2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
93
"MILLATTI TÚSINIW - SOCIALLIQ SANA, ETIKA HÁM HUQIQIY-
FILOSOFIYALIQ QATNAS SIPATINDA"
Saparbaeva Umidaxan Kallibek qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17347573
Annotaciya.
Bul maqalada millet túsiniginiń sociallıq-filosofiyalıq mazmunı, onıń
jámiyet rawajlanıwındaǵı ornı, milliy ózlikti ańlaw procesindegi áhmiyeti hám milletler aralıq
qatnasıqlarda tutqan filosofiyalıq ornı haqqinda aytiladi
Gilt sózler:
Millet, ruwh, socialliq orta, filosofiya, etika, tárbiya,ilim,huqiq.
Búgingi kúnde millet túsinigi tek ǵana tariyxıy yamasa siyasiy kontekstte kórip
qalmastan, onı sociallıq sana, etikalıq minnetlemeler hám huqıqıy-filosofiyalıq principler arqalı
da tallaw zárúrligi tuwılmaqta. Millet - bul mánilik jaqtan obyekt bolıp, onı tek etnikalıq birlik
yaki mámleket aymaǵı menen sheklep bolmaydı. Bálkim, millet insanlar arasındaǵı turaqlı
baylanıs hám bir-birine salıstırǵanda etikalıq-huqıqıy baylanıslar arqalı qáliplesken quramalı,
dinamikalıq sociallıq konstrukciya bolıp tabıladı.Milletti sociallıq filosofiya kózqarasınan
úyreniw, onıń jámiyetlik sanadaǵı júrisi, milliy etika hám huqiqiy minnetlemelerdegi orni,
sonday-aq, global dúnyada milletke bolgan kózqaraslardıń transformaciyasın izertlewdi názerde
tutadi.Tiykarǵı mazmun1. Millet hám jámiyetlik sana.Millet - bul adamlardıń bir ózine tán
kollektivlik sanaǵa ie bolıwı barısında payda bolatuǵın konstrukciya. Bul sana tek individual
sanadan túse almaydı - ol tariyxı, mádeniyatı, tili hám qádiriyatları menen bayıtılǵan kollektivlik
tájiriybe arqalı qáliplesedi. Usı mániste millet - jámietlik sananıń bekkem forması bolıp, ol
jámiettiń turaqlılıǵın, sociallıq tilekleslikti támiyinlewde oraylıq rol atqaradı.
2. Millet hám etikalıq minnetlemeler.Millet aǵzaları óz ara bolatuǵın baylanıslarda, bir-
birine salıstırǵanda ápiuayı insanıy minnetlemelerden tısqarı, jeke "milliy etik" minnetlemeler de
aladı. Milletler aralıq tárepten bul minnetlemeler, máselen, mádeniy húrmet, tildi saqlaw,
tariyxıy estelikti qásterlep saqlaw sıyaqlı principler menen baylanıslı. Millettiń etikalıq mánisi
sonda kórinedi - yaǵnıy millet tárepinen qáliplestirilgen aǵzalıq insannıń ádep-ikramlılıq-huqıqıy
jolın belgileytuǵın maydan bolıwı múmkin.
3. Millet hám huqiqiy-filosofiyalıq avtonomiya.Millet, mámleket formasında bolıwı shárt
emes, biraq kollektiv avtonomiya (kollektiv ózin-ózi basqarıw huqıqı) teoriyası arqalı onı
huqıqıy-filosofiyalıq jaqtan kórip shıǵıw múmkin. Yaǵnıy, millet aǵzaları birgelikte óz ishki
islerin belgilewde sırtqı faktorlar aralaspawın talap etiwi múmkin. Bul kózqarasta milletler aralıq
injeneriya sheklenedi, ishki gárezsizlik principlerine itibar beriledi.
4. Globalizm, plyuralizm hám milletke bolǵan jańasha kózqaraslar.Házirgi zamanda
transmilliy baylanıslar, migraciya, globallasıw processleri millet koncepciyasın jańasha
qáliplestiriwge májbúr etpekte. Búgingi dúnyada milletke bolǵan sadıqlıq tek etnikalıq yamasa
mádeniy birlikte emes, al konstituciyalıq sadıqlıq (constitutional patriotism) túrinde kóriniwi
múmkin - yaǵnıy adamlar mámlekettiń ulıwma principlerine, huqıq hám erkinlik principlerine
sadıq bolıw arqalı milliy birlikti tastıyıqlaydı.
5. Jergilikli tájiriybe: Ózbekstan kontekstinde jańasha millet filosofiyası.Ózbekstan
mısalında, túrli millet wákilleri jasaytuǵın sociallıq ortalıqta milletke bolǵan qatnas regionallıq
hár túrlilikti húrmet etiw, til hám mádeniyattı bólinbeytuǵın ajıralmas birlik sıpatında kóriw
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
94
principine súengen halda qáliplespekte. Bunda milletler aralıq tatıwlıq hám mádeniy dialog
arqalı milliy birlikti bekkemlew filosofiyalıq wazıypa sıpatında kórinedi.Juwmaqlaw orninda
joqarıdaǵı pikirler tiykarında, "Millattı túsiniw sociallıq filosofiyanıń predmeti sıpatında" teması
tek tariyxıy yamasa etnikalıq jaqtan sheklenip qalmawı kerek. Millet - bul jámiyetlik sana,
etikalıq minnetleme hám huqiqiy-filosofiyalıq konstrukciyalardıń úylesimi bolip, ol global
dúnyada jana formaga kirip barmaqta. Solay eken, sociallıq filosofiya milletti tek identifikaciya
menen emes, al etik-huqıqıy principler hám sananıń mexanizmleri kontekstinde de talqılawı
lazım. Bul kózqaras milletke bolǵan jańa teoriyalıq fundament hám ámeliy jol-joba beredi.
Paydalanilģan ádebiyatlar :
1.
Müller, Jan-Werner. Constitutional Patriotism. Princeton University Press, 2007. 2.
Müller, Jan-Werner. “A General Theory of Constitutional Patriotism.” International
Journal of Constitutional Law, Vol. 6, No. 1, 2008.
2.
Hayward, C. R. Democracy’s Identity Problem: Is “Constitutional Patriotism” Viable?
(2006).
3.
Abraham, D. “Constitutional
