ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
374
DEMOKRATIYA VA AXBOROT ERKINLIGI O’RTASIDAGI BOG’LIQLIK
Nazirova Odina Abdurahmon qizi
O’zbekiston Jurnalistika va Ommaviy Kommunikatsiyalar Universiteti. 1
-kurs talabasi.
(Jurnalistika 25-07).
https://doi.org/10.5281/zenodo.17167005
Annotatsiya.
Maqolada demokratiya va axborot erkinligi tushunchalari, ularning o’zaro
bog’liqligi, zamonaviy demokratik jamiyatdagi o’rni va ahamiyati yoritiladi. Axborot erkinligi
cheklanishining oqibatlari, shuningdek, O’zbekiston va xorijiy davlatlar tajribasi tahlil qilinadi.
Demokratik boshqaruv va fuqarolik jamiyati rivojida axborot erkinligining zaruriy shart
ekanligi asoslab beriladi.
Kalit so’zlar:
demokratiya, axborot erkinligi, fuqarolik jamiyati, oshkoralik, so’z
erkinligi, ommaviy axborot vositalari.
Kirish: Bugungi globallashuv davrida demokratiya va axborot erkinligi masalalari
davlatlarning siyosiy barqarorligi va jamiyatning rivojlanishini belgilovchi eng muhim
omillardan biri sifatida qaralmoqda. Demokratiyaxalq hokimiyati bo’lsa, axborot erkinligi
- bu
hokimiyatni ochiq, shaffof vva javobgar qilishga xizmat qiluvchi vosita hisoblanadi.
Agar jamiyatda erkin axborot almashinuvi mavjud bo’lmasa, fuqarolar o’z siyosiy
huquqlaridan to’liq foydalana olmaydi. Aksincha, axborot oqimi to’silib qolsa, siyosiy qarorlar
faqat tor doiradagi kuchlar tomonidan qabul qilinadi va bu demokratiyani zaiflashtiradi. Shuning
uchun demokratiya va axborot erkinligi o’rtasidagi bog’liqlikni ilmiy asosda o’rganish dolzarb
masalalardan biridir.
Demokratiya tushunchasi va uning tamoyillari
Xo’sh, demokratiya o’zi nima degani? ‘’Demokratiya’’ atamasi yunoncha ‘’demos’’
-
xalq va ‘’kratos’’
-
hokimiyat so’zlaridan kelib chiqqan bo’lib, ‘’xalq hokimiyati’’ ma’nosini
anglatadi. Demokratiya- bu faqat saylov tizimi emas, balki inson huquq va erkinliklarini
ta’minlashga qaratilgan davlat boshqaruvi shaklidir. Uning asosiy tamoyillari quyidagilar:
Xalq hokimiyati. Barcha siyosiy hokimiyat manbai xalq hisoblanadi. Qonun ustuvorligi.
Har bir fuqaro qonun oldida tengdir.
Inson huqulari. Fuqarolarning asosiy huquqlari davlat tomonidan kafolatlanadi.
Oshkoralik va shaffoflik. Davlat qarorlari ochiq muhokama qilinadi.
Fuqarolik jamiyati. NNT, OAV va jamoat tashkilotlari faoliyati qo’llab quvvatlanadi.
Demokratiya jamiyatda barqarorlik, adolat va ishonchni ta’minlash uchun zarur. Ammo
bu tizim faqat axborot erkinligi mavjud bo’lganidagina to’liq ishlaydi.
Axborot erkinligi tushunchasi va xalqaro standartlar.
Axborot erkinligi
–
insonning axborot izlash, olish, tarqatish va undan foydalanish
huquqidir. Bu huquq ko’plab xalqaro hujjatlarda o’z aksini topgan:
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948-yil, 19- modda):
”Har bir inson fikr
bildirish va uni erkin ifoda etish huquqiga ega”.
Fuqarolik va siyosiy huquqlar to’g’risidagi xalqaro pakt
(1966- yil): axborot izlash, qabul
qilish va tarqatish erkinligi kafolatlanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
375
Yevropa inson huqulari konvensiyasi(10-
modda): so’z va axborot erkinligi asosiy huquq
sifatida tan olinadi.
Shunday qilib, axborot erkinligi nafaqat milliy qonunchilik, balki xalqaro me’yorlar bilan
ham mustahkamlangan.
Demokratiya va axborot erkinligi o’rtasidagi bog’liqlik
Demokratiya va axborot erkinligi bir-
biri bilan bavosita bog’liq. Ularning o’zaro
aloqasini quyidagicha ko’rish mumkun:
1.Ochiqlikni ta’minlash. Davlat qarorlari haqida erkin ma’lumot bo’lmasa, xalq ongli
ravishda siyosiy qaror qabul qila olmaydi.
2.Jamoatchilik nazorati. OAV hokimiyatini nazorat qiladi, korrupsiya va
suiiste’mollarning oldini oladi.
3.Fuqarolarning siyosiy faolligi. Axborot erkinligi saylovchilarning ongli tanlov qilishiga
yordam beradi.
4.Ijtimoiy barqarorlik. Ochiq axborot muhitida jamiyat va hokimiyat o’rtasida ishonch
mustahkamlanadi.
Shu sababli axborot erkinligi demokratik tizimning poydevori hisoblanadi.
Axborot erkinligi cheklanishining oqibatlari.
Agar jamiyatda axborot erkinligi cheklansa, bir qator salbiy oqibatlar yuzaga keladi:
1.Senzura. Faqat rasmiy manbaalarga asoslangan biryoqlama axborot tarqatiladi.
2.Dezinformatsiya. Yolg’on xabarlar, propaganda va feyk yangiliklar jamiyatni
chalg’itadi.
3.Fuqarolik faolligining pasayishi. Axborot yetishmasa, odamlar siyosiy jarayonlardan
chetlashadi va bu o’z o’rnida davlat va xalq o’rtasidagi bog’liqlikni uzadi.
4.Jamiyatdagi ishonchsizlik. Fuqarolar hokimiyatga va OAVga ishonmay qo’yadi.
Demokratiya uchun bu holat xavfli, chunki axborot erkinligi cheklangan davlatlarda
odatda avtoritarizm kuchayadi.
O’zbekiston tajribasi
O’zbekiston mustaqillik yillarida demokratik jamiyat qurish yo’lidan bormoqda. So’nggi
yillarda axborot erkinligi borasida sezilarli yutuqlar kuzatildi:
Qonunchilik
bazasi.
“Ommaviy
axborot
vositalari
to’g’risida”gi
qonun,
“Axborotlashtirish to’g’risida”gi qonun, “Ochiq ma’lumotlar to’g’risida”gi qonun qabul qilindi.
Ochiqlik siyosati. Davlat idoralari faoliyatida oshkoralik kuchaydi, matbuot anjumanlari
yo’lga qo’yildi.
Internet erkinligi. Ko’plab xalqaro saytlar ochildi, ijtimoiy tarmoqlar faoliyati kengaydi.
Jurnalistlar faoliyati. Jurnalistika sohasi rivojlanmoqda, blogerlar ijtimoiy muammolarni
ko’tarib chiqmoqda, ya’ni so’z erkinligi kuchaydi.
Shu bilan birga, ayrim hollarda davlat organlaridan axborot olishdagi to’siqlar, OAV
faoliyatiga bosim kabi muammolar saqlanib qolmoqda. Bu demokratiya va axborot erkinligi
uyg’unligida hal qilinishi zarur bo’lgan masalalardir.
Xorijiy tajriba
Demokratiya va axborot erkinligi rivojlangan davlatlarda qanday ishlashini ko’rsatish
muhimdir:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
376
AQSh. Birinchi tuzatma (1791-
yil) so’z va matbuot erkinligini kafolatlaydi. OAV davlat
hokimiyatining eng muhim nazoratchisi hisoblanadi.
Germaniya. Konstitutsiyaning 5-
moddasi so’z va axborot erkinligini mustahkamlaydi.
Jamoatchilik televideniyasi va mustaqil matbuot demokratiyaning asosiy institutlaridan
biridir.
Skandaviya mamlakatlari. Axborot erkinligi bo’yicha eng yuqori ko’rsatgichlarga ega.
Masalan, Shvatsiyada 1766-
yilda “Matbuot erkinligi to’grisidagi qonun” qabul qilingan.
Avtoritar davlat. Bunday mamlakatlarda axborot oqimi qat’iy nazorat ostida bo’ladi. Bu
korrupsiya, inson huquqlari buzilishi va jamiyatning noroziligiga olib keladi.
Xalqaro tajriba shuni ko’rsatadiki, axborot erkinligi mavjud bo’lmagan jamiyatda
barqaror demokratiya shakllanmaydi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, demokratiya va axborot erkinligi bir- biridan ajralmas
tushunchalardir. Demokratiya xalq hokimiyatini ifodalasa, axborot erkinligi shu hokimiyatning
ochiqligini ta’minlaydi. Axborot erkinligi cheklangan joyda demokratiya faqat shaklan mavjud
bo’ladi.
O’zbekiston tajribasi ham ko’rsatadiki, so’nggi yillarda bu yo’nalishda sezilarli islohotlar
amalga oshirilmoqda. Ammo yutuqlar bilan birga muommolar ham mavjud, ularni hal etish
demokratik jamiyatning yanada mustahkamlanishiga xizmat qiladi.
Demokratik taraqqiyotning muhim sharti
–
axborot erkinligini kafolatlashdir. Ochiq
axborot muhiti mavjud bo’lganidagina davlat va jamiyat o’rtasidagi ishonch, hamkorlik va
barqarorlik yuzaga keladi.
Foydalanilgan manbaalar:
1.
Robert A. Dahl. Democracy and Its Critics. Yale University Press,1989.
2.
Jurgen Habermas. The Structural Transformation of the Public Sphere. MIT Press, 1991.
3.
O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi.
4.
“Ommaviy Axborot vositalari to’g’risida”gi qonun
(1997-yil, tahrirda 2007-yil)
5.
“Ochiq ma’lumotlar to’g’risida”gi qonun (2014)
6.
BMT Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi(1948-yil)
7.
Freedom House. Freedom of the Press Report.
(so’nggi yillar hisoboti)
8.
Wikipedia.
