2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
87
KICHIK SHAHARLARDA MA’MURIY OBYEKTLARNING JOYLASHUV
AHAMIYATI
Fayziyev Xurshid Dilshadovich
Qodirova Surayyo Adilovna
Rahbar.
Toshkent Arxitektura Qurilish Universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17342255
Kichik shaharlarda ma’muriy obyektlarning joylashuvi hududni boshqarish tizimining
samaradorligi, aholining davlat xizmatlariga bo‘lgan qulay kirish imkoniyati, shahar makonining
ijtimoiy va iqtisodiy faolligi hamda ekologik barqarorlik darajasiga bevosita ta’sir etuvchi
muhim omillardandir.
Bunday obyektlar – hokimiyat, prokuratura, sud, soliq inspeksiyasi, kadastr, reyestr,
“Yagona darcha” markazlari, mahalla va yoshlar ishlari bo‘limlari kabi muassasalar – aholining
kundalik ehtiyojlariga xizmat qiluvchi markazlar bo‘lib, ularning fazoviy joylashuvi boshqaruv
tizimining ochiqligi va aholiga yaqinligini belgilab beradi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
kichik va o‘rta shaharlarda ma’muriy obyektlarni markaziy jamoat maydonlari atrofida jamlash
boshqaruvning shaffofligi va aholining ishtirokini kuchaytiradi. Masalan, Italiya, Ispaniya va
Germaniya tajribasida hokimiyat binolari, pochta, bank va notarial idoralar bir markazda, piyoda
yurish masofasida joylashtirilgan.
Skandinaviya mamlakatlarida esa “yagona xizmat markazlari” tizimi orqali barcha davlat
idoralari yagona xizmat maydoni asosida faoliyat yuritadi, bu esa aholiga vaqt va masofa
jihatidan yengillik yaratadi. O‘zbekistonning amaldagi me’yorlari – xususan ShNQ 2.07.01-23
“
Aholi punktlarining hududlarini rivojlantirish va qurishni shaharsozlik jihatidan rejalashtirish
”
hujjatiga ko‘ra, ma’muriy zonalar bosh reja va detallashtirilgan rejalashtirish hujjatlarida alohida
funksional hudud sifatida belgilanadi. Ular xizmat ko‘rsatish radiuslari, piyoda va jamoat
transporti yondashuv masofalari, muhofaza zonalari hamda xavfsizlik talablariga qat’iy amal
qilgan holda loyihalanadi. Shahar markazida joylashgan hokimiyat va unga yaqin davlat
xizmatlari binolari 5–10 daqiqa piyoda yondashuv radiusida, 200–300 metr ichida jamoat
transporti bekatlari bilan ta’minlanishi lozim.
Aholining barcha toifalari, jumladan nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun to‘siqsiz muhit
yaratish – arxitektura va shaharsozlikda muhim ijtimoiy mezondir. Shuning uchun zamonaviy
ma’muriy majmualarda panduslar, liftlar, taktil yo‘lakchalar, keng eshiklar va mos sanitariya
xonalari joriy etilishi shart. Shahar markazidagi ma’muriy majmualar piyodalar uchun qulay,
ochiq va xavfsiz bo‘lishi zarur. Bu borada “kuzatuv ostidagi ko‘cha” tamoyili – faol birinchi
qavatlar, shaffof vitrinaviy fasadlar, kechasi ham yoritilgan maydonlar qo‘llanilishi lozim. Fasad
kompozitsiyasi davlat ramzlari, axborot belgilarining aniq ko‘rinishi bilan ajralib turadi, old
maydon esa kutish, yig‘ilishlar va ijtimoiy tadbirlar uchun ochiq jamoat makoni sifatida tashkil
etiladi. Arxitektura yechimlarida energiya samaradorligi, tabiiy shamollatish, quyosh panellari,
yomg‘ir suvlarini yig‘ish tizimlari, issiqlik va akustik izolyatsiya choralari tatbiq etilishi,
ekologik jihatdan toza materiallardan foydalanilishi tavsiya etiladi. Shuningdek, kichik
shaharlarda ma’muriy obyektlarni joylashtirishda politsentrik model, ya’ni bir markazdan
tashqari yangi turar-joy massivlari yoki sanoat zonalari yaqinida kichik “filial markazlar” tashkil
etish muhim.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
88
Bu model xizmatlarning markazdan uzoq hududlarga yetib borishini ta’minlaydi va
transport yuklamasini kamaytiradi. Masalan, 20–40 ming aholilik shaharlarda markaziy yadroda
hokimiyat va “Yagona darcha” joylashsa, ikkilamchi markazlarda mahalla, yoshlar markazi va
YHXB bo‘limi filiallari bo‘lishi maqsadga muvofiq. Bunday tizim fuqarolarga xizmatlarni
yaqinlashtiradi va shahar ichidagi oqimlarni teng taqsimlaydi.
Zamonaviy shaharsozlikda “15 daqiqalik shahar” konsepsiyasi, tranzitga yo‘naltirilgan
rivojlanish (Transit Oriented Development – TOD) va raqamli xizmatlarni jismoniy yaqinlik
bilan birlashtirish tajribalari kichik shaharlar uchun ham dolzarbdir.
Raqamli xizmatlar tizimi – elektron navbat, onlayn arizalar, masofaviy konsultatsiya
markazlari – jismoniy xizmat ko‘rsatish bilan uyg‘unlashgan holda ishlasa, fuqarolarga yanada
qulay sharoit yaratiladi. Shuningdek, ma’muriy obyektlarning joylashuvi uchun ekologik
mezonlar ham muhimdir: daraxtli soya, mikroiqlimni yumshatuvchi yashil hududlar, yomg‘ir
suvlarini boshqaruvchi landshaft yechimlar, shovqin va zararli gazlardan himoya qiluvchi yashil
to‘siqlar tizimi yaratish shahar muhitini yanada qulaylashtiradi. Ma’muriy obyektlarning
joylashuvi samaradorligini baholash uchun asosiy ko‘rsatkichlar sifatida aholining piyoda
yondashuv radiusidagi ulushi, xizmat olish uchun sarflanadigan vaqt, jamoat transporti bilan
qamrov darajasi, to‘siqsiz kirish imkoniyati, energiya samaradorligi va yoritish sifati olinadi.
Ushbu yondashuvlar asosida kichik shaharlarda ma’muriy obyektlarning joylashuvi
tizimini ilmiy asosda belgilash boshqaruvning sifatini, davlat xizmatlarining ochiqligini, ijtimoiy
adolatni hamda shahar jozibadorligini oshiradi. Xulosa qilib aytganda, ma’muriy obyektlarning
joylashuvi shunchaki bino tanlash masalasi emas, balki boshqaruv sifati, fuqarolik ishonchi va
jamoat makonining sifatini belgilovchi shaharsozlik strategiyasidir. Shu bois, bosh reja va
detallashtirilgan rejalashtirish hujjatlarida ma’muriy obyektlarning fazoviy joylashuvi aholining
ehtiyojlari, ekologik omillar, transport yondashuvi, to‘siqsiz muhit va raqamli xizmatlar
integratsiyasi bilan uyg‘un holda ishlab chiqilishi zarur. Ana shunda kichik shaharlar boshqaruvi
samarali, yashash muhiti esa insonparvar va barqaror bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
ShNQ 2.07.01-23.
“
Aholi punktlarining hududlarini rivojlantirish va qurishni
shaharsozlik jihatidan rejalashtirish”
.
– Toshkent: Qurilish va uy-joy kommunal
xo‘jaligi vazirligi, 2023.
2.
Qurilish me’yorlari va qoidalari (QMQ 2.08.02-23).
“
Jamoat binolari va inshootlar”.
– Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi, 2024.
3.
Gehl, Jan.
Cities for People.
– Washington, D.C.: Island Press, 2010.
4.
UN-Habitat.
Guidelines on Urban and Territorial Planning.
– Nairobi: United Nations
Human Settlements Programme, 2015.
5.
OECD.
Rural-Urban Linkages and Small Cities Development: Policy Perspectives.
–
Paris: Organisation for Economic Co-operation and Development, 2021.
