ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
85
BERDAQTÍ SHAYÍR HÁM BAQSÍ SÍPATÍNDA TÁRIYPLEWI
Omirzakova Sahibjamal Genjemurat qızı
Berdaq atındaǵı QMU “Tariyx” fakulteti
“Tariyx (mámleketler hám jónelisler boyınsha)” qánigeligi 3-kurs studenti.
https://doi .or g/ 10.5281/z enodo.17292701
Annotaciya.
Bul maqalada qaraqalpaq xalqınıń ullı shayırlarınıń biri bolǵan Berdaq
shayır hám baqsı ekenligi tuwralı, sonıń menen birge Berdaq shayır haqqında onıń sóz zergeri
retinde ulıǵlap sóz jazǵan, qosıq dóretken shayırlarımız Berdaqtı táriplegeni haqqında sóz
etilgen.
Gilt sózi:
Xalıq, shayır, baqsı, dástan, qosıq, muzıkalı drama, sóz, dóretpe, ádebiyat,
shıǵarma.
BERDAQNI SHOIR VA BAXSHI SIFATIDA TA’RIFLASHI
Annotatsiya.
Bu maqolada qoraqalpoq xalqining ulug‘ shoirlaridan biri bo‘lgan Berdaq
shoir va baxshi ekanligi haqida, shuningdek Berdaq shoir haqida uning so‘z zargari sifatida
ulug‘lab so‘z yozgan, she’r yaratgan shoirlarimiz Berdaqni ta’riflagani haqida so‘z yuritilgan.
Kalit so‘zi:
Xalq, shoir, baxshi, doston, qo‘shiq, musiqali drama, so‘z, asar, adabiyot,
asar.
ОПИСАНИЕ БЕРДАКА КАК ПОЭТА И БАХШИ
Аннотация.
В данной статье говорится о том, что Бердах, один из великих
поэтов каракалпакского народа, был поэтом и бахши, а также о том, что наши поэты,
писавшие стихи и восхвалявшие Бердаха как мастера слова, писали о нем слова.
Ключевое слово:
Народ, поэт, бахши, дастан, песня, музыкальная драма, слово,
произведение, литература, произведение.
DESCRIPTION OF BERDAK AS A POET AND BAKHSHI
Annotation.
This article discusses that Berdaq, one of the great poets of the Karakalpak
people, was a poet and bakhshi, and that our poets who wrote poems and praised Berdaq as a
master of words wrote words about him.
Key words:
People, poet, bakhshi, dastan, song, musical drama, word, work, literature,
work.
Berdaq bir qatar maǵlıwmatlarǵa hám Berdaqtıń ayrım shıǵarmalarında “Xorezm”,
“Ayrılıq” hám taǵı basqa orın alǵan. Dereklerge qaraǵanda Qarǵabay Berdaqtıń atasınan
qarapayım xalıq awzında aytılıp júrgen atı bolsa al kitabiy nusqadaǵı atı Muxammed dep
atalǵanı kórsetiledi.
1827 – jılı Ámiwdáriyanıń Aral teńizine quyılatuǵin jerinde “Aq qala” degen awılda
tuwılǵan. Atası kámbaǵal kún keshirip balıqshılıq hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan.
Atası onı dáslep awıllıq mektepke oqıtqan, keyin ol Aral teńizi átirapında belgili bolıp atı
shıqqan, sol zamandaǵı bul úlken bólim máskanı bolǵan Qaraqum iyshan medresesinde tálim
alǵan. Berdaq ele jas waqtında ata–anası qazalanǵannan soń oqıwdı dawam ete almay kún kóriw
táshwishleri menen biraz bánt bolıp balıqshılıq, gezi kelgende diyxanshılıq etip, solar menen
qatar baqsı – shayırshılıqtıda kásip etken. Ol óziniń bir qosıǵında
“Kórdim Xorezm Buxardi,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
86
Atı shıqqan kóp sháhardi” - dep jazǵanına qaraǵanda Berdaq sońǵı waqıtları óz bilimin
tereńletiw ushın Xiwa, Buxara shahárlerine barıp qaytqan. Óziniń kitabiy sawatın, diniy, ilimiy
bilimlerin Xiwa, Buxara shahárlerine hám qaraqalpaq axunlarınıń sáwbetlerinde jetilistirgenin
onıń ómiriniń aqırına taman jazǵan “Shejire”, “Xorezm hikoyati” hám basqada bir qatar
shıǵarmaları ayqın kórsetedi.
Berdaq qartaya kele Qaraqum iyshanǵa qol berip suwpı boladı.
1900 – jılı 73 jasında qazalanıp, Qaraqum iyshan qábiristanına jerlenedi.[1]
Berdaq ózi jasaǵan dáwirdegi qaraqalpaq xalqınıń tariyxın, sotsiyallıq jaǵdayların óz
dóretpelerinde sáwlelendirilgen, arginal tuwındı qaraqalpaq ádebiyatına tiykar salǵan demokratik
shayır. Ol qaraqalpaq xalqınıń jazba ádebiyatınıń ólmes kórkem sóz ustası hám basqınshılıq
tarawında Berdaq baqsı mektebiniń tiykarın salıwshı ataqlı qaraqalpaq baqsısı. Berdaq shayırdıń
baqsıshılıq óneri xızmetleri usı waqıtqa shekem tolıq ashılmay, izertlenbey keldi. Durısında ol
ullı shayır ǵana emes xalqınıń óz aldına mektebi bar úlken baqsısıda. N.Dawqaraev XIX ásirdegi
qaraqalpaq ádebiyatı wákilleriniń tvorchetvalıq ózgesheliklerin kórsetiw menen olardan birazın
“XIX ásirde jasaǵan qaraqalpaq shayırlarınıń barlıǵı derlik sázende bolǵan. Bul dáwirdegi
qaraqalpaq shayırlarınıń kópshiligi xalıqtıń tutas sawatsız jaǵdayında ózleriniń qosıqların
duwtarǵa qosıp aytıw arqalı kópshilik arasında taratıwǵa májbúr bolǵan. Sonlıqtanda shayırlar
“baqsı” dep atalǵan. Máselen “Berdaq baqsı” degen laqapta usınnan shıqqan dep kórsetedi.
Berdaq tvorchetvasın izertlewshi I.T. Saǵitovta shayırdıń ómir bayanın sóz etkende
“Berdaq baqsı degen ataqqa iye bolıp, dańqı jurtqa jayıla baslaydı el aralap qosıq aytıp shayırlıq
sóz óneri menen kún kóretuǵın boladı” - dep keltiredi. Q.Aytimbetov ashıqtan – ashıq “Berdaq
tek ǵana bir shayırshılıq ónerine iye bolmastan qosıqshı hám baqsı bolǵan. Ol baqsı sıpatında
dástanlardı aytqan. Ol xalıq dástanların hám óziniń shıǵarmaların duwtarǵa qosıp aytıwı arqalı
“Berdaq baqsı” - degen laqapqa iye bolǵan” dep jazadı.
Ol Berdaqtıń baqsı bolǵanın onıń “Tarı” qosıǵı menen qızı Hurlimanǵa, Hurlimannıń
balası Qarajan baqsıǵa miyras bolıp qalǵan duwtarı menen de dálilleydi, sonıń menen birge ol
shayırdıń “Aqmaq Patsha” mısalında Berdaqtı qaraqalpaq awızeki ádebiyatınıń jıynawshısı
sıpatında bahalaydı.
Qaraqalpaq xalqında, sonıń ishinde shayırlarımızda xalqımızdıń súyikli ullarınıń biri
retinde Berdaqtıń atın bárqulla ulıǵlaǵanı bizge belgili.
Berdaq edi shayırlardıń daqası,
Sózine iyildi adam balası.
Yamasa:
Neshshe sózler ayttı qorıqpay zalımnan,
Shayırlıqta ótpes Maqtumqulı onnan,- dep Berdaqtıń qaraqalpaq xalqına eń qádirli shayır
ekenligin aytqan edi. “Qırǵzdıń Alatawında shoqqılar kóp olardiń birewleri biyik bolsa, basqaları
onnanda biyik. Xalqımız usı bálent shoqqılardı “Tuǵ shoqqı”, yaǵniy “Tuw shoqqı”, - dep
ataydı. Berdaqta kóp milletli tuwısqan ádebiyatimizdıń tuw shoqqılarınıń biri” – dep bahalaǵan
edi. Berdaqtıń shıǵarmaları 1940-jildan baslap baspa sózde jarıq kóre basladı.
Kele–kele Berdaqtıń dóretpeleri Ózbek, qırǵız, qazaq, túrkmen, rus, gruzin, tatar, noǵay,
bashqurt hámde basqa xalıqlar tillerine awdarıldı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
87
Qaraqalpaq xalıq shayırı Abbaz Dabiylov “Berdaq haqqında qos qosıq”, (1950), S.
Nurımbetov “Berdaq shayır”, (1950) atlı qosıqların, al J. Aymurzaev “Berdaq” atlı muzıkalı
dramanı dóretti. Sonday-aq Ibrayim Yusupov, Tilwbergen Jumamuratov, Nawrız Japaqov hám
taǵı basqa kóplegen shayırlarda Berdaqtı táripledi. Abbaz Dabılov
Xalıq ushın jırladıń hár túr sóz benen,
Qıyalap kóp qarap alǵır kóz benen,
Ájiniyaz, Berdaqtan qalǵan iz benen,
Qosıq stillerin tapqan shayırsań
-dep Berdaqtı bárshe Qaraqalpaq shayırlardıń ustazı sıpatında táriypleydi.
Shayırdiń “Berdaqqa” atlı shıǵarması -142- qatardan ibarat bolıp, onıń:
Sarı kirpik shapan, belinde túrme,
Ayaqta aq pushta, basta shógirme,
Súwrette shekelep, duwtarı bizge,
Ózi shıqtı qalmas bolıp Berdaqtıń – degen qosıq qatarlarınan Berdaq oyı, Berdaq obrazı,
kóz aldıńa keledi.
“Ala Moynaq duwtar, gúmis shaptirǵan,
Bes barmaqqa on tórt perde tuttırǵan,
Namaları tustiń suwın juttırǵan,
Shákirtleri toyǵa keldi Berdaqtıń.
Shákirt dep oylamań Japaq, Eshjandı,
Aytıp tur Berdaqtan qalǵan dástandı,
Jaqlatıp hawazı, jerdi aspandı,
Aqlıǵı Qarajan bizde Berdaqtıń.
Sonday-aq qaraqalpaq shayırları ishinen S. Nurimbetovta Berdaqqa arnap “Berdaq”
poemasın dóretti. Usı poema Berdaq tuwralı jazılǵan kólemli shıǵarmalardan bolıp esaplanıladı.
Poema kólemi jaǵınan -800- qatardan aslam.[2]
Qaysı jazıwshı, shayır shıǵarmaların oqıp qarasaqta, Berdaq tuwralı pikir aytpaǵan, onıń
ádebiy miyrasınan nár almaǵan sóz zergerin tabıw qıyın. Olardıń barlıgınıńda Berdaqtı ustaz,
kórkem sózdiń sheberi, dep bahalaydı.
Paydalanǵan ádebiyatlar
1.
Berdaq “Tańlamalı shıǵarmaları” Nókis “Qaraqalpaqstan” 1987-jıl
2.
Berdaq (Berdimurat) “Tańlamalı shıǵarmaları” Qaraqalpaqstan mámleketlik baspası Nókis-
1956-jıl
