ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1438
SHAXS RIVOJLANISHINING PSIXOLOGIK BOSQICHLARI
Raximberdiyeva Mehriniso Xosilbek qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPIning Pedogogika fakulteti
Psixologiya talim yònalishi 1-Zguruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15766878
Annotatsiya.
Ushbu maqolada shaxs rivojlanishining asosiy psixologik bosqichlari, har
bir bosqichda yuzaga keladigan psixologik o‘zgarishlar, shuningdek, mashhur psixologlar – E.
Erikson, J. Piajening nazariyalari asosida yondashuvlar tahlil qilinadi. Maqola talabalarga va
pedagogik amaliyotdagi mutaxassislarga shaxsni yaxlit tushunish uchun foydalidir.
Kalit so‘zlar:
shaxs, rivojlanish, psixologik bosqich, Erikson, Pijaje, bolalik, o‘smirlik,
identitet.
Abstract.
This article analyzes the main psychological stages of personality development,
the psychological changes occurring at each stage, as well as approaches based on the theories
of famous psychologists - E. Erikson, J. Piaget. The article is useful for students and specialists
in pedagogical practice for a holistic understanding of personality.
Keywords:
personality, development, psychological stage, Erikson, Piaget, childhood,
adolescence, identity.
Аннотация
. В данной статье анализируются основные психологические этапы
развития личности, психологические изменения, происходящие на каждом этапе, а
также подходы, основанные на теориях известных психологов - Э. Эриксона, Ж. Пиаже.
Статья полезна студентам и специалистам в педагогической практике для целостного
понимания личности.
Ключевые слова:
личность, развитие, психологический этап, Эриксон, Пиджаже,
детство, подростковый возраст, идентичность.
Inson — biologik mavjudot bo‘lishi bilan birga, ijtimoiy-psixologik mavjudotdir. Uning
shakllanishi, hayotga moslashuvi va o‘z o‘rnini topishi uzluksiz psixologik rivojlanish
natijasidir. Shaxs rivojlanishi psixologiya fanining eng muhim sohalaridan biri hisoblanadi,
chunki har bir yosh bosqichida insonda yangi sifatlar shakllanadi va bu uning keyingi hayotiga
ta’sir ko‘rsatadi. Amerikalik psixoanalitik Erik Erikson shaxsning rivojlanish bosqichlarini
sakkizta psixososial bosqichga ajratgan. Har bir bosqichda inson muayyan ichki muammoga
duch keladi va bu muammoni muvaffaqiyatli hal qilishi yoki hal qila olmasligi uning keyingi
rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Masalan, hayotining ilk yillarida bola o‘z atrofdagilarga
nisbatan ishonch yoki ishonchsizlik tuyg‘usini shakllantiradi. Bu — 0 yoshdan 1 yoshgacha
bo‘lgan davrga to‘g‘ri keladi. Agar bu davrda bolaning ehtiyojlari qondirilsa, unga mehr berilsa,
u hayotga ishonch bilan qaraydi. Aks holda, ishonchsizlik shakllanadi. 1–3 yoshda esa
mustaqillik yoki uyatchanlik hissi rivojlanadi. Bola o‘z harakatlarida mustaqil bo‘lishga intiladi.
Agar ota-onalar bola harakatlarini rag‘batlantirsalar, unda avtonomiya rivojlanadi, aks holda,
uyat va shubha paydo bo‘ladi . Inson — nafaqat biologik mavjudot, balki ijtimoiy-psixologik
mavjudotdir. Uning shakllanishi, o‘zini anglashi, jamiyatdagi o‘rnini topishi uzluksiz psixologik
rivojlanishning natijasidir. Psixologiyada shaxs rivojlanishiga oid yondashuvlar ko‘p, ammo
ularning barchasi inson hayoti davomida bosqichma-bosqich sodir bo‘ladigan o‘zgarishlarni
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1439
tushuntirib beradi. Shaxs rivojlanishi bolaning tug‘ilishidan to keksalikkacha bo‘lgan davrni
qamrab oladi va bu jarayonda biologik, ijtimoiy va psixologik omillar o‘zaro ta’sirda bo‘ladi.
Psixologlar ushbu rivojlanish jarayonini turli modellarda tasvirlashgan. 3–6 yosh oralig‘ida bola
faol tashabbus ko‘rsata boshlaydi. Agar atrofdagilar uni qo‘llab-quvvatlasa, unda
tashabbuskorlik kuchayadi. Aks holda esa aybdorlik hissi paydo bo‘ladi. 6–12 yoshda bolaning
mehnatsevarlik hissi ortadi, u o‘zini foydali deb his qilishi muhim. Agar bola bu davrda o‘zini
ojiz his qilsa, bu uni psixologik jihatdan past his qilishiga olib keladi. O‘smirlik davri (12–18
yosh) esa identitet shakllanishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu bosqichda inson “Men kimman?” degan
savolga javob izlaydi. Agar bu davr muvaffaqiyatli o‘tsa, shaxs o‘zini anglaydi, o‘z yo‘lini
topadi. Aks holda esa rol chalkashuvi, ya’ni ichki ziddiyatlar yuzaga keladi. Shu o‘rinda
shveysariyalik psixolog Jan Pijagening kognitiv rivojlanish nazariyasini ham eslab o‘tish lozim.
Pijage bola aqliy rivojlanishini to‘rt bosqichda ko‘rsatadi. Tug‘ilganidan ikki yoshgacha bo‘lgan
davr sensomotor bosqich bo‘lib, unda bola harakat va sezgilar orqali olamni o‘rganadi. Keyingi
bosqich preoperatsional bosqich bo‘lib, 2–7 yoshni qamrab oladi. Bu davrda bola tasavvurga
boy, ammo mantiqiy fikrlash hali rivojlanmagan bo‘ladi. 7–11 yosh oralig‘idagi konkret
operatsiyalar bosqichida esa bola real faktlar asosida mantiqiy fikrlashni boshlaydi. 11 yoshdan
boshlangan formal operatsiyalar bosqichida esa bola abstrakt tushunchalar bilan ishlay oladi,
ya’ni nazariy fikrlash shakllanadi. Zamonaviy psixologiyada esa shaxs rivojlanishiga kompleks
yondashuvlar mavjud. Masalan, V.S. Muxina shaxsning ijtimoiy xatti-harakatlarini, uning
muhitga moslashuvi va jamoadagi o‘rnini tahlil qilsa, A.V. Petrovskiy shaxsni uch komponent:
faollik, munosabatlar va o‘zini anglash orqali o‘rganadi . Shaxs rivojlanishida ijtimoiy muhit,
oilaviy tarbiya, maktab, jamoadagi o‘zaro munosabatlar ham muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa,
bolalik va o‘smirlik davrida berilgan ijtimoiy ta’sirlar insonning butun hayoti davomida
namoyon bo‘ladi. Shaxs rivojlanishini chuqur o‘rganish orqali insonning o‘ziga xos xulq-atvori,
ehtiyojlari, qiziqishlari, ijtimoiy roliga doir chuqur bilimga ega bo‘lish mumkin. Bu esa psixolog,
pedagog, sotsiolog kabi kasb egalari uchun muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Shu bois shaxs rivojlanish bosqichlarini chuqur o‘rganish – kelajakda inson ruhiyatini tushunish
va unga to‘g‘ri yondashishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shaxs — insonning jamiyatda muayyan
ijtimoiy rolni bajaruvchi, o‘ziga xos aqliy, emotsional va ijtimoiy-psixologik fazilatlarga ega
bo‘lgan mavjudotidir. U tug‘ilishdan boshlab butun hayoti davomida rivojlanadi. Bu rivojlanish
jarayoni muayyan bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqichda yangi psixik sifatlar shakllanadi,
o‘zini anglash darajasi ortadi, tashqi olam bilan munosabatlar takomillashadi. Shu boisdan shaxs
rivojlanishining psixologik bosqichlarini aniqlash va tahlil qilish psixologiya fanining muhim
vazifalaridan biri hisoblanadi.
Shaxs rivojlanishining psixologik tahlili qadimiy falsafiy qarashlardan boshlab
zamonaviy fan nuqtayi nazarigacha rivojlanib kelgan. Jumladan, Aristotel va Ibn Sino inson
taraqqiyotini tabiiy bosqichlar asosida tahlil qilgan bo‘lsa, yangi davrda G. Spenser, S. Xoll, J.
Lokk va I. Kant shaxsning o‘sishi va shakllanishini individual tajriba va ijtimoiy muhit bilan
bog‘lashgan . XX asr psixologiyasida esa shaxs rivojlanishiga oid keng ko‘lamli nazariyalar
paydo bo‘ldi. Ulardan eng mashhurlari — Erik Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi va
Jan Piajening kognitiv rivojlanish nazariyasidir. Eriksonga ko‘ra, shaxs rivojlanishi sakkiz
bosqichdan iborat bo‘lib, har bir bosqichda inson ma’lum psixososial inqiroz bilan duch keladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1440
Bu inqirozlar muvaffaqiyatli yengib o‘tilsa, insonning psixik holati va ijtimoiy moslashuvi
yanada barqarorlashadi. Jumladan, 0–1 yoshda bola "ishonch – ishonchsizlik", 1–3 yoshda
"mustaqillik – shubha", 3–6 yoshda "tashabbus – ayb hissi", 6–12 yoshda "mehnatsevarlik –
pastlik", 12–18 yoshda "identitet – rol chalkashuvi", 18–30 yoshda "yaqinlik – izolyatsiya", 30–
60 yoshda "produktuvlik – stagnatsiya", 60 yoshdan keyin esa "butunlik – umidsizlik"
inqirozlarini boshdan kechiradi. Jan Pijage esa inson ongining rivojlanishini asosiy e’tiborga
olgan. U kognitiv rivojlanishni to‘rt bosqichga ajratgan: sensor-motor bosqich (0–2 yosh),
preoperatsional bosqich (2–7 yosh), konkret operatsiyalar bosqichi (7–11 yosh), va formal
operatsiyalar bosqichi (11 yoshdan keyin). Ushbu bosqichlarda bola tafakkur, til, mantiq,
tushunish va muammo hal qilish qobiliyatlarini bosqichma-bosqich o‘zlashtiradi . Rossiyalik
olimlar — L.S. Vygotskiy, A.N. Leontyev va D.B. Elkoninlarning nazariy qarashlari ham shaxs
rivojlanishining psixologik asoslarini tahlil qilishda muhim o‘rin tutadi. Jumladan, Vygotskiy
“yaqin rivojlanish zonasi” tushunchasini ilgari surib, bolaning rivojlanishida atrof-muhit,
ayniqsa, kattalar bilan o‘zaro muloqot asosiy omil ekanligini asoslagan. Uning fikricha, bola o‘z
qobiliyatlarini faqatgina mustaqil emas, balki boshqalarning ko‘magida ham rivojlantiradi .
O‘zbekistonlik psixolog olimlar, jumladan D.X. Xudoyberdiyeva va M.A. Norqulovlarning
fikricha, shaxs rivojlanishining ijtimoiy-psixologik jihatlarini o‘rganishda milliy qadriyatlar,
tarbiya va oila muhiti alohida ahamiyatga ega. Ular bolalikda berilgan mehr-muhabbat, intizom,
axloqiy qadriyatlar shaxsning psixik barqarorligiga katta ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydilar . Shaxs
rivojlanishining psixologik bosqichlarini tahlil qilishda zamonaviy psixologiyada integrativ
yondashuvlar ham mavjud. Ya’ni, biologik, ijtimoiy, emotsional va aqliy omillar uyg‘unligida
inson taraqqiyoti baholanadi. Xususan, zamonaviy psixologlar shaxsning rivojlanishida
emotsional intellekt, muomala madaniyati, ijtimoiy moslashuv, va stressga bardoshlilik kabi
omillarni ajratib ko‘rsatmoqdalar . Shaxs rivojlanishi jarayoni faqat ijobiy yo‘nalishda
kechmaydi. Ayrim hollarda u turli ijtimoiy va psixologik muammolar — oilaviy muhit, yetarli
ta’lim olish imkoniyatlarining yo‘qligi, zo‘ravonlik, e’tiborsizlik tufayli salbiy tomonga og‘ishi
mumkin. Shu boisdan ham bugungi kunda psixologlar, pedagoglar va ota-onalar shaxs
rivojlanishining har bir bosqichida faol ishtirok etishi zarur. Xulosa qilib aytganda, shaxs
rivojlanishi — bu inson hayotining barcha davrlarini o‘z ichiga oluvchi, ijtimoiy, aqliy,
emotsional, ma’naviy va axloqiy rivojlanishning murakkab tizimidir. Har bir bosqich inson
hayoti uchun tayanch bo‘lib xizmat qiladi va keyingi bosqichlarning shakllanishiga zamin
yaratadi. Ushbu bosqichlar psixologiya fanining nafaqat nazariy, balki amaliy sohasida ham
dolzarb hisoblanadi. Bugungi kunda zamonaviy jamiyatga moslasha oladigan, o‘zini anglagan va
ijtimoiy javobgar shaxsni shakllantirish uchun uning rivojlanish bosqichlarini chuqur o‘rganish
va psixologik yondashuvlarni qo‘llash nihoyatda muhimdir.
REFERENCES
1.
A. Ananev. Chelovek kak predmet poznaniya. — M.: Nauka, 2001.
2.
Xudoyberdiyeva, D.X. Umumiy psixologiya. — Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2020.
3.
Erikson, E. Identity: Youth and Crisis. — New York: Norton, 1968.
4.
Piaget, J. The Psychology of the Child. — New York: Basic Books, 1969.
5.
Muxina, V.S. Psixologiya razvitiya. — Moskva: Prosveshcheniye, 2018
