133
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
KATTA YOSHLARDAGI HAYOTIY KRIZISNING PSIXOLOGIK MOHIYATI
Raximberdiyeva Mehriniso Xosilbek qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPIning Pedogogika
fakulteti Psixologiya talim yònalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15815011
Annotatsiya
. Ushbu maqolada katta yoshlardagi hayotiy krizisning psixologik mohiyati,
uning asosiy sabablari, kechish bosqichlari va inson ruhiyatiga ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqot, ayniqsa 40 yoshdan keyingi davrda yuzaga keladigan o‘zgarishlar, ularning
shaxsiy va ijtimoiy hayotga ta’siri, shuningdek, psixologik yordam va moslashuv strategiyalarini
o‘rganishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar
: yosh, davr, krizis psixologoya kattalar, keksalar, erkak, ayol.
PSYCHOLOGICAL ESSENCE OF LIFE CRISIS IN ADULT AGE
Abstract.
This article examines the psychological nature of life crises in adults, their
main causes, stages of progression, and their impact on the human psyche. The study focuses on
changes occurring, especially after the age of 40, their impact on personal and social life, as
well as psychological support and adaptation strategies.
Keywords
: age, period, crisis psychology, adults, elderly, male, female.
ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ СУЩНОСТЬ ЖИЗНЕННОГО КРИЗИСА В СТАРШЕМ
ВОЗРАСТЕ
Аннотация.
В данной статье рассматривается психологическая сущность
жизненного кризиса у взрослых, его основные причины, этапы течения и влияние на
психику человека. Исследование направлено на изучение изменений, происходящих,
особенно после 40 лет, их влияния на личную и социальную жизнь, а также стратегий
психологической поддержки и адаптации.
Ключевые слова:
возраст, период, кризис, психология, взрослые, пожилые люди,
мужчина, женщина.
Katta yoshdagi inson hayotida muhim bosqichlardan biri bu
—
o‘zini qayta baholash,
o‘tgan hayot yo‘liga nazar tashlash va kelajakdagi maqsadlarni aniqlash davridir
.
Ko‘plab
olimlar bu davrni "o‘rta yosh krizisi" deb atashadi. U insonning shaxsiy, ijtimoiy va ruhiy
holatida keskin o‘zgarishlar sodir bo‘ladigan davr hisoblanadi. Ushbu maqolada shu davrning
psixologik jihatlari chuqur tahlil qilinadi. O‘rta yosh krizisi —
bu odatda 35
–55 yosh oralig‘ida
yuzaga keladigan psixologik holat bo‘lib, shaxs hayotida erishilgan yutuqlarni qayta baholash,
hayot mazmuni va kelajakdagi maqsadlar borasida ichki izlanishlar bilan kechadi. Katta
yoshlardagi krizis ko‘p omillar ta’sirida yuzaga keladi:
1. Biologik omillar: Yoshi ulg‘aygan sari organizmda fiziologik o‘zgarishlar sodir
bo‘ladi. Ayniqsa, ayollarda menopauza davrida keskin gormonal o‘zgarishlar kuzatiladi. Bu esa
emotsional beqarorlikka olib kelishi mumkin.
2. Psixologik omillar: O‘tgan hayot davridagi erishilgan yutuq va muvaffaqiyatsizliklarni
baholash ehtiyoji, “men kimman?”, “nima uchun yashayapman?” kabi ekzistensial savollar
paydo bo‘ladi.
3. Ijtimoiy omillar: Jamiyatdagi o‘rni, kasbiy mavqe, oilaviy vazifalar va bolalarning
voyaga yetishi bilan bog‘liq o‘zgarishlar inson ruhiyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
4. Kasbiy faoliyatdagi to‘xtalishlar: O‘z kasbida yuqori cho‘qqiga chiqib bo‘lgan yoki
kutilgan natijalarga erisha olmagan shaxsda ichki norozilik hissi paydo bo‘ladi.
134
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Sabablari:
Biologik o‘zgarishlar (qarish jarayoni, salomatlik muammolari)
Kasbiy yo‘nalishda to‘xtalish (karera bosqichining tugashi yoki qoniqarsizlik)
Ijtimoiy bosim (yoshlar bilan raqobat, oilaviy muammolar)
Egzistensial savollar (hayot ma’nosi, o‘lim haqida o‘ylar)
Belgilari:
Ruxiy tushkunlik va ichki bezovtalik
O‘z
-
o‘zini baholashda o‘zgarishlar
Yangi faoliyat yoki turmush tarziga ehtiyoj
Shaxsiy munosabatlarda muammolar
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, erkaklar ko‘proq kareraviy muvaffaqiyatsizlikdan aziyat
cheksa, ayollarda bu davr ko‘proq biologik o‘zgarishlar va oilaviy rollarning o‘zgarishi bilan
bog‘liq bo‘ladi. Katta yoshlardagi krizis —
bu hayotning muhim va murakkab bosqichi bo‘lib, u
insonning shaxsiy rivojlanishida yangi bosqichni boshlab beradi. Bu davrda psixologik yordam
va ijtimoiy qo‘llab
-
quvvatlash muhim ahamiyatga ega. To‘g‘ri yondashuv orqali bu bosqich
ijobiy o‘sish nuqtasiga aylanishi mumkin. Inson hayoti ma'lum bosqichlardan iborat bo‘lib, har
bir bosqich o‘ziga xos psixologik kechinmalar, maqsadlar va inqirozlar bilan kechadi. Ayniqsa,
35
–55 yosh oralig‘i inson ruhiyatida chuqur o‘zgarishlar ro‘y beradigan davr hisoblanadi. Bu
davrda shaxs o‘z hayotini, erishgan yutuqlarini, orzularini va kelajakdagi istiqbollarini qayta
baholay boshlaydi. Psixologiyada bu holat "o‘rta yosh krizisi" yoki "katta yoshlardagi krizis" deb
ataladi. Ushbu maqolada ushbu davrning psixologik mohiyati, yuzaga kelish sabablari, asosiy
belgilari hamda bunday krizisni yengib o‘tishda yordam beradigan psixologik yondashuvlar
tahlil qilinadi. Katta yoshlardagi krizisning mohiyati: Katta yoshlardagi krizis
–
bu insonning
shaxsiy, oilaviy, kasbiy hayotidagi izlanishlar, shubhalar va qayta baholashlar bilan to‘la davrdir.
Psixolog Erik Eriksonning rivojlanish nazariyasida bu davr “samaradorlik va stagnatsiya”
o‘rtasidagi ziddiyat bosqichi deb ta’riflanadi. Inson o‘zining jamiyatga foydali bo‘layotganidan
yoki aksincha, hayoti mazmunsiz o‘tayotganidan xavotir ola boshlaydi. Krizisning paydo
bo‘lishi hayotiy yo‘lning yarmi bosib o‘tilganini anglash, qarish jarayonining boshlanishi,
salomatlikdagi o‘zgarishlar va maqsadlarning o‘zgarishi bilan bog‘liq. Inson o‘zini yo‘qotgan
yoki to‘xtab qolgan deb his qila boshlaydi. Bu esa ruhiy tushkunlik, beqarorlik va o‘z
-
o‘zini
anglashga bo‘lgan kuchli ehtiyojni yuzaga keltiradi. Ba'zida bunday krizis shaxsiy inqilobga olib
keladi
–
inson butunlay boshqa faoliyatni boshlaydi, oilasini o‘zgartiradi yoki uzoq safarlarga
chiqadi.
Erkaklar va ayollarda krizisning kechishi : Erkaklarda bu davr ko‘pincha kareraviy
bosqich bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Ular o‘z kasbiy yo‘nalishini, erishilgan natijalarni
qayta ko‘rib chiqishadi. Ayrim erkaklar bu davrda yoshlikdagi orzulariga qaytishga harakat
qilishadi. Ayollarda esa bu davr ko‘proq oilaviy va biologik o‘zgarishlar bilan bog‘liq.
Farzandlarning mustaqillashuvi, menopauza va o‘zining jozibadorligini yo‘qotayotganini
his qilish kabi omillar ayol ruhiyatida krizisga sabab bo‘ladi.
Krizisdan chiqish yo‘llari :
Katta yoshdagi krizis
–
bu muammo emas, balki yangi bosqichga o‘tish imkoniyati
sifatida ko‘rilishi kerak. Ushbu davrni samarali o‘tkazish uchun quyidagi strategiyalar foydali
bo‘lishi mumkin:
1. O‘z
-
o‘zini anglash va qabul qilish: Inson o‘z kechmishiga xolis qarab, o‘zini tan olishi
kerak. Har bir bosib o‘tilgan yo‘l qadrlanishi lozim.
135
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
2. Yangi maqsadlar belgilash: Hayotning bu bosqichida yangi orzular va rejalarga intilish,
yangi faoliyat turlarini o‘rganish motivatsiyani oshiradi.
3. Psixologik yordam olish: Professional psixologlar bilan suhbatlar, psixoterapiya
seanslari insonning o‘zini qayta topishiga yordam beradi.
4. Jismoniy faollik: Sport, yurish, yoga kabi faoliyatlar nafaqat jismoniy sog‘liq, balki
ruhiy holatni tiklaydi.
5. Ijtimoiy aloqalarni kuchaytirish: Yaqinlar bilan samimiy muloqot, do‘stlar davrasida
bo‘lish, yangi ijtimoiy guruhlarga qo‘shilish muhim ahamiyatga ega.
Katta yoshlardagi krizis
–
bu inson hayotidagi muhim burilish nuqtasi bo‘lib, unda shaxs
o‘zini yangidan anglash va rivojlanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ushbu davrni to‘g‘ri yondashuv
orqali ijobiy o‘sish bosqichiga aylantirish mumkin. Muhimi, inson bu davrni yolg‘iz o‘zi emas,
balki psixologik, ijtimoiy va emotsional qo‘llab
-
quvvatlash orqali yengib o‘tsa, uning hayot sifati
yanada oshadi. Bu esa o‘z navbatida jamiyatda sog‘lom, barqaror va faol shaxslarning
ko‘payishiga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Erikson, E. (1997). Identity and the Life Cycle.
2.
Levinson, D.J. (1978). The Seasons of a Man’s Life.
3.
Jung, C.G. (1960). The Stages of Life.
4.
O‘zbek psixologiya fanlari bo‘yicha maqolalar va darsliklar.
