39
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
PEDAGOGIK PSIXOLOGIYA YOʻNALISHINING BOSHQA PSIXOLOGIYA
YOʻNALISHLARIDAN FARQI
Raximberdiyeva Mehriniso Xosilbek qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPIning Pedogogika
fakulteti Psixologiya talim yònalishi 2-Z guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15796593
Annotatsiya.
Mazkur maqolada pedagogik psixologiya fanining mohiyati, tadqiqot
ob’ekti va predmeti yoritilib, uni boshqa psixologiya yo‘nalishlari - umumiy psixologiya, ijtimoiy
psixologiya, klinik psixologiya, yosh davrlar psixologiyasi bilan solishtirish orqali farqlari ochib
berilgan. Shuningdek, pedagogik psixologiyaning amaliy ahamiyati, o‘quvchilarning shaxsiy va
kognitiv rivojlanishida tutgan o‘rni haqida ilmiy asoslangan fikrlar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
pedagogik psixologiya, taʼlim jarayoni, o‘qituvchi-shogird munosabatlari,
umumiy psixologiya, ijtimoiy psixologiya, amaliy psixologiya.
DIFFERENCE OF PEDAGOGICAL PSYCHOLOGY FROM OTHER
PSYCHOLOGICAL DIRECTIONS
Abstract.
This article illuminates the essence, research object, and subject of pedagogical
psychology, revealing its differences through comparison with other psychological fields -
general psychology, social psychology, clinical psychology, and developmental psychology.
Also, scientifically based opinions are presented on the practical significance of
pedagogical psychology, its role in the personal and cognitive development of students.
Keywords:
pedagogical psychology, educational process, teacher-student relationships,
general psychology, social psychology, applied psychology.
ОТЛИЧИЕ НАПРАВЛЕНИЯ ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ПСИХОЛОГИИ ОТ ДРУГИХ
НАПРАВЛЕНИЙ ПСИХОЛОГИИ
Аннотация.
В данной статье освещается сущность, объект и предмет
исследования педагогической психологии, раскрываются ее отличия путем сравнения с
другими направлениями психологии - общей психологией, социальной психологией,
клинической психологией, психологией возрастных периодов. Также приводятся научно
обоснованные мнения о практической значимости педагогической психологии, ее роли в
личностном и когнитивном развитии учащихся.
Ключевые слова:
педагогическая психология, образовательный процесс,
отношения учитель-ученик, общая психология, социальная психология, прикладная
психология.
Psixologiya fanining turli yoʻnalishlari inson psixikasining har tomonlama tadqiq
etilishiga xizmat qiladi. Bu yoʻnalishlar ichida pedagogik psixologiya alohida ahamiyatga ega
boʻlib, u insonning taʼlim olish jarayonidagi psixik holatlari, o‘zgarishlari, rivojlanish
bosqichlarini o‘rganadi. Ushbu maqolada pedagogik psixologiyaning boshqa psixologik
yo‘nalishlardan qanday farqlanishi, uning o‘ziga xos jihatlari tahlil qilinadi.
Pedagogik psixologiya — taʼlim va tarbiya jarayonlarida ishtirok etuvchi shaxslarning
(oʻquvchi, talabalar, oʻqituvchilar) psixik rivojlanishini, o‘quv faoliyatidagi motivatsiyani,
e’tibor, xotira, tafakkur, emotsiyalarni va ularning o‘zgarishini oʻrganuvchi fan sohasidir. Uning
asosiy vazifasi — o‘quv jarayonining psixologik mexanizmlarini ochib berish, shaxsni
rivojlantirishga qaratilgan ta’lim muhitini shakllantirishdir [2].
Bu yoʻnalish asosan ikki asosiy yoʻnalishda tadqiqot olib boradi:
40
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Taʼlim jarayonining psixologik asoslari
Shaxsning rivojlanish bosqichlari va o‘qitish samaradorligi
Umumiy psixologiyadan farqi: Umumiy psixologiya inson psixikasining umumiy
qonuniyatlarini o‘rganadi: his-tuyg‘ular, idrok, xotira, fikrlash, iroda kabi asosiy psixik
jarayonlar tahlili bilan shug‘ullanadi. Biroq bu o‘rganish abstrakt holatda olib boriladi.
Pedagogik psixologiya esa bu jarayonlarni aynan o‘quvchi va o‘quv jarayoni kontekstida
tahlil qiladi, ya'ni:
Bilim olishga bo‘lgan motivatsiyani
Yod olish uslublarini
Darsda ishtirok etishdagi psixologik omillarni o‘rganadi
Ijtimoiy psixologiyadan farqi: Ijtimoiy psixologiya odamlarning jamiyatdagi xatti-
harakatlarini, guruhlararo munosabatlarni va shaxs-guruh o‘rtasidagi psixologik mexanizmlarni
o‘rganadi. Pedagogik psixologiya esa taʼlim kontekstidagi ijtimoiy-psixologik omillar (sinf
ichidagi munosabatlar, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi interaktsiya) ni ko‘proq chuqur
o‘rganadi.
Klinik psixologiyadan farqi: Klinik psixologiya ruhiy kasalliklar, nevrozlar, psixozlar,
emotsional buzilishlarni aniqlash va korreksiya qilish bilan shug‘ullanadi. Pedagogik
psixologiyada esa asosiy diqqat psixik rivojlanishdagi individual farqlar, o‘qitish metodikasi va
shaxs shakllanishiga qaratilgan. Klinik yondashuvdan farqli ravishda, bu yo‘nalish sog‘lom
bolalarning rivojlanishini o‘rganadi.
Pedagogik psixologiya o‘qituvchilarga quyidagi yo‘nalishlarda yordam beradi:
Har bir o‘quvchining o‘ziga xos psixologik tipini aniqlash
Mos metod va yondashuvlarni tanlash
Shaxsiy yondashuv asosida individual ta’lim yo‘llarini ishlab chiqish. O‘quv
muammolarini aniqlab, ularni psixologik yondashuv bilan hal qilish XXI asrda psixologiya fani
chuqur integratsiyalashgan tizimga aylandi. Unga tegishli bo‘lgan har bir yo‘nalish insonning
turli psixik holatlari, xatti-harakatlari, rivojlanish bosqichlari yoki psixologik muammolarini
tahlil qilish bilan shug‘ullanadi. Shular orasida pedagogik psixologiya o‘zining aniq
yo‘naltirilgan ob’ekti va predmeti bilan ajralib turadi.
U ta’lim-tarbiya jarayonida ishtirok etayotgan shaxslarning — asosan o‘quvchilarning
psixik rivojlanish qonuniyatlarini, shaxsiy xususiyatlarini va o‘qitish metodlarining psixologik
asoslarini o‘rganadi [1]. Pedagogik psixologiya boshqa psixologik yo‘nalishlarga nisbatan
ko‘proq amaliy xarakterga ega bo‘lib, ta’lim tizimidagi mavjud psixologik muammolarni hal
qilishga qaratilgan. Umumiy psixologiya inson psixikasining umumiy qonuniyatlarini o‘rganadi:
sezgi, idrok, xotira, fikrlash, emotsiya va iroda kabi psixik jarayonlar bu yo‘nalishning markaziy
ob’ekti hisoblanadi. Biroq, bu jarayonlar har qanday kontekstdan holi holda — ya’ni abstrakt
tarzda o‘rganiladi [3].
Pedagogik psixologiya esa aynan taʼlim jarayonida yuz beradigan psixik holatlarni —
o‘quv motivatsiyasi, bilimni idrok etish, o‘quvchi faoliyatining shakllanishi kabi jarayonlarni
chuqur tahlil qiladi. Masalan, bilim olishdagi qiyinchiliklar, darsga bo‘lgan qiziqish, individual
yondashuv kabi muammolarni aniqlab, yechimlar taklif etadi [4] Ijtimoiy psixologiya shaxs va
jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni, guruhlararo munosabatlarni, ijtimoiy ong va
kommunikatsiyalarni o‘rganadi [5]. Bu yo‘nalish jamiyatdagi inson xatti-harakatlarini
tushuntirishga xizmat qiladi. Pedagogik psixologiya esa bu munosabatlarni taʼlim muhiti
kontekstida o‘rganadi.
41
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Masalan, sinfdagi ijtimoiy rollar, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir,
guruhdagi liderlik, emotsional muhit va jamoaviy o‘qish samaradorligi kabi masalalar bu
yo‘nalish doirasida tahlil qilinadi [6]. Klinik psixologiya ruhiy buzilishlar, psixopatologik
holatlar, nevrozlar va ularning korreksiyasi bilan shug‘ullanadi [7]. Uning maqsadi — psixik
salomatlikni tiklashdir. Pedagogik psixologiya esa asosan sog‘lom bolalar va yoshlarda
uchraydigan o‘qish, eslab qolish, tafakkur qilishdagi qiyinchiliklarni o‘rganadi va pedagogik
vositalar orqali ularni bartaraf etishga yordam beradi. Boshqacha aytganda, bu yo‘nalish
diagnostika emas, rivojlantiruvchi ta’sir orqali ishlaydi [8]. Rivojlanish psixologiyasi insonning
ontogenez davomida (chaqaloqlikdan qarilikgacha) yuz beradigan o‘zgarishlarini o‘rganadi [9].
Pedagogik psixologiya esa rivojlanishning muayyan bosqichlariga, ayniqsa maktabgacha,
maktab va talabalik davrlariga e’tibor qaratadi. Bu davrlardagi rivojlanishning psixologik
qonuniyatlarini ta’lim jarayonida hisobga oladi.
Amaliy ahamiyati:
Pedagogik psixologiya amaliyotda quyidagi vazifalarni bajarishga yordam beradi:
O‘quvchilarning psixologik xususiyatlarini aniqlash va tahlil qilish;
Individual yondashuvni ta’minlovchi metodlarni tanlash;
Pedagogik kommunikatsiyani rivojlantirish;
Ta’lim samaradorligini oshirish uchun muhit yaratish [10].
Shuningdek, pedagogik psixologiyaning korreksion, diagnostik va maslahat berish
funksiyalari mavjud bo‘lib, ular o‘quv muhitini psixologik jihatdan qulay qilishga qaratilgan.
Pedagogik psixologiya boshqa psixologik yo‘nalishlardan aynan ta’limga yo‘naltirilganligi,
shaxsning psixik rivojlanishiga qaratilgan amaliy ishlanmalari bilan ajralib turadi. U o‘z oldiga
nafaqat nazariy, balki muayyan muammolarni yechishga qaratilgan amaliy maqsadlarni ham
qo‘yadi. Shu sababli, bugungi kunda pedagogik psixologiya nafaqat ilmiy fan, balki ta’lim
sohasida amaliy faoliyat yuritayotgan o‘qituvchilar, psixologlar va metodistlar uchun ham
muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Xulosa qilib aytganda, pedagogik psixologiya
psixologiya fanining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, o‘qitish va tarbiya jarayonining
samaradorligini oshirishda katta ahamiyatga ega. U umumiy yoki klinik psixologiyadan farqli
o‘laroq, bilim olish va rivojlanish jarayonidagi psixologik omillarni tahlil qiladi. Bu esa
o‘qituvchilar, psixologlar va ta’lim tizimi mutaxassislariga samarali yondashuvlarni ishlab
chiqishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, O. (2019). Pedagogik va yosh psixologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi.
2.
Ayupova, R.M. (2020). Psixologiya asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Nemov, R.S. (2001). Psixologiya: Darslik. Moskva: VLADOS.
4.
Muxamedrakhimov, R.J. (2022). Pedagogik psixologiya asoslari. Toshkent: TDPU
nashriyoti.
5.
Ananyev, B.G. (1980). Chelovek kak predmet poznaniya. Moskva: Nauka.
6.
Sharipova, M. (2021). Ijtimoiy psixologiya asoslari. Samarqand: Zarafshon.
7.
Sultonov, T. (2017). Klinik psixologiya. Toshkent: Yangi asr avlodi.
8.
Yusupova, Z. (2018). Psixologik maslahat berish. Toshkent: Fan.
9.
Elkonin, D.B. (1971). Psixologiya razvitiya rebenka. Moskva: Prosveshchenie.
10.
Raxmatullaeva, S. (2022). Ta’lim psixologiyasi. Nukus: NDPI.
