ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1286
SOCIAL FILOSOFIYADA MILLET MÁSELESI
Saparbaeva Úmidaxan Qállibek qızı
QMU Filosofiya qániygeligi 2-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15279422
Annotaciya.
Usi maqalada sociallıq filosofiyada millet túsiniginiń túrli teoriyalıq
talqılawları sáwlelendiriledi. Millet – bul uliwma til, aymaq, ekonomikalıq turmis hám
mádeniyatqa iye bolgan jámiyetlik birlik. Millet máselesin filosofiyalıq kózqarastan úyrengen
belgili oyshıllar – Ernest Renan, Karl Marks, Maks Veber, Jozef Stalin, Benedikt Anderson hám
Entoni Smittiń kózqarasları tallanadı. Bul alımlar milletti sociallıq-ekonomikalıq, mádeniy hám
tariyxıy tárepler tiykarında talqılaǵan. Maqalada millet túsiniginiń globallasıw dáwirindegi jańa
talqılawları da kórip shıǵıladı.
Gilt sózler:
Millet túsinigi,Sociallıq filosofiya, Milliy ózlik, Ernest Renan,Karl Marks,
Maks Veber, Jozef Stalin, Benedikt Anderson, Entoni Smit, Milliy mádeniyat, Globallasıw,
Sociallıq birlik, Milletler aralıq qatnasıqlar.
ВОПРОС НАЦИОНАЛЬНОСТИ В СОЦИАЛЬНОЙ ФИЛОСОФИИ
Аннотация.
В данной статье рассматриваются различные теоретические
интерпретации понятия нации в социальной философии. Нация – это социальная
единица, имеющая общий язык, территорию, экономическую жизнь и культуру.
Анализируются взгляды известных мыслителей, изучавших проблему нации с философской
точки зрения, - Эрнеста Ренана, Карла Маркса, Макса Вебера, Иосифа Сталина,
Бенедикта Андерсона и Энтони Смита. Эти ученые интерпретировали нацию на основе
социально-экономических, культурных и исторических аспектов. В статье также
рассматриваются новые трактовки понятия нация в эпоху глобализации.
Ключевые слова:
Понятие нации Социальная философия Национальная
идентичность Эрнест Ренан, Карл Маркс, Макс Вебер ,Иосиф Сталин, Бенедикт
Андерсон, Энтони Смит, Национальная культура Глобализация Социальное единство
Международные отношения
THE QUESTION OF NATIONALITY IN SOCIAL PHILOSOPHY
Abstract
. This article examines various theoretical interpretations of the concept of
nation in social philosophy. A nation is a social unit with a common language, territory,
economic life, and culture. The views of famous thinkers who studied the issue of nation from a
philosophical perspective are analyzed: Ernest Renan, Karl Marx, Max Weber, Joseph Stalin,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1287
Benedict Anderson, and Anthony Smith. These scholars interpreted the nation based on socio-
economic, cultural, and historical aspects. The article also examines new interpretations of the
concept of nation in the era of globalization.
Keywords:
The concept of nation Social philosophy National identity Ernest Renan Carl
Marx Max Weber Joseph Stalin Benedict Anderson Anthony Smith National culture Globalization
Social unity Interethnic relations.
Sociallıq filosofiyada millet máselesi jámiyettiń rawajlanıwı, sociallıq qatnasıqlar hám
milliy ózlikti ańlaw procesleri menen baylanıslı áhmiyetli temalardan biri. Millet túsinigi, onıń
qáliplesiwi hám rawajlanıwı filosofiyalıq kózqarastan túrlishe talqılanadı. Millet – bul uliwma
til, aymaq, ekonomikalıq turmis hám mádeniyatqa iye bolgan, ózligin túsiniwi joqarı dárejede
qáliplesken sociallıq topar. Millet tek biologiyalıq yamasa etnikalıq birlik emes, al sociallıq,
mádeniy hám siyasiy jaqtan da bir pútinlikti anlatadı.Millet – bul adamlardıń tariyxıy qáliplesken
turaqlı jámááti bolıp, olar uliwma aymaq, til, mádeniyat, ekonomikalıq turmis hám ózin ózine tán
sociallıq topar sıpatında ańlaw sıyaqlı belgiler menen birlesedi. Millet tek biogenetikalıq emes, al
mádeniy hám tariyxıy táreplerdiń únlesliginen de quralgan. Millet túsinigi xalıq hám elat
túsiniklerine jaqın bolsa da, onnan parıq qıladı. Máselen, elat ta belgili bir tariyxıy hám mádeniy
birlikke iye, biraq ol milletke qaraganda kemirek shólkemlesken hám rawajlangan boladı.
Milletti qáliplestiriwshi tiykargı faktorlar tómendegiler:
1.
Til – millettiń tiykargı identifikatorlarınan biri
2.
Mádeniyat – úrp-ádetler, dástúrler, kórkem óner, ádebiyat hám basqa da mádeniy
qádiriyatlar.
3.
Tariyx – uliwma tariyxiy yad hám dástúrler.
4.
Ózlikti ańlaw – óz milletine tiyislilik sezimi.
5.
Aymaq – millet jasaytuģın yaki tariyxıy baylanısqan orın.
Millet milliy ózlikti ańlaw hám sociallıq tilekleslikti qáliplestiredi hám de xalıqtıń
sociallıq-mádeniy turmısın shólkemlestiredi.1. Sociallıq hám siyasiy tiykarlar. Millet tek ǵana
mádeniy hám tariyxıy birlik emes, al siyasiy jaqtan da qáliplesken jámáát. Ayırım milletler
mámleket dúzgen bolsa, basqaları bir neshe mámleketlerde jasaydı. Milliy mámleketler (milliy
mámleket dúzgen milletler) óz siyasiy ģárezsizligin támiyinlewge umtıladı. Ayırım milletlerde
din úlken áhmiyetke iye bolıp, milliy identifikaciyanıń áhmiyetli bólegi yesaplanadı (mısalı,
yahudiyler yamasa armanılar).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1288
Biraq, barlıq milletler ushın din tiykargı belgi emes, ayırım jagdaylarda kóp
konfessiyalılıq ta ushirasadı.Etnogenez hám milliy qáliplesiw. Millettiń qáliplesiwi uzaq tariyxiy
process bolip, túrli elatlar, qáwimler hám xalıqlar birlesiwi yaki assimilyaciyası nátiyjesinde
júzege keledi. Bul process etnogenez dep ataladı hám onda mádeniyatlardıń aralasıwı, úrp-
ádetler hám tildegi ózgerisler áhmiyetli orın tutadı. 4. Globallasıw hám milliy identifikaciya.
Globallasıw sharayatında milletlerdiń ózligin saqlap qalıw áhmietli máselege aylanbaqta.
Migraciya hám mádeniyatlardıń aralasıwı sebepli ayırım milletlerdiń ózligin ańlawında
mashqalalar júzege keledi. Sol sebepli, milliy ózlikti saqlaw hám rawajlandırıw ushın mádeniyat
hám tildi qorǵaw baǵdarlamaları islep shıǵılmaqta.Milliy ideya hám ideologiya.Kóplegen
mámleketlerde millettiń birligin saqlaw ushin milliy ideya hám ideologiya qáliplestiriledi. Bul
ideyalar milliy qádiriyatlar, til, úrp-ádetler hám tariyxıy jetiskenlikler tiykarında jaratıladı.Milliy
shaxs hám millechilik. Milliy ózlikti kúshli ańlaw hám millet máplerin qorgaw háreketi
millechilik dep ataladı. Millechillik hár qıylı kórinislerde kórinisi mumkin: salamat milliy
maqtanıshtan baslap, basqa milletlerdi kemsitiwge qaratılǵan radikal kórinislerge shekem.
Millet máselesinin tiykargı filosofiyalıq tárepleri:
1.
Milliy ózlik hám identifikaciya: Millet máselesi filosofiyalıq jaqtan ózligin ańlaw, milliy
qádiriyatlardı saqlaw hám rawajlandırıw menen baylanıslı. Bul máselede milliy ideya hám
ideallar áhmietli orın tutadı.
2.
Milliy sana hám mádeniyat: milletti qáliplestiriwshi tiykargı faktorlardan biri – milliy
sana hám mádeniyat. Filosofiyalıq jaqtan qaraǵanda, milliy mádeniyat – bul tariyxıy rawajlanıw
procesinde qáliplesken ruwxiy miyras.
3.
Milletler aralıq qatnasıqlar hám globallasıw: Házirgi dáwirde millet máselesi globallasıw
tásirinde jana túsiniklerge iye bolmaqta. Milliy ózlikti saqlap qalıw hám globallasıw procesinde
milliy qádiriyatlardı joǵaltpaw mashqalası filosofiyalıq talqılanadı.
4.
Milliylik hám mámleket: Millet hám mámleket ortasındaǵı qatnaslar sociallıq
filosofiyada áhmiyetli orın tutadı. Milliy mámleketlerdiń qáliplesiwi hám milliy suverenitetti
támiyinlew máseleleri de áhmietli.
5.
Milliy pikirlew hám ideologiya: Milliy pikirlew – bul xalıqtıń tariyxıy tájiriybesi hám
dúnyaǵa kózqarasınıń kórinisi. Ideologiya bolsa millettiń jámiyetlik-siyasiy, ruwxiy-ádep-
ikramlılıq bagdarın belgileydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1289
Sociallıq filosofiyada millet túsinigi túrli dáwirlerde túrli oyshıllar tárepinen
analizlengen. Tómende millet túsinigin filosofiyalıq kózqarastan úyrengen ayırım belgili oyshıl
hám alımlar haqqında qısqasha maǵlıwmat beremen:
1.
Ernest Renan (1823-1892);
Francuz tariyxshısı hám filosofi. Tiykarǵısı: “Qúest-ce qúune nation?” (Millet ne?)
bayanatı. Onıń pikirinshe, millet – bul ótmishtiń estelikleri hám ulıwma yadqa tiykarlanıp
qáliplesken, birgelikte jasawdı qálewshi insanlardıń birligi. Renan milletti biologiyalıq yamasa
etnikalıq tárepten emes, bálki erkke tiykarlanǵan sociallıq birlik sıpatında koredi.
2.
Karl Marks (1818-1883).
Nemis filosofı hám sociologi. Milletti sociallıq-ekonomikalıq sharayatlardıń nátiyjesi
sıpatında kórgen. Onıń pikirinshe, millet kapitalizmniń rawajlanıwı menen qáliplesken hám bul
sociallıq-ekonomikalıq qatnasıqlardıń jemisi. Milliy máseleni klasslıq gúres hám klasslar
arasındaǵı qarama-qarsılıqlar menen baylanıstırǵan.
3.
Maks Veber (1864-1920)
Nemis sociologi hám filosofi.
Milletti mádeniy hám tariyxıy táreplerdi birlestiriwshi sociallıq birlik dep esaplagan.
Onıń teoriyasına muwapıq, millet mádeniy ózgeshelikler (til, din, dástúr) menen
birgelikte siyasiy erk-ıqrar menen de qáliplesedi.
4.
Jozef Stalin (1878-1953)
Sovet mámleketlik ǵayratkeri hám teoretik
Stalin milletti tórt tiykargı belgige tiykarlangan sociallıq topar dep kórsetken:
1.
Uliwma til.
2.
Uliwma aymaq.
3.
Uliwma ekonomikalıq turmis.
4.
Uluwma psixikalıq dúzilis hám mádeniyat.
Stalin milletke social-ekonomikalıq hám mádeniy birlik sipatında qaragan.
5.
Benedikt Anderson (1936-2015). Britaniya-amerikalı tariyxshı hám politolog. Tiykarǵısı:
“Imagined Communities” (Ayıqlanǵan jámiyetler) Andersonnıń pikirinshe, millet – bwl sociallıq
konstrukciya, yaǵnıy adamlar sanasında qáliplesken kóz aldına keltirilgen jámiyet. Baspasóz
hám xabar quralları milletti qáliplestiriwde áhmietli rol oynaydı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1290
6.
Entoni Smit (1939-2016). Britaniya sociologi hám millechiliktiń teoriyası: Milletti
tariyxıy miyras, ulıwma yad hám etnikalıq tamırlarǵa tiykarlanǵan mádeniy jámáát sıpatında
kóredi. Milliy ózliktilik tiykarınan tariyxıy hám mádeniy tárepleri menen baylanıstıradı.
Millet túsinigi filosofiyalıq jaqtan hár túrli talqılanǵan: ayırım alımlar oni sociallıq-
ekonomikalıq faktorlar menen baylanıstırgan bolsa, basqaları mádeniy, tariyxıy hám
psixologiyalıq faktorlardı áhmiyetli dep bilgen. Sol sebepli, millet máselesin bir qıylı kózqaras
penen túsindiriw qıyın; bwl tema quramalı hám kóp qırlı esaplanadı. Juwmaq orninda aytsaq
boladi : Sociallıq filosofiyada millet máselesi – bul tek tariyxıy emes, al filosofiyalıq kategoriya
sıpatında da áhmiyetli. Bul tema milliy sananı rawajlandırıw, milliy birlikti támiyinlew hám
zamanagóy globallasıw procesinde milliy ózlikti saqlap qalıw sıyaqlı máselelerdi qamtıp aladı.
REFERENCES
1.
Renan, E. (1882). Qúest-ce qúune nation? Paris: Calmann Lévy.
2.
Marks K., Engels F. (1848). Kommunistlik partiya manifestı. London: Communist Union.
3.
Weber, M. (1922). Ekonomika i obshestvo. Berkeley: University of California Press.
4.
Stalin, J. (1913). Marksizm hám milliy másele. Moskva: Izdatelstvo Kommunist.
5.
Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of
Nationalism. London: Verso.
6.
Smith, A. D. (1986). The Ethnic Origins of Nations. Oxford: Blackwell
7.
Gellner, E. (1983). Milletler hám millechilik. Ithaca: Cornell University Press
8.
Connor, W. (1994). Ethnonationalism: The Quest for Understanding. Princeton: Princeton
University Press.
9.
Hobsbawm, E. J. (1990). Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality.
Cambridge: Cambridge University Press.
10.
Miller, D. (1995). On Nationality. Oxford: Clarendon Press.
