Sentabr, 2025-Yil
64
YANGI O‘ZBEKISTONNING MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI BILAN
HAMKORLIK ALOQALARINING NAZARIY KONSEPTUAL ASOSLARI
Nurmuhammadov Saidakbarxon Shermuxammadxon oʻgʻli
Abdulla Qodiriy nomidagi ijod maktab tarix fani oʻqituvchisi
e-mail:
newyorkbiznesmen1@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17097891
Annotatsiya. 2016-yil oxirida O‘zbekistonda yangi siyosiy davr boshlanishi mintaqaviy
diplomatiyada sezilarli burilish yasadi. Markaziy Osiyo davlatlari bilan munosabatlarda
ishonchni mustahkamlash, iqtisodiy aloqalarni chuqurlashtirish va mintaqaviy integratsiyani
rivojlantirish Yangi O‘zbekiston tashqi siyosatining asosiy tamoyillaridan biri bo‘ldi. Ushbu
maqola mintaqaviy hamkorlikni tahlil qilishda qo‘llaniladigan nazariy konseptlarni —
regionalizm, neofunksionalizm, o‘zaro bog‘liqlik (interdependence), geoiqtisodiyot va “yumshoq
kuch” diplomatiyasini — tizimli o‘rganadi. Tadqiqotda ilmiy adabiyotlar, rasmiy ma’lumotlar va
kontent-tahlil usullari asosida O‘zbekiston tashqi siyosatining konseptual modelini aniqlashga
urinish qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Yangi O‘zbekiston tashqi siyosati mintaqada
barqarorlik va o‘zaro manfaatlarni ta’minlovchi pragmatik va inkluziv yondashuvga asoslangan.
Kalit so‘zlar: Yangi O‘zbekiston, Markaziy Osiyo, mintaqaviy integratsiya, nazariy
paradigmlar, geoiqtisodiyot, o‘zaro bog‘liqlik, yumshoq kuch.
Kirish.
Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab O‘zbekiston tashqi siyosatida
mustaqil kurs va milliy manfaatlarni ustuvor qilish tamoyili hukm surgan. Biroq 1990-yillar va
2000-yillar boshida Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida chuqur integratsion mexanizmlarning
yo‘qligi, chegaraviy masalalar, suv-energetika bo‘yicha kelishmovchiliklar va o‘zaro ishonchsizlik
tufayli mintaqaviy hamkorlik sust rivojlandi. 2016-yilda O‘zbekiston rahbariyatida yuz bergan
siyosiy o‘zgarishlar mintaqaviy diplomatiyada mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi. Yangi
O‘zbekiston tashqi siyosatining asosiy shiori “yaxshi qo‘shnichilik va o‘zaro ishonch” bo‘ldi. Bu
yondashuv nafaqat siyosiy jarayonlar, balki iqtisodiy, transport, madaniy va gumanitar sohalarni
ham qamrab oldi.
Shu bilan birga, O‘zbekistonning mintaqaviy siyosatini nazariy asoslar bilan tushuntirish
dolzarb masalaga aylandi. Chunki amaliy diplomatik yutuqlarni xalqaro munosabatlar nazariy
paradigmalari orqali tahlil qilish ilmiy asoslangan siyosiy qarorlar qabul qilishga xizmat qiladi.
Ushbu maqolada O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan aloqalari quyidagi
konseptlar asosida ko‘rib chiqiladi:
•
Regionalizm va neofunksionalizm:
mintaqada iqtisodiy va transport loyihalarining
siyosiy yaqinlashuvga olib kelishi jarayoni;
•
O‘zaro bog‘liqlik nazariyasi (interdependence):
davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy va
ijtimoiy integratsiyaning barqarorlikni kuchaytiruvchi omil sifatida namoyon bo‘lishi;
•
Geoiqtisodiyot:
iqtisodiy resurslar va savdo yo‘laklari orqali geosiyosiy mavqeni oshirish
konsepsiyasi;
•
“Yumshoq kuch” diplomatiyasi:
madaniy, ta’limiy va gumanitar aloqalar orqali ijobiy
imij yaratish strategiyasi.
Sentabr, 2025-Yil
65
Kirish qismida ushbu paradigmalarning mohiyati va ular O‘zbekiston tashqi siyosatidagi
aks-sadosi ko‘rsatib o‘tiladi. Maqola nazariy qarashlarni amaliy natijalar bilan uyg‘unlashtirishga
qaratilgan. Bu esa O‘zbekistonning mintaqaviy strategiyasini chuqurroq tahlil qilishga imkon
beradi.
Adabiyotlar sharhi.
Mintaqaviy integratsiya va hamkorlikni tahlil qilishda xalqaro
munosabatlar nazariyasining turli oqimlari qo‘llaniladi.
Balassa (1961)
va **Haas (1970)**ning
klassik ishlari iqtisodiy integratsiya va siyosiy yaqinlashuvning bosqichma-bosqich rivojlanishini
tushuntirib bergan.
Mattli (1999)
neofunksionalizm orqali iqtisodiy aloqalar siyosiy integratsiyani
rag‘batlantirishini isbotladi. Markaziy Osiyo tajribasi ham ushbu nazariyaning amaliy ahamiyatini
ko‘rsatadi: transport va energetika sohalaridagi qo‘shma loyihalar siyosiy muloqotni kuchaytiradi.
Keohane va Nye (1977)
tomonidan ilgari surilgan
o‘zaro bog‘liqlik nazariyasi
davlatlar
o‘rtasidagi iqtisodiy va ijtimoiy aloqalar keskinlikni kamaytirishini, qarama-qarshilikni
“yutqazadigan o‘yin”dan “yutadigan o‘yin”ga aylantirishini ko‘rsatadi. Bu nazariya Markaziy
Osiyo davlatlari o‘rtasidagi savdo va transport aloqalarining kuchayishini tushuntirishda muhim
ahamiyatga ega.
Luttwak (1990)
tomonidan ishlab chiqilgan
geoiqtisodiyot konsepsiyasi
iqtisodiy
resurslarni geosiyosiy ta’sir vositasiga aylantirishni tavsiflaydi. O‘zbekistonning tranzit yo‘laklari,
energetika loyihalari va qo‘shma ishlab chiqarish tashabbuslari ushbu yondashuvga mos keladi.
Joseph Nye (1990)
ilgari surgan
“yumshoq kuch” diplomatiyasi
konsepsiyasi esa
madaniyat, ta’lim, ilm-fan va gumanitar almashinuv orqali davlatning xalqaro imijini
kuchaytirishga qaratilgan. O‘zbekistonning qo‘shni davlatlar bilan ta’lim dasturlari, madaniy
festivallari va madaniy diplomatiya tadbirlari shu konsepsiyaning amaliy ko‘rinishidir.
So‘nggi yillarda xalqaro tashkilotlarning (UNRCCA, ESCAP, OECD) mintaqa bo‘yicha
hisobotlari O‘zbekiston tashabbuslarini
“pragmatik integratsiya modeli”
sifatida baholamoqda.
Shuningdek, ilmiy maqolalarda (Abdullaev, 2021; Suyunov, 2023) Yangi O‘zbekiston tashqi
siyosatining yangi paradigmasi, uning nazariy asoslari va qo‘shnilar bilan aloqalarni rivojlantirish
mexanizmlari tahlil qilinmoqda. Shu bois, nazariy asoslarni o‘rganish nafaqat akademik
ahamiyatga ega, balki amaliy siyosatni ishlab chiqishda ham foydalidir.
Metodologiya.
Ushbu tadqiqot
sifat tahlil
(qualitative analysis) usuliga asoslanadi. Bir
nechta metodlardan foydalanildi:
1.
Nazariy tahlil:
xalqaro munosabatlar nazariyasidagi regionalizm, interdependence,
geoiqtisodiyot va “yumshoq kuch” konsepsiyalari bo‘yicha ilmiy adabiyotlar o‘rganildi.
Maqsad — Yangi O‘zbekistonning mintaqaviy siyosatini nazariy jihatdan to‘liq
tushuntirish.
2.
Hujjatlarni o‘rganish:
2017–2025 yillar mobaynida O‘zbekiston va Markaziy Osiyo
davlatlari o‘rtasida imzolangan bitimlar, qo‘shma bayonotlar, hukumat rahbarlarining nutqlari
tahlil qilindi. Bu jarayon O‘zbekiston tashabbuslarining amaliy natijalarini aniqlashga imkon
berdi.
3.
Kontent-tahlil:
rasmiy matbuot, xalqaro tashkilotlar hisobotlari va ekspert maqolalari
orqali O‘zbekiston tashqi siyosatining nazariy konsepsiyalar bilan qanchalik mos kelishi
o‘rganildi.
Sentabr, 2025-Yil
66
4.
Taqqoslash:
O‘zbekistonning mintaqaviy siyosati boshqa integratsion jarayonlar (Yevropa
Ittifoqi, ASEAN) tajribasi bilan solishtirildi. Bu mintaqaviy integratsiyaning o‘ziga xos
xususiyatlarini aniqlash imkonini berdi.
Metodologiya asosiy e’tiborni
nazariy paradigmalarning real siyosiy jarayonlarga
tatbiqi
ga qaratadi. Shu yo‘l bilan maqola nazariy tushunchalar va amaliy siyosat o‘rtasidagi
bog‘liqlikni ochib beradi.
Natijalar va muhokama
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Yangi O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan
hamkorligi quyidagi konseptual yo‘nalishlar orqali amalga oshmoqda:
1. Regionalizm va neofunksionalizm.
O‘zbekistonning mintaqaviy siyosati davlat
rahbarlari Konsultativ uchrashuvlari (2018, 2019, 2021, 2022, 2023) orqali mustahkamlandi. Bu
jarayon neofunksionalizm nazariyasiga mos: iqtisodiy sohalardagi hamkorlik siyosiy
yaqinlashuvni ta’minlamoqda.
2. O‘zaro bog‘liqlik nazariyasi.
Savdo va transport loyihalari (masalan, Xitoy–
Qirg‘iziston–O‘zbekiston temiryo‘li) Markaziy Osiyo davlatlarini bir-biriga yanada bog‘lab
qo‘ymoqda. Bu esa barqarorlikni oshiradi, qarama-qarshiliklarni kamaytiradi.
3. Geoiqtisodiyot konsepsiyasi.
O‘zbekistonning tranzit salohiyati (Toshkent–Termiz,
Andijon–O‘sh yo‘laklari) hamda energetika sohasidagi qo‘shma loyihalar geoiqtisodiy mavqeni
mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
4. Yumshoq kuch diplomatiyasi.
Madaniyat, ta’lim va ilmiy hamkorlik dasturlari
O‘zbekistonning qo‘shni davlatlar orasidagi ijobiy imijini oshirdi. Bu Joseph Nye nazariyasiga
to‘liq mos keladi.
Muhokama jarayonida shuni aytish mumkinki, Yangi O‘zbekiston tashqi siyosati
mintaqada
inklyuziv integratsiya modeli
ni shakllantirdi: barcha davlatlar manfaatlarini hisobga
olish, kelishmovchiliklarni konstruktiv muloqot orqali hal etish. Bu model nafaqat siyosiy, balki
ilmiy-nazariy asosga ham ega.
Xulosa.
Tadqiqot natijalari quyidagi xulosalarni beradi:
1.
Yangi O‘zbekiston tashqi siyosati mintaqada
pragmatik va inklyuziv regionalizm
ni
shakllantirdi.
2.
Savdo, transport va energetika loyihalari neofunksionalizm nazariyasidagi “spillover
effect” orqali siyosiy yaqinlashuvni rag‘batlantirmoqda.
3.
O‘zbekistonning ta’lim va madaniyat sohasidagi tashabbuslari “yumshoq kuch”
diplomatiyasining samarali qo‘llanishini isbotladi.
4.
Mintaqaviy hamkorlikning barqaror rivojlanishi uchun ilmiy paradigmalarga asoslangan
strategiyalar zarur.
5.
Markaziy Osiyo bo‘yicha qo‘shma ilmiy markazlar tashkil etish, integratsiya
ko‘rsatkichlarini baholash va institutsional mexanizmlarni rivojlantirish tavsiya etiladi.
Ushbu nazariy asoslarni chuqur o‘rganish O‘zbekistonning mintaqaviy tashqi siyosatini
nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham yanada samarali qilish imkonini beradi. Shu yo‘l bilan
mamlakat o‘zining xalqaro nufuzini mustahkamlab, barqaror taraqqiyot uchun zamin yaratadi.
Sentabr, 2025-Yil
67
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullaev, K. (2021).
Uzbekistan’s new foreign policy: Regionalism and pragmatism in
Central Asia
. Central Asian Affairs, 8(2), 135–158. https://doi.org/10.1163/22142290-
08020003
2.
Suyunov, M. (2023).
Regional cooperation in Central Asia: Uzbekistan’s inclusive
diplomacy
.
Journal
of
Eurasian
Studies,
14(1),
45–62.
https://doi.org/10.1177/18793665221147321
3.
United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (UNESCAP).
(2022).
Economic and social survey of Asia and the Pacific 2022: Building forward fairer
.
Bangkok: United Nations.
4.
United Nations Regional Centre for Preventive Diplomacy for Central Asia (UNRCCA).
(2021).
Annual report 2021
. Ashgabat: UNRCCA.
5.
World Bank. (2022).
Central Asia regional economic outlook
. Washington, DC: World
Bank.
6.
Yusupov, B. (2022).
Transforming Uzbekistan’s foreign policy: Good-neighborliness and
economic
diplomacy
.
Central
Asian
Survey,
41(3),
412–430.
https://doi.org/10.1080/02634937.2022.2054490
7.
Zabortseva, Y. (2021).
Central Asia’s changing regional order: Uzbekistan’s role in
shaping
cooperation
.
Problems
of
Post-Communism,
68(7),
525–537.
https://doi.org/10.1080/10758216.2020.1869903
