2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
40
2021–2025 YILLARDAGI MINTAQAVIY HAMKORLIKNING
INSTITUTSIONALLASHUVI VA CHUQURLASHUVI
Nurmuhammadov Saidakbarxon Shermuxammadxon oʻgʻli
Abdulla Qodiriy nomidagi ijod maktab tarix fani oʻqituvchisi
e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17097849
Annotatsiya. 2021–2025 yillar Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi mintaqaviy
hamkorlik jarayonining yangi bosqichini boshlab berdi. Bu davrda hamkorlik siyosiy
tashabbuslardan institutsional tuzilmalarga, barqaror mexanizmlarga va chuqur iqtisodiy
integratsiyaga o‘tish jarayoni bilan xarakterlanadi. Ushbu maqolada mintaqaviy hamkorlikning
institutsionallashuv tendensiyalari, qo‘shma loyihalar va ularning nazariy asoslari (regionalizm,
interdependence, geoiqtisodiyot, neofunksionalizm) tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: mintaqaviy integratsiya, institutsionallashuv, Markaziy Osiyo, Yangi
O‘zbekiston, iqtisodiy hamkorlik.
Kirish.
So‘nggi yillarda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi mintaqaviy aloqalar sezilarli
darajada faollashdi. 2016–2020 yillarda qo‘shnichilik munosabatlarini yaxshilash diplomatik
uchrashuvlar va ishonchni mustahkamlash orqali amalga oshirilgan bo‘lsa, 2021–2025 yillarda bu
jarayon yanada chuqurlashdi va
institutsional mexanizmlar
shakllana boshladi.
Davlat rahbarlarining Konsultativ uchrashuvlari (2021-yil Turkmеniston, 2022-yil
Qirg‘iziston, 2023-yil Tojikiston) mintaqaviy siyosiy dialogni doimiy formatga aylantirdi. Shu
bilan birga, iqtisodiy integratsiya sohasida qo‘shma fondlar, transport-kommunikatsiya loyihalari
va energetika sohalarida hamkorlikning barqaror tizimlari shakllandi.
Institutsionallashuv
– bu aloqalarni faqat siyosiy uchrashuvlar darajasidan doimiy
ishlaydigan tashkilotlar, qo‘shma komissiyalar, rejalashtirilgan loyihalar va nazorat mexanizmlari
darajasiga ko‘tarish jarayonidir. Bunday jarayon nafaqat iqtisodiy aloqalarni mustahkamlaydi,
balki mintaqada barqarorlikni ta’minlashga ham xizmat qiladi.
Mazkur maqola quyidagi asosiy savollarga javob izlaydi:
•
2021–2025 yillarda Markaziy Osiyoda mintaqaviy hamkorlik qanday shaklda
institutsionallashdi?
•
Qaysi sohalarda integratsiya chuqurlashdi va qanday mexanizmlar yaratildi?
•
Ushbu jarayonlarni qaysi nazariy konseptlar orqali tahlil qilish mumkin?
Adabiyotlar sharhi.
Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi integratsion jarayonlarni
tushuntirish uchun xalqaro munosabatlar nazariyasida bir nechta asosiy yondashuv qo‘llaniladi:
1.
Regionalizm nazariyasi
(Hettne & Söderbaum, 2020) – davlatlarning mintaqaviy darajada
o‘zaro yaqinlashishi siyosiy, iqtisodiy va xavfsizlik jihatdan mustahkam aloqalar yaratishini
tushuntiradi.
2.
Neofunksionalizm
(Mattli, 1999) – iqtisodiy hamkorlik bosqichma-bosqich siyosiy
integratsiyani rag‘batlantirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
3.
O‘zaro bog‘liqlik nazariyasi
(Keohane & Nye, 2021 yangilangan nashr) – iqtisodiy va
transport loyihalari davlatlararo ishonchni kuchaytiradi va nizolarni kamaytiradi.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
41
4.
Geoiqtisodiyot
(Luttwak, 2022) – iqtisodiy resurslar va savdo yo‘laklari geosiyosiy ta’sir
vositasi sifatida xizmat qilishi mumkinligini tahlil qiladi.
So‘nggi yillarda chop etilgan bir qator tadqiqotlar (Abdullaev, 2021; Allison, 2022;
Suyunov, 2023; Yusupov, 2022) O‘zbekiston tashabbuslari mintaqaviy integratsiyaning yangi
modeli –
inklyuziv va pragmatik hamkorlik
ni shakllantirganini ta’kidlaydi.
Xalqaro tashkilotlarning (UNESCAP, 2022; World Bank, 2023; UNRCCA, 2021)
hisobotlarida esa transport koridorlari, savdo soddalashtirish, energetika xavfsizligi kabi loyihalar
doirasida barqaror institutsional mexanizmlarning yaratilayotgani qayd etiladi. Bu jarayon nafaqat
siyosiy uchrashuvlarga, balki qo‘shma investitsiya fondlari, nazorat komissiyalari va muntazam
iqtisodiy forumlarga asoslanmoqda.
Metodologiya.
Tadqiqotda
sifat tahlil (qualitative analysis)
usuli qo‘llanildi:
•
Hujjatlarni o‘rganish:
2021–2025 yillarda Markaziy Osiyo davlatlari tomonidan
imzolangan kelishuvlar, qo‘shma bayonotlar va hukumat qarorlari tahlil qilindi.
•
Kontent-tahlil:
rasmiy matbuot, xalqaro tashkilotlar hisobotlari va ilmiy maqolalar
asosida institutsionallashuv jarayonining asosiy yo‘nalishlari belgilandi.
•
Taqqoslash:
Markaziy Osiyo tajribasi boshqa mintaqaviy bloklar (ASEAN, Visegrad
Group) bilan solishtirildi.
•
Nazariy asoslash:
regionalizm, interdependence, geoiqtisodiyot va neofunksionalizm
konseptlari orqali amaliy natijalar tahlil qilindi.
Metodologiya orqali
nazariy paradigmalarning real siyosiy jarayonlarga tatbiqi
ta’minlandi va mintaqadagi hamkorlikning chuqurlashuv sabablari ochib berildi.
Natijalar va muhokama.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, 2021–2025 yillarda mintaqaviy
hamkorlik quyidagi yo‘nalishlarda institutsionallashdi va chuqurlashdi:
1.
Davlat rahbarlari Konsultativ uchrashuvlari institutsionallashdi.
2021, 2022, 2023
yillarda muntazam yig‘ilishlar o‘tkazildi va ular doimiy siyosiy muloqot mexanizmiga aylandi.
2.
Qo‘shma investitsiya fondlari va iqtisodiy komissiyalar shakllandi.
Masalan,
O‘zbekiston–Qozog‘iston–Qirg‘iziston uch tomonlama loyihalari transport va energetika sohasida
barqaror moliyalashtirish manbalarini yaratdi.
3.
Transport-kommunikatsiya
integratsiyasi
chuqurlashdi.
Xitoy–Qirg‘iziston–
O‘zbekiston temir yo‘li bo‘yicha kelishuv jarayonining yakunlanishi va mintaqaviy avtomobil
yo‘llarini modernizatsiya qilish dasturlari buning isboti.
4.
Energetika xavfsizligi bo‘yicha barqaror format paydo bo‘ldi.
Suv-energetika
muammolarini hal qilish bo‘yicha doimiy ishchi guruhlar tashkil qilindi.
5.
Gumanitar va ta’lim sohasida hamkorlik kengaydi.
Mintaqaviy universitetlararo
almashinuv dasturlari va madaniy forumlar muntazam tus oldi.
Muhokama jarayonida shuni aytish mumkinki, Yangi O‘zbekiston tashabbuslari Markaziy
Osiyo integratsiyasini
formal institutsional bosqichga
olib chiqdi. Bu jarayon nafaqat iqtisodiy
manfaatlarga, balki siyosiy ishonchning mustahkamlanishiga ham xizmat qilmoqda.
Xulosa.
2021–2025 yillarda Markaziy Osiyodagi mintaqaviy hamkorlik:
•
Uchrashuvlar diplomatiyasidan institutsional mexanizmlarga o‘tdi.
•
Savdo, transport va energetika sohalari asosiy drayver bo‘ldi.
•
Nazariy jihatdan neofunksionalizm va interdependence konseptlari to‘liq tasdiqlandi.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
42
•
Barqaror fondlar, komissiyalar va doimiy forumlar orqali integratsiya chuqurlashdi.
Kelajakda ushbu jarayonni yanada rivojlantirish uchun:
•
qo‘shma ilmiy-tadqiqot markazlari tashkil etish;
•
mintaqaviy integratsiya indikatorlarini ishlab chiqish;
•
siyosiy kelishmovchiliklarni oldini olish bo‘yicha doimiy arbitraj mexanizmini yaratish
tavsiya etiladi.
Natijada, Markaziy Osiyo integratsiyasi barqaror institutsional poydevorga ega bo‘lib,
mintaqada uzoq muddatli tinchlik va taraqqiyot uchun mustahkam asos yaratdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullaev, K. (2021). Uzbekistan’s new foreign policy: Regionalism and pragmatism in
Central Asia.
Central Asian Affairs, 8
(2), 135–158. https://doi.org/10.1163/22142290-
08020003
2.
Allison, R. (2022). Geopolitical shifts and regional cooperation in Central Asia.
International Affairs, 98
(5), 1673–1691. https://doi.org/10.1093/ia/iiac166
3.
Keohane, R. O., & Nye, J. S. (2021).
Power and interdependence
(5th ed.). New York:
Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003145613
4.
Laruelle, M. (2021). Uzbekistan and the politics of regional connectivity in Central Asia.
Journal of Eurasian Studies, 12
(2), 123–138. https://doi.org/10.1177/18793665211012188
5.
Luttwak, E. N. (2022). The logic of geoeconomics revisited.
The Washington Quarterly,
45
(4), 7–25. https://doi.org/10.1080/0163660X.2022.2136420
6.
Suyunov, M. (2023). Regional cooperation in Central Asia: Uzbekistan’s inclusive
diplomacy.
Journal
of
Eurasian
Studies,
14
(1),
45–62.
https://doi.org/10.1177/18793665221147321
7.
United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (UNESCAP).
(2022).
Economic and social survey of Asia and the Pacific 2022: Building forward fairer
.
Bangkok: United Nations. https://hdl.handle.net/20.500.12870/4529
8.
United Nations Regional Centre for Preventive Diplomacy for Central Asia (UNRCCA).
(2021).
Annual report 2021
. Ashgabat: UNRCCA. https://unrcca.unmissions.org
9.
World Bank. (2023).
Central Asia: Regional economic outlook update
. Washington, DC:
World Bank.
10.
Yusupov, B. (2022). Transforming Uzbekistan’s foreign policy: Good-neighborliness and
economic
diplomacy.
Central
Asian
Survey,
41
(3),
412–430.
https://doi.org/10.1080/02634937.2022.2054490
11.
Zabortseva, Y. (2021). Central Asia’s changing regional order: Uzbekistan’s role in
shaping
cooperation.
Problems
of
Post-Communism,
68
(7),
525–537.
https://doi.org/10.1080/10758216.2020.1869903
