249
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
TA’LIM SIFATINI NAZORAT QILISH VA BAHOLASHNING ELEKTRON TIZIMI
Nauruzbayeva Gawhar Baxtiyar qizi
Nukus davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15854338
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ta’lim sifatini nazorat qilish va baholashning elektron
tizimlari, ularning afzalliklari, amaliy tatbiqi va zamonaviy ta’lim tizimiga ta’siri yoritilgan.
Muallif elektron baholash vositalari orqali o‘quv jarayonining shaffofligi, aniqligi va
samaradorligini ta’minlash usullarini tahlil qiladi. Shuningdek, O‘zbekiston ta’lim tizimida joriy
etilayotgan elektron platformalar, baholash metodikasi va ularning reytingga ta’siri muhokama
qilinadi. Maqolada xalqaro tajriba, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari asosida
tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Ta’lim sifati, baholash tizimi, nazorat, elektron platforma, raqamli
baholash, LMS, shaffoflik, tahliliy tizimlar.
KIRISH
Ta’lim –
bu har bir jamiyat taraqqiyotining asosiy negizidir. Uning sifatli tashkil etilishi,
samaradorligi va natijadorligi esa davlatning intellektual salohiyatini belgilovchi asosiy mezon
hisoblanadi. Shu sababli, ta’lim sifatini doimiy ravishda nazorat qilish va baholab borish har
qanday ta’lim siyosatining ajralmas qismidir. An’anaviy ta’lim tizimida baholash va nazorat
inson omiliga tayanar, subyektiv qarorlar, vaqt va resurslar sarfi bilan kechgan bo‘lsa, bugungi
raqamli transformatsiya sharoitida bu jarayonlar elektron tizimlar orqali tez, obyektiv va tahliliy
asosda amalga oshirilmoqda.
Bugungi kunda dunyo bo‘yicha ta’limda raqamlashtirish bosqichma
-bosqich
chuqurlashib bormoqda. O‘quv jarayonlarini masofaviy tashkil qilish, baholashda avtomatik
testlar, elektron portfellar, sun’iy intellekt asosida baholovchi tizimlar va analitik monitoring
mexanizmlari keng qo‘llanmoqda. Ayniqsa, pandemiya davrida dunyo bo‘yicha masofaviy
ta’limga o‘tish tajribasi elektron nazorat va baholash tizimlariga bo‘lgan ehtiyojni keskin oshirdi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida ham bu borada muhim qadamlar tashlanmoqda —
“Elektron
maktab”, “Elektron kundalik”, “Masofaviy test tizimi”, “Moodle”, “Classroom” kabi
platformalarning joriy qilinishi bunga yaqqol misoldir.
Ta’lim sifatini elektron nazorat qilish tizimlari nafaqat baholash jarayonining tezkor va
aniq bo‘lishini ta’minlaydi, balki o‘quvchilarning individual rivojlanishini kuzatish, o‘qituvchi
faoliyatini tahlil qilish, darslarning natijadorligi va muassasa reytingini aniqlashda ham muhim
ahamiyat kasb etadi. Elektron tizimlar orqali ta’lim jarayoni bo‘yicha katta hajmdagi
ma’lumotlar to‘planadi va ular asosida strategik qarorlar qabul qilish imkoniyati yaratiladi.
Shu bois, ushbu maqolada ta’lim sifatini nazorat qilish va baholashning elektron tizimlari,
ularning amaliy tatbiqi, afzalliklari, mavjud muammolari hamda istiqbollari chuqur tahlil
qilinadi. Xususan, O‘zbekiston ta’lim tizimida elektron baholash vositalarining joriy etilishi
holati, xalqaro tajriba bilan taqqoslanadi va ularni yanada takomillashtirish bo‘yicha ilmiy
-
amaliy tavsiyalar beriladi.
Adabiyotlar sharhi
Ta’lim sifatini baholash va nazorat qilishning elektron tizimlari yuzasidan so‘nggi
yillarda jahon miqyosida keng qamrovli tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu boradagi ilmiy
adabiyotlar, davlat strategiyalari, xalqaro tashkilotlar tavsiyalari va amaliy dasturlar ushbu
sohaning nazariy asoslarini va amaliy mexanizmlarini ochib beradi.
250
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
UNESCO tomonidan e’lon qilingan “Digital Assessment in Education: Guidelines and
Trends” (2021) nomli hisobotda ta’limda raqamli baholashning global tendensiyalari, afzalliklari
va xavf-
xatarlarining muvozanatli tahlili berilgan. Ushbu hujjatda ta’kidlanishicha, elektron
baholash vositalari ta’limni individuallashtirish, natijalarni tez va aniqlik bilan olish, tahlil qilish
va rivojlantirishda beqiyos imkoniyatlar yaratadi.
Davlat siyosati darajasida esa O‘zbekiston Respublikasining 2020
-yil 28-oktabrdagi PQ
–
4884-
sonli qarori bilan tasdiqlangan “Raqamli ta’lim” konsepsiyasi milliy ta’lim tizimini
elektronlashtirish va baholash tizimlarini raqamli transformatsiyalash bo‘yicha aniq
yo‘nalishlarni belgilab bergan. Bu qaror asosida “Elektron kundalik”, “Test sinovlarini onlayn
o‘tkazish”, “Elektron attestatsiya” kabi loyihalar joriy etilgan.
Pedagogika va AKT integratsiyasi bo‘yicha taniqli tadqiqotchi Diana Laurillard (2012)
o‘zining
“Teaching as a Design Science”
nomli asarida elektron baholashning dizaynga
asoslangan yondashuvini asoslab bergan. Uning fikricha, baholash faqat natijani aniqlovchi
emas, balki ta’lim jarayonini qayta loyihalashtiruvchi vosita sifatida ham qaralishi kerak. Bu fikr,
zamonaviy ta’lim nazariyasida baholashning diagnostik va formatik jihatlarini chuqur anglashga
xizmat qiladi.
Mahalliy tadqiqotlarda ham so‘nggi yillarda elektron baholashga oid bir qator ilmiy
maqolalar e’lon qilinmoqda. Xususan, Murodov N. (2022) tomonidan “Raqamli baholash
tizimlari va ularning ta’limdagi o‘rni” mavzusida olib borilgan tadqiqotda test platformalarining
pedagogik samaradorligi, o‘quvchi faoliyatiga ta’siri, subyektivlikni kamaytirishdagi o‘rni
statistik misollar asosida yoritilgan. Shu bilan birga, Karimov S. va Tursunov A. tomonidan
yozilgan “Elektron ta’lim muhitida nazorat va baholash tizimlari” nomli qo‘llanmada amaliy
platformalar, ayniqsa Moodle, Google Forms, Kahoot kabi vositalarning texnik imkoniyatlari va
o‘qituvchi uchun metodik qulayliklari haqida muhim tavsiyalar berilgan.
Xalqaro reyting tashkilotlari
–
QS va Times Higher Education ham ta’lim sifatini
o‘lchashda AKT yondashuviga alohida urg‘u berib kelmoqda. Ularning reyting
metodologiyalarida onlayn ta’lim infratuzilmasi, raqamli baholash vositalarining mavjudligi,
ta’lim monitoring tizimlarining mavjudligi muhim indikatorlar sirasiga kiradi. Bu esa elektron
baholash tizimlarining xalqaro miqyosdagi reyting va raqobatbardoshlikka ta’sirini tasdiqlaydi.
Yuqoridagi adabiyotlar sharhidan ko‘rinadiki, elektron baholash tizimlari ta’lim sifatini
belgilovchi omil sifatida jahon va milliy miqyosda dolzarb mavzuga aylangan. Bu tizimlar orqali
ta’lim jarayonining aniqligi, tezkorligi, shaffofligi va samaradorligi oshadi. Shu bois, ilmiy va
amaliy manbalarni kompleks tahlil qilish elektron baholash tizimlarini takomillashtirishga
xizmat qilishi mumkin.
ASOSIY QISM
Zamonaviy ta’lim tizimida sifatni ta’minlash, uni doimiy baholab borish va aniqlik
asosida nazorat qilish har qanday mamlakatning ustuvor vazifasiga aylangan. Ushbu
maqsadlarga erishishda elektron nazorat va baholash tizimlarining o‘rni beqiyosdir. Axborot
-
kommunikatsiya texnologiyalari asosida yaratilgan raqamli baholash vositalari ta’lim jarayonini
soddalashtiradi, shaffoflashtiradi va individuallashtiradi. Bu tizimlar orqali nafaqat o‘quvchining
bilim darajasi aniqlanadi, balki o‘qituvchining metodik yondashuvi, fanlar bo‘yicha yutuq va
kamchiliklar, butun ta’lim muassasasining samaradorligi haqida aniq ma’lumotlar olinadi.
Bugungi kunda ko‘plab davlatlar ta’limda elektron baholash tizimlarini joriy etgan va bu
orqali sifat nazoratini markazlashtirilgan holda yuritmoqda. Misol uchun, xalqaro miqyosda tan
olingan baholash tizimlari
–
PISA, TIMSS, TOEFL, IELTS kabi platformalar raqamli test
251
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
asosida ishlaydi va natijalari avtomatik tahlil qilinadi. Bu tajribalar O‘zbekiston uchun ham
o‘rnak bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston ta’lim tizimida so‘nggi yillarda raqamli transformatsiya yo‘lga qo‘yilib,
ta’lim sifati monitoringi uchun elektron tizimlar joriy etilmoqda. Jumladan, umumiy o‘rta ta’lim
maktablarida “Elektron kundalik” va “My.edu.uz” kabi platformalar orqali o‘quvchilar baholari,
dars davomati va pedagog faoliyati onlayn tarzda kuzatib boriladi. Oliy ta’lim muassasalarida
esa Moodle, Google Classroom, Microsoft Teams kabi platformalar keng joriy qilinmoqda. Bu
vositalar nafaqat darslarni masofadan tashkil etishga, balki topshiriqlarni baholash, avtomatik
test o‘tkazish, baho statistikasi va taqqoslov tahlillarini yuritishga xizmat qilmoqda.
Elektron baholash tizimlarining asosiy afzalliklaridan biri
—
ularning tezkorlik va
aniqlikka asoslanganligidir. O‘quvchilar test topshiriqlarini bajargach, natijalar darhol hisoblab
chiqiladi va bu obyektiv baholashga olib keladi. Subyektivlik darajasi pasayadi, baholashdagi
insoniy omillar kamayadi. Natijada, bilimlar darajasi real holatga yaqinroq aniqlanadi.
Shuningdek, o‘qituvchi har bir o‘quvchi uchun individual yondashuv ishlab chiqishi mumkin:
tizim o‘quvchining qaysi mavzuda qiynalayotganini, eng ko‘p xato qilgan savollarni ko‘rsatadi.
Bu esa differensial ta’lim yondashuvini rivojlantiradi.
Bundan tashqari, elektron baholash tizimlari ta’lim sifatini uzluksiz monitoring qilishga
imkon beradi. An’anaviy tizimda baholash odatda chorak yoki semestr oxirida amalga oshirilgan
bo‘lsa, elektron tizimlar real vaqt rejimida doimiy baholashni yo‘lga qo‘yadi. Bu o‘qituvchiga
vaqtida tuzatishlar kiritish, o‘quv jarayonini individual moslashtirish imkonini beradi.
Shuningdek, ta’lim muassasasi rahbariyati, tuman va viloyat bo‘limlari, vazirliklar uchun ham
tahliliy hisobotlar avtomatik tarzda shakllanadi. Statistik ko‘rsatkichlar asosida real baho berish,
resurslar taqsimoti, motivatsiya tizimi va rejalashtirish ishlari ancha soddalashadi.
Biroq, elektron baholash tizimlarining joriy etilishi bilan bir qatorda, ayrim muammolar
ham mavjud. Jumladan, texnik vositalarning yetishmasligi, ayrim hududlarda internet tezligining
pastligi, o‘qituvchilarning raqamli savodxonligi darajasi yetarli emasligi, raqamli platformalarga
qarshi psixologik qarshilik va ishonchsizlik
—
bu tizimlarning samaradorligiga salbiy ta’sir
qiluvchi omillardir. Shu bois, raqamli baholash tizimlarini joriy etish bilan bir qatorda,
infratuzilmani rivojlantirish, pedagoglar malakasini oshirish, o‘quvchilarni axborot madaniyatiga
o‘rgatish bo‘yicha kompleks choralar zarur.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, ta’lim sifatini nazorat qilish va
baholashning elektron tizimlari nafaqat texnologik yutuq, balki ta’lim sifatini tubdan oshiruvchi
strategik vosita sifatida qaralishi kerak. Bu vositalar orqali samaradorlik, aniqlik, monitoring,
differensial yondashuv, shaffoflik, hamda natijalarga asoslangan qaror qabul qilish imkoniyatlari
yaratiladi. Demak, kelajak ta’limi elektron baholash tizimlarisiz tasavvur etib bo‘lmaydi.
Muhokama va natijalar
Olib borilgan tahlillar ta’lim sifatini baholashda raqamli texnologiyalarni qo‘llash
zamonaviy ta’limning ajralmas qismiga aylanganini yaqqol ko‘rsatadi. Elektron baholash va
nazorat tizimlari nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasini aniq va tez baholashga xizmat
qilmoqda, balki o‘quv jarayonining shaffofligi, o‘qituvchining faoliyatini monitoring qilish,
ta’lim sifatini tahliliy asosda nazorat qilish imkoniyatini ham ta’minlamoqda. Bu jarayonda
inson omili bilan bog‘liq subyektivlik bartaraf etilib, baholashda obyektivlik, aniqlik va xolislik
darajasi sezilarli darajada oshadi.
Muhokama davomida aniqlanishicha, elektron baholash tizimlari quyidagi yo‘nalishlarda
katta samaradorlik bermoqda:
252
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
•
O‘quvchilarni real vaqt rejimida baholash:
Testlar, interaktiv topshiriqlar va
onlayn nazorat vositalari orqali o‘quvchilarning bilim holati muntazam aniqlab boriladi. Bu esa
o‘z vaqtida ta’lim jarayonini to‘g‘rilash, individual yondashuvni shakllantirish imkonini yaratadi.
•
Statistik tahlil va reyting tizimi:
Elektron baholash natijalari asosida ta’lim
muassasalari, o‘qituvchilar va o‘quvchilarning reytingini shakllantirish, ularni taqqoslab,
muammoli yo‘nalishlarni aniqlash mumkin.
•
O‘qituvchi faoliyatini monitoring qilish:
Elektron jurnal va kundaliklar orqali
har bir pedagogning baholash faoliyati, topshiriqlar sifati, o‘quvchilar bilan ishlash holati tahlil
qilinadi.
•
Shaffoflik va ishonchlilik:
Elektron tizimlar natijalarni soxtalashtirishga yo‘l
qo‘ymaydi, har bir baho tizimda qayd etiladi va bu o‘quvchi
-hamjamiyat-
o‘qituvchi o‘rtasidagi
ishonchni mustahkamlaydi.
Ta’kidlab o‘tish lozimki, O‘zbekistonda ta’lim tizimini raqamlashtirish borasida salmoqli
ishlar amalga oshirilgan bo‘lsa
-da, ayrim muammolar hamon mavjud. Jumladan, chekka
hududlarda internet tezligining pastligi, AKT vositalari bilan to‘liq ta’minlanmagan muassasalar,
ayrim pedagoglarning raqamli savodxonlik darajasi pastligi elektron baholashning
samaradorligini to‘liq ochib bera olmayapti. Bu esa tizimni takomillashtirish uchun qo‘shimcha
strategik chora-tadbirlarni talab qiladi.
Shu bilan birga, xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, elektron baholash tizimlariga
sun’iy intellekt, o‘quvchilarning emotsional ahvolini aniqlovchi algoritmlar, moslashuvchan test
modullari integratsiyasi orqali yanada mukammallikka erishish mumkin. O‘zbekistonda ham bu
borada ilmiy-
tadqiqot ishlarini kuchaytirish, pedagoglar uchun metodik qo‘llanmalar ishlab
chiqish va pilot loyihalarni kengaytirish zarur.
Natijalar sifatida quyidagilarni ta’kidlash mumkin:
1.
Elektron baholash tizimlari o‘quv jarayonining sifatini oshirishda muhim omil
hisoblanadi.
2.
Raqamli vositalar orqali baholash aniqlik, tezkorlik, tahlillilik va shaffoflikni
ta’minlaydi.
3.
O‘zbekiston ta’lim tizimida elektron baholash tizimlari bosqichma
-bosqich joriy
etilmoqda, biroq infratuzilma va malaka jihatidan muammolar mavjud.
4.
Kelgusida elektron baholash platformalarini yagona milliy tizim sifatida
standartlashtirish, texnologik integratsiyani chuqurlashtirish va o‘qituvchilarni raqamli
kompetensiyalar asosida tayyorlash dolzarb ahamiyatga ega.
5.
Elektron baholash nafaqat nazorat vositasi, balki ta’lim strategiyasining boshqaruv
asbobi sifatida qaralishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, elektron baholash tizimlari ta’limda sifatli, adolatli va natijador
o‘quv muhitini shakllantirish uchun zarur bo‘lgan ishonchli mexanizmdir. Uni har tomonlama
rivojlantirish zamonaviy raqobatbardosh ta’lim tizimining poydevoridir.
Xulosa
Zamonaviy ta’lim tizimida sifatni boshqarish va baholash masalalari innovatsion
texnologiyalar bilan chambarchas bog‘liqdir. Olib borilgan tahlillar asosida aytish mumkinki,
elektron baholash va nazorat tizimlari ta’lim jarayonining uzviy qismi bo‘lib, u o‘quvchilarning
bilim darajasini aniqlash, o‘qituvchilarning faoliyatini monitoring qilish, ta’lim muassasalarining
samaradorligini baholash va tizimli tahlil qilishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
253
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Elektron tizimlarning joriy etilishi natijasida baholash jarayonining tezkorligi, aniqligi,
shaffofligi va tahliliy salohiyati ortadi. Shuningdek, u differensial yondashuv va o‘quvchilar
bilan individual ishlash imkonini ham kengaytiradi. Ammo tizimning to‘liq va samarali ishlashi
uchun texnik infratuzilma, yuqori tezlikdagi internet, raqamli savodxonlikka ega pedagog
kadrlar, yagona platforma va metodik qo‘llanmalar muhim omil hisoblanadi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida elektron baholash vositalari bosqichma
-bosqich joriy
etilmoqda. Bu jarayonni yanada jadallashtirish uchun quyidagi tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
•
elektron baholash tizimlarini yagona milliy standart asosida shakllantirish;
•
barcha o‘qituvchilar uchun raqamli kompetensiyalar bo‘yicha doimiy malaka
oshirish tizimini yo‘lga qo‘yish;
•
zamonaviy texnologiyalar asosida moslashuvchan va sun’iy intellekt yordami
bilan ishlaydigan baholash tizimlarini ishlab chiqish;
•
baholashda adolat, shaffoflik va ishonchlilikni ta’minlaydigan ochiq tahlil
tizimlarini keng joriy etish.
Shunday qilib, elektron baholash tizimlari nafaqat bilim darajasini aniqlovchi vosita,
bal
ki ta’lim sifatini boshqaruvchi strategik resurs sifatida qaralishi zarur. Ularning
takomillashuvi O‘zbekiston ta’lim tizimining raqobatbardoshligini ta’minlashda muhim omil
bo‘lib xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 28-oktabrdagi PQ
–
4884-sonli qarori.
“Raqamli ta’lim” konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida.
2.
Laurillard, D.
Teaching as a Design Science: Building Pedagogical Patterns for
Learning and Technology
. London: Routledge, 2012.
3.
UNESCO.
Digital Assessment in Education: Guidelines and Trends
. Paris: UNESCO
Publishing, 2021.
4.
Murodov, N. Raqamli baholash tizimlari va ularning ta’limdagi oʻrni. –
“Pedagogik
innovatsiyalar” ilmiy
-
amaliy jurnali, 2022, №1, 45–
49-bet.
5.
Karimov, S., Tursunov, A. Elektron ta’lim muhitida na
zorat va baholash tizimlari.
–
Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
6.
Qodirova, D. Ta’lim monitoringida AKT vositalarining roli. –
“Innovatsion pedagogika”
jurnali, 2023, №2, 34–
38-bet.
7.
Oʻzbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
Raqamli ta’lim infratuzilmasini
rivojlantirish strategiyasi
–
2030
. Toshkent, 2021.
