225
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA TEXNOLOGIYA FANINI O‘QITISH
METODIKASI
Ibodov Alohidin Anvar o'g'li
Buxoro viloyati Gijduvon tumani 7-maktab texnologiya o'qtuvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17122868
Annotatsiya.
Ushbu maqolada umumta’lim maktablarida texnologiya fanini o‘qitishning
nazariy va amaliy asoslari, ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan metodik yondashuvlar hamda
innovatsion pedagogik texnologiyalar yoritiladi. Texnologiya fanining o‘quvchilarda kasbiy
kompetensiyalarni shakllantirishdagi o‘rni, mehnat ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi ahamiyati
tahlil qilingan. Shuningdek, xorijiy mamlakatlarda texnologiya fanini o‘qitish tajribasi
o‘rganilib, ularning ijobiy jihatlarini O‘zbekiston ta’lim tizimida qo‘llash bo‘yicha takliflar
ishlab chiqilgan. Maqola ilmiy-
nazariy va amaliy jihatdan muhim bo‘lib, ta’lim sifatini
oshirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Texnologiya fani, metodika, pedagogik yondashuv, ta’lim sifati, innovatsion
metodlar, amaliy mashg‘ulotlar, loyiha asosida ta’lim, STEAM, kasbiy kompetensiya,
umumta’lim maktablari.
Kirish:
XXI asrda ta’lim sohasida yuz berayotgan o‘zgarishlar har bir fanning o‘qitilish
metodikasini qayta ko‘rib chiqishni, uni zamon talablari darajasiga moslashtirishni taqozo
etmoqda. Shu nuqtai nazardan, umumta’lim maktablarida o‘qitiladigan texnologiya fani alohida
e’tiborga loyiqdir. Chunki texnologiya fani nafaqat o‘quvchilarda nazariy bilimlarni, balki
amaliy ko‘nikmalarni ham shakllantirishga xizmat qiladi.
Bugungi kunda mamlakatimizda ta’lim tizimini isloh qilish jarayoni jadallik bilan olib
borilmoqda. Davlatimiz rahbarining qaror va farmonlarida zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni joriy etish, o‘quv dasturlarini takomillashtirish, maktablarda fanlarni o‘qitish
samaradorligini oshirish masalalariga alohida urg‘u berilmoqda. Texnologiya fanining ham
o‘quv jarayonidagi o‘rni yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda.
Texnologiya fani o‘quvchilarda mehnat madaniyatini, kasbiy ko‘nikmalarni, ijodiy
yondashuvni shakllantiradi. Ayniqsa, bugungi kunda yoshlarning bozor iqtisodiyoti sharoitida
raqobatbardosh kadr bo‘lib yetishishida ushbu fan muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki
texnologiya darslari orqali o‘quvchilar oddiy buyum yasashdan tortib, zamonaviy ishlab
chiqarish jarayonlariga oid tushunchalarni ham egallaydilar.
Maktab ta’limida texnologiya fanini samarali tashkil etish uchun avvalo uning
metodikasini chuqur o‘rganish zarur. Metodika –
bu dars jarayonida qo‘llaniladigan vositalar,
usullar va yo‘llar majmui bo‘lib, o‘qituvchi faoliyatining asosiy poydevorini tashkil etadi. Agar
metodika ilmiy asoslangan bo‘lsa, o‘quvchilarning bilim sifati va qiziqishi ham yuqori bo‘ladi.
Shuningdek, texnologiya fanini o‘qitishda innovatsion yondashuvlar alohida ahamiyatga
ega. Bugungi kunda interfaol metodlar, loyiha asosida o‘qitish, STEAM yondashuvi, axborot
-
kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish orqali darslarni qiziqarli va samarali tashkil
etish mumkin. Bu jarayonda o‘quvchilar nafaqat tayyor bilimlarni egallaydilar, balki mustaqil
izlanishga, ijodkorlikka va muammoli vaziyatlarni hal qilishga o‘rganadilar.
Kirish qismida yana bir muhim masalani qayd etish joiz: texnologiya fanini o‘qitishda
o‘qituvchining shaxsiy roli. Chunki bu fan faqat nazariy bilim emas, balki amaliy ko‘nikmalarni
ham talab qiladi. O‘qituvchi o‘z tajribasi, kasbiy mahorati, darsni tashkil etish uslubi bilan
o‘quvchilarni qiziqtirishi, ularni faol o‘quv jarayoniga jalb qilishi lozim.
226
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Shu sababli, mazkur maqolada umumta’lim maktablarida texnologiya fanini o‘qitish
metodikasining nazariy va amaliy jihatlari, innovatsion texnologiyalardan foydalanish
imkoniyatlari, xorijiy tajriba va istiqboldagi yo‘nalishlar keng yoritiladi. Tadqiqot natijalari esa
nafaqat o‘qituvchilar, balki metodistlar, ta’lim siyosatini ishlab chiquvchilar uchun ham foydali
bo‘lishi mumkin.
Asosiy qism:
Umumta’lim maktablarida texnologiya fanini o‘qitish metodikasining
nazariy asoslari.
Texnologiya fanini o‘qitish metodikasi pedagogika fanining tarkibiy qismi
sifatida shakllangan bo‘lib, u o‘quv jarayonini samarali tashkil etish, o‘quvchilarda mehnat
ko‘nikmalarini shakllantirish va kasbiy yo‘nalishga tayyorlash vazifalarini bajaradi.
Metodikaning nazariy asoslari, avvalo, didaktika qoidalariga asoslanadi. Didaktik
tamoyillar
–
ta’limning ilmiyligi, tizimliligi, izchilligi, ko‘rgazmaliligi va amaliyot bilan
bog‘liqligi texnologiya fanini o‘qitishda ham asosiy o‘rin tutadi.
Texnologiya fanida o‘quvchilarga faqat nazariy bilim berish emas, balki ularni amaliy
faoliyatga tayyorlash ham muhim. Shu bois metodika o‘quvchilarni ishlab chiqarish
jarayonlariga yaqinlashtirishi, ularning texnik tafakkurini rivojlantirishi lozim. Bu jarayonda
mehnat vositalari bilan ishlash, chizmalarni o‘qish, loyihalash kabi mashg‘ulotlar asosiy o‘rin
tutadi.
Metodik yondashuvda o‘quvchilarning yosh xususiyatlari ham hisobga olinishi kerak.
Boshlang‘ich sinflarda texnologiya darslari oddiy buyumlar yasash, materiallarni tanish
orqali amalga oshirilsa, yuqori sinflarda ishlab chiqarish asoslari, kasblar haqida kengroq
ma’lumotlar beriladi. Shu bois, o‘qituvchi metodikani tanlashda o‘quvchilar yoshini, qiziqishini
va tayyorgarlik darajasini inobatga olishi shart.
Bundan tashqari, texnologiya fanini o‘qitishda tarbiyaviy vazifa ham katta ahamiyatga
ega.
O‘quvchilar dars davomida mehnat madaniyatini, intizomni, xavfsizlik qoidalariga rioya
qilishni, jamoada ishlashni o‘rganadilar. Demak, metodika nafaqat bilim berish, balki
o‘quvchilarning ijtimoiy kompetensiyalarini shakllantirishga ham xizmat qiladi.
Texnologiya fanini o‘qitishda innovatsion pedagogik texnologiyalar.
Bugungi kunda
ta’lim jarayonida innovatsion pedagogik texnologiyalardan foydalanish talab etilmoqda. Chunki
zamonaviy o‘quvchilarni faqatgina an’anaviy uslublar bilan qiziqtirish mushkul. Texnologiya
fanini o‘qitishda interfaol metodlar, loyiha asosida ta’lim, muammoli ta’lim, STEAM
yondashuvi keng qo‘llanilmoqda.
Interfaol metodlar
–
“Aqliy hujum”, “Klaster”, “Insert”, “Baliq skeleti” kabi usullar
o‘quvchilarning dars jarayonida faol ishtirok etishini ta’minlaydi. Bu usullar o‘quvchilarni erkin
fikrlashga, o‘z g‘oyalarini ifodalashga undaydi.
Loyiha asosida ta’lim
texnologiya fanida juda samarali. Masalan, o‘quvchilar biror
buyumni loyihalashtirish, uni tayyorlash jarayonida mustaqil izlanadilar, hisob-kitob qiladilar,
material tanlaydilar. Bu jarayon ularda mas’uliyat, ijodkorlik va tashabbuskorlikni rivojlantiradi.
Muammoli ta’lim
da o‘quvchilarga tayyor bilim emas, balki muammo beriladi. Ular
muammoni hal qilish jarayonida izlanadilar, tajriba o‘tkazadilar, ilmiy xulosalar chiqaradilar. Bu
esa ularning texnik tafakkurini rivojlantiradi.
STEAM yondashuvi
–
(Science, Technology, Engineering, Art, Math) texnologiya
fanini boshqa fanlar bilan integratsiya qilishni nazarda tutadi. Masalan, matematika darsida
o‘rganilgan o‘lchash va hisoblash usullari texnologiya fanida qo‘llaniladi. Bu integratsiya
bilimlarni mustahkamlash, o‘quvchilarni kompleks yondashuvga o‘rgatadi.
227
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Shuningdek, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish ham muhim.
O‘qituvchi darsda multimedia taqdimotlari, 3D modellar, onlayn ta’lim platformalaridan
foydalansa, o‘quvchilarning qiziqishi va bilim olish samaradorligi yanada oshadi.
Amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etishning metodik xususiyatlari.
Texnologiya fanida
amaliy mashg‘ulotlar alohida o‘rin tutadi. Chunki o‘quvchilar nazariy bilimni amaliyot orqali
mustahkamlashlari zarur. Amaliy mashg‘ulotlarni samarali tashkil etish uchun quyidagi metodik
jihatlarga e’tibor qaratish lozim:
1.
Darsni rejalashtirish.
O‘qituvchi har bir amaliy mashg‘ulot uchun aniq maqsad
qo‘yishi, zarur vositalarni tayyorlashi, xavfsizlik qoidalarini eslatishi kerak.
2.
Bosqichma-bosqichlik.
Amaliy ishlar o‘quvchilarning yosh va bilim darajasiga mos
holda oddiydan murakkabga qarab tashkil etilishi kerak.
3.
O‘quvchilarni mustaqil ishlashga o‘rgatish.
O‘qituvchi faqat ko‘rsatma beradi, nazorat
qiladi, ammo asosiy faoliyatni o‘quvchilarning o‘zi bajaradi.
4.
Xavfsizlik qoidalari.
Amaliy mashg‘ulotlarda o‘quvchilar texnika xavfsizligi qoidalariga
rioya qilishlari shart.
O‘qituvchi esa doimiy nazoratni ta’minlashi lozim.
5.
Natijalarni baholash.
Har bir amaliy mashg‘ulot oxirida o‘qituvchi o‘quvchilarning
ishini tahlil qiladi, xatolarini ko‘rsatadi, to‘g‘ri ishlash usullarini o‘rgatadi.
Masalan, yog‘ochdan buyum yasash mashg‘ulotida o‘quvchilar dastlab materialni
tanlaydi, chizmani o‘qiydi, so‘ng buyumni yasashga kirishadi. Jarayon yakunida esa mahsulot
baholanadi.
Bu jarayon o
‘
quvchilarni nafaqat texnik, balki estetik jihatdan ham rivojlantiradi.
Xorijiy tajriba va O‘zbekiston ta’lim tizimida istiqbollar.
Xorijiy mamlakatlarda
texnologiya fanini o‘qitish bo‘yicha katta tajriba to‘plangan. Masalan, Yaponiya, Germaniya,
Janubiy Koreya maktablarida texnologiya darslari ishlab chiqarish jarayonlari bilan bevosita
bog‘langan. O‘quvchilar dars davomida zamonaviy asbob
-
uskunalar bilan ishlashni o‘rganadilar.
AQShda texnologiya fanini STEAM konsepsiyasi asosida o‘qitish keng qo‘llaniladi. Har
bir loyiha fanlararo integratsiya asosida tashkil etiladi. Bu yondashuv yoshlarning texnik
tafakkurini, ijodiy qobiliyatini va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. O‘zbekistonda
ham so‘nggi yillarda texnologiya fanini rivojlantirish bo‘yicha qator islohotlar amalga
oshirilmoqda. Maktablarda zamonaviy laboratoriyalar tashkil etilmoqda, darsliklar
yangilanmoqda, o‘qituvchilar malakasini oshirish ishlari olib borilmoqda.
Kelajakda texnologiya fanini yanada rivojlantirish uchun quyidagi istiqbollar mavjud:
•
O‘quv dasturlarini xalqaro standartlarga moslashtirish;
•
Amaliy mashg‘ulotlar sonini ko‘paytirish;
•
O‘quvchilarni startap loyihalarga jalb etish;
•
Maktablarda ishlab chiqarish korxonalari bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish.
Bu yo‘nalishlar ta’lim sifatini oshirish, yoshlarni raqobatbardosh kadr sifatida
tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa: Umumta’lim maktablarida texnologiya fanini o‘qitish bugungi kunda ta’lim
tizimining eng muhim va dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki ushbu fan
o‘quvchilarda nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy ko‘nikmalarni ham shakllantirishga
xizmat qiladi. Bu esa yosh avlodni kelajakda hayotga tayyorlash, ularni mehnat faoliyatida
muvaffaqiyatli ishtirok etishiga zamin yaratadi.
Texnologiya fanini samarali o‘qitishda o‘qituvchining metodik mahorati alohida o‘rin
tutadi.
228
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Ta’lim jarayonida qo‘llanilayotgan interfaol metodlar, innovatsion texnologiyalar, amaliy
mashg‘ulotlar va axborot texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarni dars jarayoniga faol jalb
etadi, ularning mustaqil fikrlash, muammolarni hal etish va ijodiy yondashuvlarini rivojlantiradi.
Shu jihatdan, metodika faqatgina o‘qitish vositasi emas, balki o‘quvchilarning hayotiy
kompetensiyalarini shakllantirishning samarali mexanizmi sifatida ham qaraladi.
Shuningdek, texnologiya fanini o‘qitishda milliy qadriyatlar, urf
-odatlar va zamonaviy
talablarni uyg‘unlashtirish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki bu o‘quvchilarda
mehnatsevarlik, vatanparvarlik, kasbga hurmat va mas’uliyat tuyg‘usini shakllantirishga yordam
beradi. O‘quvchi nafaqat dars jarayonida bilim oladi, balki hayot uchun zarur bo‘lgan kasbiy va
ijtimoiy ko‘nikmalarga ega bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, texnologiya fanini o‘qitish metodikasini takomillashtirish, unda
zamonaviy yondashuvlarni qo‘llash, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va o‘quvchilarda
ijodiy kompetensiyalarni rivojlantirish bugungi ta’lim jarayonining asosiy vazifalaridan biridir.
Shu asosda o‘quvchilarning bilim sifati oshadi, amaliy ko‘nikmalari mustahkamlanadi va
ular kelajakda jamiyat taraqqiyotiga o‘z hissasini qo‘shadigan barkamol shaxs sifatida voyaga
yetadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–
3775-son Qarori.
3.
Zunnunov A. “Pedagogika asoslari”. –
Toshkent, 2020.
4.
Qodirov S. “Umumta’lim maktablarda texnologiya fani metodikasi”. –
Toshkent, 2021.
5.
Rasulov M. “Innovatsion pedagogik texnologiyalar”. –
Toshkent, 2019.
6.
Hasanov H. “O‘qitish metodlari va vositalari”. –
Toshkent, 2020.
7.
Karimov A. “O‘quvchilarda ijodiy kompetensiyani rivojlantirish”. –
Toshkent, 2022.
8.
Shukurov B. “Didaktika asoslari”. –
Toshkent, 2018.
9.
Islomov O. “Texnologiya fani va ta’lim jarayonida interfaol usullar”. –
Samarqand, 2021.
10.
Xoliqov U. “Zamonaviy ta’lim texnologiyalari”. –
Toshkent, 2019.
