151
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
YANGI O‘ZBEKISTONNING MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI BILAN
HAMKORLIK ALOQALARI TARIXI (2017–2025 yy.)
Nurmuhammadov Saidakbarxon Shermuxammadxon oʻgʻli
Abdulla Qodiriy nomidagi ijod maktab tarix fani oʻqituvchisi.
e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17097335
Annotatsiya. 2017 yildan boshlab O‘zbekistonda tashqi siyosiy ochiqlik va mintaqaviy
hamkorlikka tayangan yangi yondashuv shakllandi. Ushbu maqola 2017–2025 yillarda
O‘zbekistonning Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston bilan aloqalarida yuz
bergan institutsional o‘zgarishlar, chegara masalalarini yechishdagi siljishlar, savdo-transport
aloqalari, energetika va suv–energetika muvofiqlashtirishini tizimli tahlil qiladi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, 2018 yildan boshlab Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining
Konsultativ uchrashuvlari mintaqaviy multilateralizmning barqaror mexanizmiga aylandi;
O‘zbekiston–Qirg‘iziston chegarasini delimitatsiya qilish bo‘yicha 2022–2023 yillardagi
huquqiy paket, O‘zbekiston–Tojikiston munosabatlarining 2017–2018 yillardagi “muzdan
yechilishi” va savdo-transport loyihalarida (yerusti transport o‘tkazuvchanligini kuchaytirish
bo‘yicha 2023-yilgi mintaqaviy kelishuv) sezilarli natijalarga erishildi. Savdo ko‘rsatkichlari va
hamkorlik institutsional darajasi 2024-yilda ham o‘sishda qoldi.
Kalit so‘zlar: Yangi O‘zbekiston, Markaziy Osiyo, Konsultativ uchrashuv, chegara
delimitatsiyasi, transport interkonnektivligi, energetika hamkorligi, mintaqaviy integratsiya.
Kirish.
2016 yil oxiridan keyin O‘zbekistonda tashqi siyosatda “mintaqaga yo‘naltirilgan
pragmatizm” kuchaydi. Buning natijasida qo‘shnilar bilan ishonchni tiklash, chegaraviy
masalalarni yechish, savdo va transport logistikasi integratsiyasini chuqurlashtirish yangi siyosiy
kun tartibining markaziga aylandi. 2018 yildan boshlab Markaziy Osiyo rahbarlarining
Konsultativ uchrashuvlari (Astana 2018, Toshkent 2019, Avaza 2021, Cholpon-Ota 2022,
Dushanbe 2023, Astana 2024) muntazam platformaga aylandi va u mintaqaviy ko‘p tomonlama
muvofiqlashtirishning institutsional tayanchiga aylandi.
Adabiyotlar sharhi.
Mintaqaviy hamkorlikning 2017 yildan keyingi bosqichi haqida
BMTning Markaziy Osiyo bo‘yicha maxsus vakolatxonasi (UNRCCA), mintaqaviy tadqiqot
markazlari hamda hukumat saytlarida muntazam tahlillar e’lon qilindi. 2023-yil Dushanbe
uchrashuvi yakunlari bo‘yicha rasmiy xabarlar, qo‘shma bayonotlar va transport
interkonnektivligi bo‘yicha mintaqaviy kelishuvlar O‘zbekiston tashabbuslarining huquqiy-
institutsional bazasini mustahkamlaganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga OECD’ning savdo
yengillashuvi bo‘yicha monitoringi Markaziy Osiyoda chegaradan o‘tish jarayonlari va logistik
samaradorlikning bosqichma-bosqich yaxshilanishini qayd etadi.
Metodologiya.
Tadqiqot sifatli-uslubiy yondashuvga tayanadi: (1) 2017–2025 yillar
uchun rasmiy kommyunike va bayonotlarning mazmuniy tahlili; (2) savdo va transport bo‘yicha
milliy statistika hamda xalqaro tashkilotlar ma’lumotlarining taqqoslamasi; (3) chegara,
energetika va transport bo‘yicha imzolangan bitimlarning normativ-institutsional tahlili.
Manbalar ishonchliligi va yangiligini ta’minlash uchun faqat rasmiy hukumat saytlari,
xalqaro tashkilotlar va tan olingan nashrlar ma’lumotlari keltirildi (qarang: Manbalar ro‘yxati).
Natijalar:
Mintaqaviy institutlar: Konsultativ uchrashuvlarning roli (2018–2024).
2018-yil 15-
mart kuni Astana shahrida Markaziy Osiyo rahbarlarining birinchi Konsultativ uchrashuvi
152
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
o‘tkazildi. 2019-yil noyabrida Toshkentda ikkinchi uchrashuv, 2021-yil avgustida
Turkmanistonning Avaza shahrida uchinchi, 2022-yil 20–21-iyul kunlari Qirg‘izistonning
Cholpon-Otasida to‘rtinchi, 2023-yil 14-sentabrda Dushanbeda beshinchi va 2024-yil 9-avgustda
Astanada oltinchi uchrashuv bo‘lib o‘tdi. 2023-yilda Dushanbeda yoshlar siyosatining umumiy
yo‘nalishlari va quruqlik transporti bog‘liqligini kuchaytirish to‘g‘risidagi mintaqaviy bitimlar
imzolandi. Bu hujjatlar iqtisodiy, ijtimoiy va transport integratsiyasi bo‘yicha amaliy
yo‘nalishlarni belgilab berdi.
O‘zbekiston–Tojikiston: “muzdan yechilish” va strategik darajaga ko‘tarilish
2017-yilda Toshkent–Dushanbe o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri parvozlar 25 yillik
tanaffusdan keyin tiklandi; 2018-yil mart oyida oliy darajadagi uchrashuvda tomonlar
munosabatlarni strategik sheriklik bosqichiga olib chiqish niyatini bildirdi. Keyingi yillarda
harbiy mashg‘ulotlar, energetika va suv-energetika sohalarida hamkorlik yo‘lga qo‘yildi
(Zarafshon havzasida GES qurilishiga doir hamkorlik loyihalari shu jumladan).
O‘zbekiston–Qirg‘iziston:
Chegara
masalalarining
yechilishi
va
yirik
infratuzilmalar.
2017–2022 yillarda chegara bo‘yicha muzokaralar jadallashdi. 2022-yilda
“Qirg‘iz–O‘zbek davlat chegarasining ayrim uchastkalari to‘g‘risida”gi bitim imzolandi va
2022–2023 yillarda ratifikatsiya jarayonlari yakunlandi. Bu o‘zaro ishonchni mustahkamlab,
transport va savdo oqimini soddalashtirishga xizmat qildi. Mintaqaviy konnektivlik doirasida
Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston temiryo‘li bo‘yicha hukumatlararo kelishuvlar jadallashdi
(2023–2024 yillardagi siyosiy kelishuvlar).
O‘zbekiston–Qozog‘iston: Savdo, sanoat kooperatsiyasi va “transchegaraviy
klaster”.
Qozog‘iston O‘zbekistonning eng yirik mintaqaviy savdo hamkori bo‘lib qolmoqda.
2023–2024 yillarda ham o‘zaro savdo Markaziy Osiyo ichki savdosining yarmidan
ortig‘ini tashkil etgan holda, $4–5 mlrd diapazonda bo‘ldi; tomonlar yaqin yillarda $10 mlrd
maqsadli ko‘rsatkichni qo‘ygan. Chegarada sanoat kooperatsiyasining xalqaro markazi (“Central
Asia” ICIС) va yuqori darajadagi Kengashlar mexanizmlari hamkorlikni institutsionallashtirdi.
O‘zbekiston–Turkmaniston: Transport yo‘laklari va savdo.
Kaspiy yo‘lagi orqali
transkontinental bog‘liqlikni kuchaytirish va chegaraoldi hamkorlik zonalarini rivojlantirish
Markaziy Osiyoning g‘arbiy yo‘nalishi bo‘yicha yangi imkoniyatlar yaratdi; ikki tomonlama
savdoda 2024-yilda CIS ichida Turkmaniston O‘zbekistonning eng yirik hamkorlari qatorida
qayd etildi.
Mintaqaviy transport va logistika kelishuvlari.
2023-yil 14-sentabrda Dushanbeda
beshinchi Konsultativ uchrashuv doirasida
Markaziy Osiyoda quruqlik transporti
interkonnektivligini mustahkamlash to‘g‘risida kelishuv
imzolandi; keyinchalik bu hujjat
Yevropa Ittifoqi bilan muloqotlarda ham e’tirof etildi. U yo‘lovchi va yuk tashishning
chegaralardan o‘tishidagi tartib-taomillarni uyg‘unlashtirishni ko‘zlaydi.
Savdo dinamikasi va ko‘rsatkichlar.
O‘zbekistonning umumiy tashqi savdo aylanmasi
2023-yilda $62.57 mlrdga yetdi (+23.8%), 2024-yilda $65.9 mlrd bo‘ldi; hamkorlar ichida
Qozog‘iston doimiy ravishda Top-3 ichida turdi. 2024-yil I chorak hisobi bo‘yicha Markaziy
Osiyo mamlakatlari bilan savdo $1.4 mlrdni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkichlar mintaqada bojxona va
chegara jarayonlarini yengillashtirish hamda logistika infratuzilmasini kengaytirish bilan
hamohang ravishda o‘sib bormoqda.
Muhokama.
2017–2018 yillarda qo‘shnilar bilan ishonchni qayta tiklash (parvozlar
tiklanishi, chegara o‘tish nuqtalarining ochilishi) siyosiy muhitni “de-eskalatsiya” qildi.
153
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
2018-yildan boshlab Konsultativ uchrashuvlar mintaqa ichidagi
birinchi siyosiy
“metamexanizm”
sifatida yuzaga chiqdi: ular chegara, suv-energetika, transport va xavfsizlik
bo‘yicha platformaga aylandi. 2022–2023 yillarda O‘zbekiston–Qirg‘iziston chegarasining
huquqiy rasmiylashtirilishi va 2023-yilgi transport interkonnektivligi bo‘yicha mintaqaviy
kelishuv integratsiyani “qog‘ozda” emas, “amaliyotda” mustahkamladi. Savdo ko‘lamining
2023–2024 yillarda kengayishi ham ana shu institutsional o‘zgarishlarning iqtisodiy natijasi
sifatida qaralishi mumkin. Biroq logistika tarmoqlarining siqilish nuqtalari, bojxona
protseduralarini raqamlashtirishdagi tafovutlar hamda suv-energetika balansini barqarorlashtirish
masalalari hanuz kun tartibida qolmoqda.
Xulosa.
2017–2025 yillar O‘zbekistonning Markaziy Osiyoga nisbatan siyosatida sifat
jihatidan yangi bosqich bo‘ldi: (1) qo‘shnilar bilan ishonchni tiklash; (2) mintaqaviy konsultativ
mexanizmlarni yo‘lga qo‘yish; (3) chegara va transport bo‘yicha murakkab masalalarni huquqiy-
institutsional yechimlar bilan hal etish; (4) savdo va sanoat kooperatsiyasini kengaytirish. Ushbu
trendlar – agar ular transport loyihalarini moliyalashtirish, bojxona–chegara protseduralarini
unifikatsiyalash va suv–energetika kelishuvlarini institutsionalizatsiya qilish bilan qo‘llab-
quvvatlansa – 2025 yildan keyin ham barqaror o‘sishga xizmat qiladi.
Siyosiy tavsiyalar
1.
Transport bo‘yicha mintaqaviy yo‘l xaritasi
: 2023-yilgi interkonnektivlik kelishuvi
ijrosini milliy choralar rejasiga “deadline”lar bilan bog‘lash (tranzit va bojxona ma’lumotlarini
oldindan almashish, xalqaro yuk hujjatlarining raqamli aylanmasi).
2.
Chegara boshqaruvi
: O‘zbekiston–Qirg‘iziston va boshqa kesimlarda “yagona oyna”
tizimlarini o‘zaro moslashtirish, shuningdek, chegaraoldi savdo markazlarida sertifikatlashni tan
olish.
3.
Suv–energetika hamkorligi
: oqim bashoratlari va elektr almashuviga doir real vaqtli
ma’lumotlar platformasini ishga tushirish; Zarafshon havzasidagi qo‘shma GES loyihalarini
mintaqaviy kelishuvlar bilan uyg‘unlashtirish.
4.
Sanoat kooperatsiyasi
: Qozog‘iston bilan chegaraoldi sanoat klasterlarini yetkazib
berish zanjirlari va qo‘shma R&D bilan kengaytirish; 2030 maqsadi sifatida o‘zaro savdoni $10
mlrd ga yetkazish rejasini sektorlar kesimida (agrotexnika, elektrotexnika, farmatsevtika)
kvotalash.
5.
Monitoring
: OECD TFI ko‘rsatkichlari bo‘yicha milliy “dashboard” yaratib, yillik
mintaqaviy reyting e’lon qilish – bu raqobat orqali islohot tezligini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdullaev, K. (2021).
Uzbekistan’s new foreign policy: Regionalism and pragmatism in
Central Asia
. Central Asian Affairs, 8(2), 135–158. https://doi.org/10.1163/22142290-
08020003
2.
Suyunov, M. (2023).
Regional cooperation in Central Asia: Uzbekistan’s inclusive
diplomacy
.
Journal
of
Eurasian
Studies,
14(1),
45–62.
https://doi.org/10.1177/18793665221147321
3.
United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (UNESCAP).
(2022).
Economic and social survey of Asia and the Pacific 2022: Building forward
fairer
. Bangkok: United Nations.
4.
United Nations Regional Centre for Preventive Diplomacy for Central Asia (UNRCCA).
(2021).
Annual report 2021
. Ashgabat: UNRCCA.
154
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
5.
World Bank. (2022).
Central Asia regional economic outlook
. Washington, DC: World
Bank.
6.
Yusupov, B. (2022).
Transforming Uzbekistan’s foreign policy: Good-neighborliness and
economic
diplomacy
.
Central
Asian
Survey,
41(3),
412–430.
https://doi.org/10.1080/02634937.2022.2054490
7.
Zabortseva, Y. (2021).
Central Asia’s changing regional order: Uzbekistan’s role in
shaping
cooperation
.
Problems
of
Post-Communism,
68(7),
525–537.
https://doi.org/10.1080/10758216.2020.1869903
8.
2018-yil 15-mart, Astana: Markaziy Osiyo rahbarlarining birinchi konsultativ uchrashuvi
haqidagi xabar va tahlillar.
9.
2023-yil 14-sentabr, Dushanbe: 5-uchrashuv rasmiy xabarlari, UNRCCA va qo‘shma
hujjatlar (yoshlar siyosati, quruqlik transporti interkonnektivligi).
10.
2024-yil 9-avgust, Astana: 6-uchrashuv haqidagi xabarlar.
11.
O‘zbekiston–Tojikiston: 2017-yilda Toshkent–Dushanbe parvozlari tiklanishi; 2018-yil
strategik sheriklik siyosiy bayonotlari; harbiy mashg‘ulotlar va energetika loyihalari.
12.
O‘zbekiston–Qirg‘iziston: 2022–2023 yillardagi chegara bitimlari va ratifikatsiya
jarayonlari.
13.
O‘zbekiston–Qozog‘iston: savdo va kooperatsiya dinamikasi, $10 mlrd maqsadi.
14.
O‘zbekiston tashqi savdosi: 2023 va 2024 yakunlari bo‘yicha rasmiy ma’lumotlar va
sharhlar.
15.
OECD: Markaziy Osiyoda savdo yengillashuvi bo‘yicha tahliliy hisobot.
