oralig‘idagi fuqarolar
tashkil etadi. Jinoyat huquqi, sotsiologiya, va yuridik psixologiya sohalarida olib borilgan
tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, jinoyatga moyillikning psixologik ildizlari chuqur va
murakkabdir.
Yosh davri
—
bu shaxsiyat shakllanishining eng nozik, emotsional jihatdan beqaror,
ijtimoiy bosimga eng sezgir bo‘lgan bosqichi hisoblanadi. Aynan shu bosqichda jinoyatga sabab
bo‘luvchi omillar —
oilaviy ziddiyat, ijtimoiy beqarorlik, yomon do‘stlar ta’siri, axborot
texnologiyalarining salbiy jihatlari
—
kuchliroq seziladi. Maqolaning asosiy maqsadi
—
yoshlarning jinoyatga moyilligiga sabab bo‘luvchi psixologik omillarni aniqlash, ularni tizimli
tahlil qilish va ularning oldini olishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Jinoyatga psixologik yondashuvda e’tibor shaxsning ichki olamiga —
ya’ni emotsional
holati, motivatsiyasi, impulsivlik darajasi, ijtimoiy me'yorlarni qabul qilish darajasiga qaratiladi.
Psixologik nuqtai nazardan jinoyat
—
bu normativ cheklovlarni buzishga psixik moyillik
natijasi sifatida shakllanadi.
Bu holat shaxsda mavjud bo‘lgan:
Emotsional beqarorlik
Empatiya yetishmovchiligi
Ijtimoiy izolyatsiya
Nomaqbul psixologik modellar (zo‘ravonlikni qo‘llab
-quvvatlash) kabi o
millar ta’sirida
yuzaga keladi.
A) Bandura ijtimoiy o‘rganish nazariyasi
Bandura (1977) ta’kidlashicha, inson xatti
-harakati atrofdagilarni kuzatish orqali
o‘rganiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1533
Yoshlar do‘stlarining, internetdagi bloggerlarning, hatto film qahramonlarining
jinoyatchilikka oid xatti-harakatlarini kuzatib, ularni takrorlaydi. Bu holat
“modellashtirish” deb
ataladi.
B) Eysenckning shaxsiylik nazariyasi
Eysenck (1970) jinoyatchilikni shaxsiylik tiplariga bog‘lab izohlaydi. Uning fikricha,
psixotizm va ekstraversiya darajasi yuqori bo‘lganlar jinoyatga moyil bo‘ladi. Chunki ular xavfli
vaziyatlardan qo‘rqmaydi,
jazoni yetarlicha his qilmaydi.
C) Travis Hirschi nazorati nazariyasi
Ushbu nazariyaga ko‘ra, odamni jinoyatdan to‘xtatuvchi kuch —
bu uning ijtimoiy
bog‘liqlari. Oila, maktab, din va jamiyat bilan mustahkam aloqasi bor shaxs jinoyatga kamroq
moyil bo‘ladi. Yoshlar ijtimoiy aloqalardan uzilganda jinoyatchilik kuchayadi.
Yoshlarning jinoyatga moyilligida quyidagi psixologik omillar asosiy o‘rin tutadi:
Impulsivlik: Harakat natijasini o‘ylamaslik
Hissiy beqarorlik: Stressni boshqara olmaslik
Empatiya yetishmovchiligi: Boshqalarning holatini tushunmaslik
Ma’naviy qadriyatlarning zaifligi
Masalan, jinoyat sodir etgan 16 yoshli o‘smirlar orasida o‘tkazilgan so‘rovda ularning
70% dan ortig‘i o‘z harakatlarining oqibatini o‘ylamaganini tan olgan.
Oilaviy tarbiya jinoyatga qarshi immunitetning asosi hisoblanadi. Oiladagi stress,
zo‘ravonlik, befarqlik, ajralish, ota
-onaning psixologik befarqligi
—
bu omillar o‘smirda
tajovuzkorlikni kuchaytiradi. Ko‘plab jinoyatchilar voyaga yetgan
da oilaviy mehrni his
qilmagan.
Misol: Jinoyat ishlari bo‘yicha sud hujjatlariga ko‘ra, 2023 yilda jinoyat sodir etgan
o‘smirlarning 60% ota
-o
nasining nazoratisiz ulg‘aygan.
Maktab
—
shaxsning ijtimoiylashuvi uchun muhim maskan. Ta’lim muassasalarida
psixologik muhit salbiy bo‘lsa, ya'ni o‘quvchilar o‘zini o‘z joyida his qilmasa, jinoyatchilik xavfi
ortadi. Maktabdagi zo‘ravonlik ("bull
ying") ham katta xavf omilidir.
Yoshlar tengdoshlar orasida e’tibor qozonish, qabul qilinish uchun hatto xavfli
harakatlarga ham borishi mumkin. Bu ijtimoiy bosim ularning irodasini cheklaydi va jinoyatga
turtki bo‘ladi.
Bugungi yoshlar uchun asosiy axborot manbai
—
internet. Ko‘plab kontentlar, ayniqsa
jinoyatni romantik ko‘rsatadigan filmlar, zo‘ravon o‘yinlar, “kriminal musiqalar” yosh ongi
uchun zararli.
Risk-
guruhlar bilan ishlash: Psixologlar maktab va kollejda xavf ostidagi o‘quvchilarni
aniqlab, ular bilan individual ishlashi kerak.
Maktab psixologlarining malakasini oshirish: Ko‘plab muassasalarda psixologik xizmat
formalan, lekin samaradorligi past.
Ota-onalar uchun treninglar, oilaviy maslahatlar jinoyatga moyillikni kamaytiradi. Oilada
sog‘lom kommunikatsiya va mehr
-muhabbat muhitini yaratish zarur.
Yoshlarni sport, ijod, madaniy va ijtimoiy faoliyatlarga jalb qilish orqali bo‘sh vaqtini
mazmunli o‘tkazishini ta’minlash kerak.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1534
Yoshlar uchun ijobiy va tarbiyaviy kontentlar ishlab chiqish, jinoyatni targ‘ib qiluvchi
materiallarga cheklov qo‘yish muhim.
Xulosa.
Yoshlar jinoyatchiligining ildizlarini tushunish uchun psixologik, ijtimoiy va
oilaviy omillarni kompleks tarzda o‘rganish lozim. Jinoyatga moyillik ko‘plab psixologik
sabablarga bog‘liq bo‘lib, ularni bartaraf etish uchun keng qamrovli profilaktika va reabilitatsiya
dasturlari ishlab chiqilishi zarur. Bu borada davlat, jamiyat, ta’lim muassasalari va oilalarning
hamkorligi katta ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
Bandura, A. Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1977.
2.
Hirschi, T. Causes of Delinquency. Berkeley: University of California Press, 1969.
3.
Eysenck, H. J. Crime and Personality. London: Routledge, 1970.
4.
Mavlonova R. X. “Yoshlar jinoyatchiligini oldini olishda oilaning roli”, Yuridik
psixologiya jurnali, 2022.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi, 2023.
