ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
416
STATUSNI ANGLATUVCHI MUROJAAT BIRLIKLARI
Xudoyberdiyeva Nargiza Xayrullo qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti talabasi.
nargizaxudoyberdiyeva@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17183304
Annotatsiya. Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida statusni anglatuvchi murojaat
birliklarining nutqiy vaziyatda tasniflanishini ko’rishingiz mumkin.
Keywords: so‘zlovchi (adresant), tinglovchi (adresat), so‘zlovchi va tinglovchining
o‘zaro munosabati va shunga bog‘liqligi, muloqot ohanglari (rasmiy – neytral – do‘stona),
maqsadi, muloqot vositasi (verbal yoki noverbal), muloqot usuli (og‘zaki, yozma, kontaktli,
masofali), muloqot joyi.
Annotation.
In this article, you can see the classification of units of reference meaning
status in English and Uzbek languages in a speech situation.
Keywords:
speaker (addressee), listener (addressee), interaction between the speaker and
the listener and their dependence on it, tones of communication (formal – neutral – friendly),
purpose, means of communication (verbal or non-verbal), communication method (oral, written,
contact, distance), place of communication.
Tilshunoslik hozirgi bosqichda tilshunoslar e'tiborining katta qismini insonga va tilda
inson omilining roliga qaratganligi bilan tavsiflanadi. Til deganda inson hayotining usullaridan
biri, inson tajribasini og'zaki ifodalash usuli, shaxsiyatni ifodalash va birgalikdagi faoliyatda
shaxslararo muloqotni tashkil etish usuli tushuniladi. So'nggi o'n yilliklar tilshunosligida tilni
o'rganishga antropotsentrik yondashuv paydo bo'ldi, bu nuqtai nazardan u hamma uchun umumiy
muloqot vositasi sifatida emas, balki muloqot sub'ekti, so'zlovchining shaxsiy xususiyatlaridan
biri sifatida qaraladi.
Kommunikativ vaziyat ma’lum bir tuzilishga ega. U quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
1) so‘zlovchi (adresant);
2) tinglovchi (adresat);
3) so‘zlovchi va tinglovchining o‘zaro munosabati va shunga bog‘liqligi;
4) muloqot ohanglari (rasmiy – neytral – do‘stona);
5) maqsadi;
6) muloqot vositasi (verbal yoki noverbal);
7) muloqot usuli (og‘zaki, yozma, kontaktli, masofali);
8) muloqot joyi.
Ushbu komponentlar vaziyatga nisbatan o‘zgaruvchandir. Ularning har biridagi o‘zgarish
kommunikativ vaziyatning o‘zgarishiga va buning natijasida vaziyat ishtirokchilari
foydalanadigan vositalar hamda ularning kommunikativ xatti-harakatlari o‘zgarishiga olib
keladi. Misol uchun, sud zalida sudya va guvoh tomonidan qo‘llangan murojaat so‘zlar boshqa
vaziyatlardagi murojaatlardan o‘ta rasmiyligi bilan ajralib turadi. Shu bois, murojaatlarni aynan
qaysi vaziyatlarda qay tarzda kelishini o‘rganish ahamiyatga molik.
Har qanday tilning nutqiy muloqotida murojaatning to‘g‘ri shaklidan foydalanish uchun
ma’lum bir parametrlari yuzaga keladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
417
Jumladan, ingliz va o‘zbek murojaatlarining o‘ziga xos parametrlari murojaat ifodalovchi
so‘zlarni to‘g‘ri tanlashni belgilashda muhim omil hisoblanadi. Ushbu tillar parametrlariga
quyidagilarni kiritish mumkin:
1) jins-yosh parametri (muloqotchilarning jinsi va yoshini hisobga olish):
mate, chum,
guys
;
2) status-rol parametri (turli xil ijtimoiy tuzilmalardagi kommunikatorlarining rollarini,
ijtimoiy aloqasini, martabasi, darajasi va kasbi kabilarni aks ettirishi) yoki
titul+familya
(
Dr.
Akbarov)
. Mas.,
Fellow-Citizens of the Senate and of the House of Representatives; Fellow
citizens of the United States; my fellow citizens of the world; my fellow citizens of the world
community; my fellow citizens of this great and good country
we share together
;
my countrymen;
fellow countrymen; my fellow countrymen; my countrymen, one and all; my dissatisfied fellow-
countrymen; my fellow Americans; citizens of the United States
.
3) individual pozitsion parametr (kommunikatorlarning tanish yoki qarindoshlik
darajasini hisobga olish);
4) hissiy va shaxsiy parametr (subyektiv shaxslararo munosabatlarni tartibga solish bilan
bog‘liqligi);
5) adresatning ma’lumot olish va kasbiy bandlik darajasi (adabiy yoki mahalliy xalq tili,
shevalardan foydalanishi murojaat tanlashga ta’siri);
6) kommunikativ vaziyatning parametri (aloqa joyi va vaqti);
7) vaziyatning rasmiylik darajasi:
Senators, Representatives, judges; members of the
United States Congress
. Masalan: –
Senator Dirksen, Mr. Chief Justice, Mr. Vice President,
President Johnson, Vice President Humphrey, my fellow Americans – and my fellow citizens of
the world community: I ask you…
(Infoplease, Nixon 1969).
Muloqotning turli vaziyatlaridagi barcha bu parametrlar kommunikatorlar tomonidan
murojaatning shakllarini tanlashga turlicha ta’sir qiladi, ya’ni vaziyatga xosligi, chunki ulardan
har birining qiymatlari o‘zgarishi kommunikativ vaziyatning o‘zgarishiga olib keladi. Shunga
ko‘ra, og‘zaki muloqot vaziyati bir necha umumlashtirilgan turga bo‘linadi.
Muloqot vaziyatini tasniflashning asosi ikkita mezondadir: 1) ma’lum bir kommunikativ
vaziyatning barcha xususiyatlarini hisobga olgan holda murojaat tanlash; 2) murojaatning u yoki
bu shaklini tanlashni belgilaydigan murojaatning taxminiy xususiyatlarini to‘g‘ri baholash.
Ushbu mezonlarga asoslanib, ingliz va o‘zbek tillarida murojaat qo‘llashning
kommunikatsion vaziyatlarini uchta asosiy turga ajratib tadqiq qilmoqchimiz: adresatga
qo‘llanadigan murojaatlar; kichik ijtimoiy guruhlarga qo‘llanadigan murojaatlar; katta ijtimoiy
guruhlarga qo‘llanadigan murojaatlar.
Odamlar o‘rtasidagi muloqot dinamik ravishda ortib borayotgan xilma-xilligi bilan ajralib
turadi. Umumiy madaniyatning tobora o‘sib borishi, avvalgi ma’naviy qadriyatlarga qaytish
bilan odamlar o‘rtasida muloqotga bo‘lgan ehtiyoj ham ortib boraveradi. Bu nafaqat
yaqinlaringiz, balki butunlay begonalar bilan amalga oshiriladigan munosabatlarga ham tegishli.
Bunda faqatgina muloqot shakllari turli xil bo‘ladi.
Zamonaviy sotsiologiya, psixologiya va etika fanlari muloqotni anonim, funksional-rolli,
asosan rasmiy, norasmiy, va intim-oilaviy kabi muloqot turlariga ajratadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
418
Anonim muloqot – begonalar o‘rtasidagi antroponimlarni talab qilmaydigan o‘zaro
munosabatdir. Bunga har qanday vaqtinchalik muloqotlar kiradi: bir shaharda yashovchi aholi
orasida, poyezd yo‘lovchilari, kinoteatr tomoshabinlari, muzeyga tashrif buyuruvchilar
o‘rtasidagi muloqotlar va boshqalar. Bu kabi muloqotchilar uchrashishadi, muloqot qilishadi va
ehtiyoj yo‘qligi tufayli, bir-birlari bilan tanishmasdan tarqalib ketishadi. Odatda, ular anonim,
bir-birlariga nisbatan noma’lum bo‘lishadi. Bu aloqa turi odamlar orasida muayyan aloqalar va
funksiyalar mavjudligini ko‘rsatadi:
xaridor – sotuvchi, yo‘lovchi – provodnik, ofitsiant –
xo‘randa, vrach – bemor
va h.k.z.
Adresat bilan muloqot qilish vaziyatida, so‘zlovchi muloqot vaziyatini hisobga olgan
holda suhbatdoshning jinsi, yoshi (yosh toifasi), vaziyatdagi roli, ba’zan oilaviy ahvoli kabi
adresat belgilariga xoslagan holda murojaat tanlaydi, ammo tanishlik darajasi mavjud
bo‘lmasligi bois ularning ismi yoki ijtimoiy kelib chiqishini identifikatsiyalashtira olmaydi.
Mas., –
Lads, be silent! exclaimed Mr Yorke
(Ch. Brontyo. Shirley). Ushbu xolat natijali
muloqot o‘rnatish uchun bu kabi vaziyatlarda murojaat tanlash murakkab ekanligini isbotlaydi.
So‘zlovchi adresatga suhbat davomida muloqot vaziyatiga moslab suhbatdoshlarni
baholovchi murojaat shaklini ham tanlashi mumkin. Bu uslub o‘zbek tilida ham tez-tez uchraydi:
Mas.:
Ҳой қўрғон устидаги азаматлар! Тартибингни тузат, саломга тайёрлан! – деб
қичқириб юрар эди
. (А.Қодирий. Ўткан кунлар).
Murojaat nutqiy aktini amalga oshirilishini kommunikativ-pragmatik jihatdan
quyidagicha tasniflash mumkin:
1) afsus yoki achinishni ifodalashda:–
O mother, you must have suffered!
(Ch. Brontё.
Shirley); –
Аттанг, аттанг
, – деди “шайхулислом”, –
барвақтроқ келмабсиз-да, бачча,
акун ҳамма ҳужраларга жой йўқ
. (А.Қодирий. Меҳробдан чаён);
2) buyruqni ifodalashda: –
Lads, be silent!
Exclaimed Mr Yorke (Ch. Brontё. Shirley); –
Ҳой қўрғон устидаги азаматлар!
Тартибингни тузат, саломга тайёрлан!
– деб
қичқириб юрар эди. (А.Қодирий. Ўткан кунлар);
3) jahlni ifodalashda: –
Go to the devil, you old hag, he half muttered as he stared round
upon the scattered company
(Th. Dreiser. Sister Carry); –
Ҳа, уқувим йўқ, ойимча!
(А.Қодирий. Ўткан кунлар);
4) ijozat berishda: –
All right, my dear,
said Mrs. Hurstwood
. Don’t be gone long
. (Th.
Dreiser. Sister Carrie); –
Ўтирингиз, синглим
, – деди. (А.Қодирий. Ўткан кунлар);
5) iltimos qilishda: –
Please, ma’am
, said Sarah, opening the door, the preserves that you
told me to boil in treacle –
the congfiters, as you call them – is all burnt to the pan
. (Ch. Brontё.
Shirley) –
Жон холажон, бугун онамдан хафа бўлманг
, – деди. (Н. Норматов. Кўзгудаги
икковлон);
6) inkorni ifodalashda: –
No, sir; no, Mr Helstone. My mother wouldn’t like it,
pleaded
Sweeting. (Ch. Brontё. Shirley); –
Йўқ, сўфи! Ундай деманг!
(Чўлпон. Кеча ва кундуз);
7) maslahat berishda: –
But, my dear sir, you can’t be serious in what you say
(Ch.
Brontё. Shirley); –
Жиян
, – деди Ҳомид Раҳматга қараб, –
бошлаб, уйланишинг албатта
ота-онанг учун, улардан ранжиб юришингнинг ўрни йўқ. Хотининг кўнглингга мувофиқ
келмас экан, мувофиқини олиб, хотинни икки қил!
(А.Қодирий. Ўтган кунлар);
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
419
8) maqsadni ma’lum qilishda: –
I will
, he said passionately.
And I promise you, Miss
Morse, that I will make good
(J. London. Martin Eden); –
Мен сизни олиб кетгали келдим,
айланай!
– деди. (Чўлпон. Кеча ва кундуз);
9) ma’lumot olish maqsadida: –
My child, what brings you here before I have
breakfasted?
(Ch. Brontё. Shirley); –
Ёшингиз нечада, бек?
(А.Қодирий. Ўткан кунлар);
10) minnatdorchilik bildirishda: –
Thank you, my dear madam
(Ch. Brontё. Shirley); –
Ота қадрдонлари билан таништирганингиз учун раҳмат, амаки
, – деди Отабек ...
(А.Қодирий. Ўткан кунлар);
Murojaat shakllarining bu kabi xususiyatlar doirasi juda keng. Ularning nutqiy aktdagi
vazifalari doirasini chegaralashning imkoni yo‘q. Lekin, shu o‘rinda aytish lozimki, ikkala tilda
ham nutq etiketi birliklari, jumladan murojaat shakllari nutqiy faoliyatda muhim o‘rin egallaydi.
Ular vositasida turli nutqiy vaziyatni ifodalashi mumkin. Shu sababli til o‘rganuvchilarga
nutq madaniyati, nutq etiketi hamda murojaat shakllarini chuqur o‘rgatish lozim
References
1.
Мирова Ш. М. Функционально-семантический анализ речевого этикета в русском и
таджикском языках. Дис. канд.наук. Душанбе, 2019. – С. 111.
2.
Юқоридаги манба: Мирова Ш. М. – С. 111
3.
Сусов И.П. Личность как субъект языкового общения. // Личностные аспекты
языкового общения: Сб. науч. тр. – Калинин, 1989. – C. 2
4.
Арутюнова Н.Д., Падучева Е. В. Истоки, проблемы и категории прагматики// Новое
в зарубежной лингвистике. Вып.16. – М., 1985. – C. 3-42
5.
Формановская Н.И. Употребление русского речевого этикета. – М.: Русский язык,
1984. С.32
6.
Апресян Ю.Д. Прагматическая информация для толкового словаря. Коннотации как
часть прагматики слова // Ю.Д. Апресян. Избранные труды в 2 т. Т. 2. Интегральное
описание языка и системная лексикография. М., 1995. – С. 138.
