ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
514
MÁDENIYAT HÁM ONÍ Ń T ARIYXÍ T UWRALÍ TÚSI NIK
Omirzakova Sahibjamal Genjemurat qızı
Berdaq atındaǵ ı QMU «Tariyx» fakulteti
«Tariyx (mámleketler hám jónelisler boyınsha)» qánigeligi 2-kurs studenti.
https://doi .or g/10.5281/z enodo.13869568
Аннотация. Bul maqalada mádeniyat túsinigi belgili bir tariyxıy dáwirdiń
jámiyetlik-ekonomikalıq dúzimniń, belgili jámiyettiń, eldiń, xalıqtıń turmıstıń
ayırım táreplerin qamtıwı, tar mánide mádeniyat degen túsinik adam ómiriniń
ruwxıy táreplerin bildiriwi haqqında sóz e tilgen.
Гилт сөзи: Mádeniyat, turmıs mádeniyatı, miynet mádeniyatı , Islam dini,
miynet quralları, sanası, ruwxıy baylıqları, kórkem óner, ilim, bilim, din,
ádeplilik qaǵıydaları, dástúrler, mifologiya.
КУЛЬТУРА И ЕГО ИСТОРИЧЕСКАЯ СОБСТВЕННОСТЬ
Аннотация. В данной статье набор данных включает в себя различные
слои жизни социально-экономической системы определенной исторической
среды, определенного общества, государства, народа, например, набор
данных представляет собой духовные слои жизни человек а.
Ключевые слова: Культура, культура быта, культура труда,
исламская
религия,
орудия
труда,
разум,
духовные
богатства,
художественное искусство, наука, знание, религия, литературные скалы,
обычаи, мифология.
CULT URE AND HI S HISTORICAL PROPERT Y
Abstract . In t his arti cl e, the data s et i ncl udes various layers of life of th e
soci o-economic s yst em of a certain his t orical environment , a certai n soci ety,
stat e, people, for exampl e, t he dat a set r epr es ent s the spi ritual layers of human
life.
Key wor ds: cultur e, cult ur e of l ife, cult ur e of w or k, Isl ami c r eligion, tools
of wor k, reason, s piri tual ri ches, art, sci ence, knowl edge, r eli gi on, li terar y r ocks ,
cust oms, mythol ogy.
Mádeniyat degende biz adamzat jámiyetiniń rawajlanıwındaǵı belgili
basqıshlarında toplaǵan zatlıq (materiallıq) hám ruwxıy baylıǵınıń dárejesin
túsinemiz. Ol adamlardıń óz turmısın shólkemlestiriwdegi usıllarında, túrlerinde,
olar dóretken ruwxıy hám zatlıq baylıqlarda kórinedi. Mádeniyat túsinigi belgili
bir tariyxıy dáwirdiń jámiyetlik -ekonomikalıq dúzimniń, belgili jámiyettiń, eldiń,
xalıqtıń (mısalǵa, áyyemgi dáwir mádeniyatı, Qaraqalpaqstan mádeniyatı, mayya
mádeniyatı) sonıń menen birge turmıstıń ayırım táreplerin qamtıydı (mısalı,
turmıs mádeniyatı, miynet mádeniyatı degen túsinikler). Tar mánide mádeniyat
degen túsinik adam ómiriniń ruwxıy táreplerin bildiredi.
Islam dinindegi ellerde mádeniyat dep júritiletuǵın atama mánisi boyınsha
induslardaǵı dxarma, qıtaylılardaǵı jen, evropa xalıqlarındaǵı latınsha kulturaǵa
sáykes keledi. Bul tárbiyalaw, bilimlendiriw, rawajlandırıw, kóriklendiriw degen.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
515
Aytıp ótilgenindey, mádeniyat zatlıq hám ruwxıy bolıp ekige bólinedi.
Zatlıq mádeniyat degen túsinikke adam qolı menen islengen Baylıqlardıń
bári derlik kiredi. Mısalı, miynet quralları, jay, kiyim, transport hám baylanıs
quralları, úy úskeneleri, ıdıs, t. b. lar.
Ruwxıy mádeniyatqa adamnıń sanası, ruwxıy baylıqları, solardan ásirese
ádebiyat, kórkem óner, ilim, bilim, din, ádeplilik qaǵıydaları, dástúrler,
mifol ogiya, t - b - kiredi.
Eski dáwirlerge baylanıslı arxeologiyalıq mádeniyat degende túsinik bar.
Ol arxeologiyalıq qazıw arqalı tabılǵan burın belgisiz yamasa belgililerine
uqsas zatlardıń úlgisi. Bul túsinikten ayrıqsha tarixıy áhmiyetke iye hám burın
belgisiz bolıp kelgen mádeniyat úlgis i tabılǵan orın menen baylanıslı túsinikler
kelip shıǵadı. Mısalı, Tazabaǵjap mádeniyatı. Kawınshı, Taǵar mádeniyatı, t. b.
Hár bir jámiyetlik ekonomikalıq dáwirdiń (formaniyanıń) ózine tán kelbeti
(tip) bar mádeniyatı boladı. Ol eski mádeniy miyraslardı p aydalanıw arqalı
qáliplesedi. Jańa mádeniyat burınǵı mádeniy dástúrlerdiń jetiskenliklerin unamlı
paydalanǵanda, onıń dúnya júzilik, pútkil adamzatlıq belgilerin ushlastırǵanda
rawajlanıw durıs baǵdarda baradı.
Shıǵıs elleriniń danaları adamiyzat jámiyetin iń alǵa ilgerilewinde, onıń
mádeniy erkenlewinde hár bir insannıń ózin -ózi jetilistirip barıwı, óner iyelewge
umtılıwı kerekligin násiyat etken.
Adamnıń ilimiy-texnikalıq oy-órisi qansha ilgerilegen sayın ol óziniń kún-
kórisin, payızlı turmısın jetilistire barıw maqsetinde ózi jasap atırǵan dógerekke
jańalandırıwshı ózgerisler engize beredi. Solay etip adam ózin -ózi jetilistirip
baradı. Onıń aqıl-oyı menen tabılǵan jetiskenlikler jámiyettiń alǵa ilgerilewine
alıp keledi. Arba menen shanadan basla p kóp ret qollanılatuǵın kosmoslıq
korabller, tasqa oyıp jazıw menen shópti sa nawdan baslap ájayıp kompyuterler
bulardıń ayhın mısalı.
Mádeniyattıń jasawında, rawajlanıwında dástúrlerdiń áhmiy eti úlken
boladı. Mádeniyattıń geypara úlgileri áwladtan -áwladqa ushlasıwı arqalı ondaǵı
qáwimlik, ruwlıq xalıqlıq milliylik belgiler ásirler boyı sarqlanıp keledi.
Qáwimniń, xalıqtıń ózi oylap tapqan jańalıqları yamasa sırttan, basqa
qáwimnen, Bacqa xalıqtan kelgen ayırım úlgilerdiń tásiri arqalı mádeniyattıń
xalıqlıq milliylik kelbetine jańalıq enip baradı.
Mádeniyattıń rawajlanıw barısındaǵı taǵı bir tásirsheń qubılıs — bul
mádeniy qatnaslar, baylanıslar hám tásirler. Bul sawda - ekonomikalıq jollar
menen de, bir káwi mge yamasa xalıqqa ekinshi qáwim yam as a xalı q úst e mlik
etkeni arqalı da, yamasa basqa jollar menen de iske asadı. Mısalı, islam dininiń
Oraylıq Aziya ellerine eniwi, bul dinge baylanıslı jazıwdıń, oqıwdıń jańa usılınıń
payda bolıwı, arxitektura naǵıs suwret óneriniń rawajlanıwı, h. t. b. buǵan qızıqlı
mısal bola aladı.
Bunnan basqa, mádeniyattıń rawajlanıwında sırtqı tásirdiń bolǵanı
anıqlanbaǵan hám onıń bolıwınıń itimalı joq uqsaslıqlar boladı. Mısalı, kóp
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
516
xalıqlarda ushırasatuǵın aǵayinli úsh bala tuwralı ertekler, Shıǵıs xalıqlarına
taraǵan «Leyli-Májnún» menen german xalıqlarınıń «Tristan hám Izolda»
poeması, arxitektura, suwret ónerinde ushırasatuǵın uqsaslıqlar. Biri-biri menen
mádeniy qatnasta bolmaǵan xalıqlar mádeniyatındaǵı bunday uqsaslıqlar olardı
dóretiwshilerdiń kórkemlik sanası menen sheberlik dárejesiniń sáykes keliwinen
kelip shıqqan, dep dálillenedi.
Mádeniyattıń saqlanıwına milliy dástúrler girew bolsa, onıń rawajlanıp,
kelbetiniń ózgerip barıwına sırtqı tásirler, eldiń ekonomikalıq hám siyasiy
baǵdarı da sebebshi boladı. Házirgi kúnniń mádeniyatı adamnıń kúndelikli
turmısın barınsha payızlı etiw hám jeńilletiwge baǵdarlanıp atır. Ol ilim hám
texnikanın jetiskenliklerine tikkeley baylanısta rawajlanıp kiyatır. Al texnikanıń
jetiskenlikleriniń dúnyanıń jaratılısı, keleshegi tuwralı túsiniklerdiń taralıwı.
ekologiyalıq qıyınshılıqlar mádeniyattıń geypara túrleriniń kelbetiniń aytarlıqtay
ózgeriwlerine, estetikalıq talǵamlardıń ústirtinlesiwine alıp kelmekte. Ol ásirese
mádeniyattıń massalıq túrlerinde, mısalı, muzıkada, kinoda, televideniede,
suwret ónerinde kórinbekte.
Sonlıqtan da házirgi kúnde biziń názerimiz eski mádeniyattıń ájayıp
úlgilerine qayta-qayta burılıp, onnan ruwxıy ómirimizge mádet izleymiz.
REFE RENCES
1.
Allamuratov.A. «Dúnya mádeniyatı tariyxı» Nókis «Bilim » 1996-jıl 4-5 –
betl er.
