ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
309
MUALLIFLIK HUQUQI VA JADAL RIVOJLANAYOTGAN INTERNET
Normamat Ramazonovich Mallayev
Yuridik fanlar nomzodi, dotsent.
Yusupov Zarifjon Erkin o’g’li
Termiz davlat universiteti Advokatlik faoliyati mutaxasisligi tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17400734
Annotatsiya
. Ushbu maqolada O’zbekistob Respublikasi qonunchiligidagi mualliflik
huquqiga oid normalar, mualliflik huquqi tushunchasining ta’rifi, O’zbekiston Respublikasi
qonunchiligida mualliflik huquqining qay darajada himoya etilganligi, mualliflik huquqi
to’g’risidagi qonunchilikning internet muhitidagi raqamli kontent, bloglar, ijtimoiy
tarmoqlardagi materiallar va boshqa onlayn asarlarni qanchalik qamrab olganligi tahlil
qilingan. Shuningdek, mualliflik huquqi buzilishining huquqiy oqibatlari, unga qo’llaniladigan
jazolar haqida ham ma’lumot berilgan.
Kalit so’zlar:
Mualliflik huquqi, intellektual mulk, ob’ektlar, badiiy, tasviriy, asarlar,
javobgarlik, fuqaroviy da’vo, moddiy zarar, ma’naviy zarar, ma’muriy javobgarlik, jarima,
jinoiy javobgarlik, kontrafakt nusxalar, nusxa ko’chirish, WIPO, Bern konferensiyasi,
yangiliklar, AI, qonunchilik.
АВТОРСКОЕ ПРАВО И БУРНО РАЗВИВАЮЩИЙСЯ ИНТЕРНЕТ
Аннотация.
В данной статье анализируются нормы законодательства
Республики Узбекистан, касающиеся авторского права, дается определение понятия
«авторское право», а также рассматривается степень его защиты в законодательстве
Республики Узбекистан. Особое внимание уделено тому, насколько законодательство об
авторском праве охватывает цифровой контент в интернет-среде, включая блоги,
материалы в социальных сетях и другие онлайн-произведения. Кроме того,
рассматриваются правовые последствия нарушения авторского права и виды наказаний,
применяемых за такие нарушения.
Ключевые слова
: авторское право, интеллектуальная собственность, объекты,
художественные, изобразительные произведения, ответственность, гражданский иск,
материальный ущерб, моральный вред, административная ответственность, штраф,
уголовная ответственность, контрафактные копии, копирование, ВОИС, Бернская
конвенция, новости, искусственный интеллект (AI), законодательство.
COPYRIGHT AND THE RAPIDLY DEVELOPING INTERNET
Annotation.
This article analyzes the provisions of the legislation of the Republic of
Uzbekistan related to copyright, defines the concept of “copyright,” and examines the degree of
its protection under Uzbek law. Special attention is given to how the copyright legislation covers
digital content in the online environment, including blogs, social media materials, and other
online works. In addition, the article discusses the legal consequences of copyright infringement
and the types of penalties applied for such violations.
Keywords
: copyright, intellectual property, objects, artistic, visual works, liability, civil
claim, material damage, moral damage, administrative liability, fine, criminal liability,
counterfeit copies, copying, WIPO, Berne Convention, news, AI, legislation.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
310
Mualliflik huquqi
– san’at, fan va adabiyotga oid asarlar yaratgan ijodkorlarning o’z
asarlarini qonuniy himoya qilish, ulardan foydalanish va himoya qilish bilan bog’liq bo’lgan
o’zaro huquqlar majmuyidir. Xususan, O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida mualliflik
huquqi ijodiy faoliyat natijasi boʻlmish fan, adabiyot va sanʼat asarlariga nisbatan, ularning
maqsadi va qadr-qimmati, shuningdek ifodalanish usulidan qatʼi nazar, tatbiq etilishi, mualliflik
huquqi quyidagi biron-bir obyektiv shaklda boʻlgan oshkor qilingan asarlarga ham, oshkor
qilinmagan asarlarga ham tatbiq etilishi; Yozma (qoʻlyozma, mashinkalangan yozuv, notali
yozuv va hokazo);
ogʻzaki (omma oldida soʻzlash, omma oldida ijro etish va hokazo);
ovozli yoki video yozuv (mexanik, magnitli, raqamli, optik va hokazo);
tasvir (rasm, eskiz, manzara, tarh, chizma, kino-, tele-, video- yoki fotokadr va hokazo);
hajmli-fazoviy (haykal, model, maket, inshoot va hokazo);
boshqa shakllardagi asarlar shular jumlasiga kirishi,
Mualliflik huquqi gʻoyalar, prinsiplar, uslublar, jarayonlar, tizimlar, usullar yoki
konsepsiyalarga emas, balki ifoda shakliga nisbatan tatbiq etilishi aytib o’tilgan.
Yana o’sha manbada mualliflik huquqining ob’ektlari haqida ham batafsil ma’lumot
berilgan bo’lib, unga ko’ra: adabiy asarlar (adabiy-badiiy, ilmiy, oʻquv, publitsistik va boshqa
asarlar);
dramatik va ssenariy asarlar;
matnli va matnsiz musiqa asarlari;
musiqali-dramatik asarlar;
xoreografiya asarlari va pantomimalar;
audiovizual asarlar;
rangtasvir, haykaltaroshlik, grafika, dizayn asarlari va boshqa tasviriy sanʼat asarlari;
manzarali-amaliy va sahna bezagi sanʼati asarlari;
arxitektura, shaharsozlik va bogʻ-park barpo etish sanʼati asarlari;
fotografiya asarlari va fotografiyaga oʻxshash usullarda yaratilgan asarlar;
joʻgʻrofiya, geologiya xaritalari va boshqa xaritalar, joʻgʻrofiya, topografiya va boshqa
fanlarga taalluqli tarhlar, eskizlar va asarlar;
barcha turdagi elektron-hisoblash mashinalari (EHM) uchun dasturlar, shu jumladan
amaliy dasturlar va operatsiya tizimlari kirishi ma’lumot sifatida keltirilgan. Lekin shuni aytish
ham lozimki rasmiy hujjatlar; (qarorlar, qonunlar, va shu kabilar),
rasmiy ramzlar va belgilar; (ordenlar, bayroqlar, gerblar, pul belgilari va shu kabilar)
xalq ijodiyoti asarlari;
oddiy matbuot axboroti tusidagi kundalik yangiliklarga doir yoki joriy voqealar haqidagi
xabarlar;
insonning bevosita individual asar yaratishga qaratilgan ijodiy faoliyati amalga
oshirilmasdan, muayyan turdagi ishlab chiqarish uchun moʻljallangan texnika vositalari
yordamida olingan natijalar mualliflik huquqi ob’ektlari hisoblanmaydi.
WIPO
(World Intellectual Property Organisation)ning rasmiy saytida mualliflik huquqi
tushunchasi quyidagicha ta’riflanadi “Mualliflik huquqi (yoki muallif huquqi) — bu
ijodkorlarning o‘zlarining adabiy va badiiy asarlariga nisbatan ega bo‘lgan huquqlarini
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
311
ifodalovchi huquqiy tushunchadir.” Stanford universiteti professori
Paul Goldstein
o’zining
“
Copyright’s Highway
” kitobida shunday deydi “Mualliflik huquqi — bu shaxsning o‘z
asaridan nusxa ko‘chirish va boshqalarning bu asardan ruxsatsiz nusxa ko‘chirishiga yo‘l
qo‘ymaslik huquqidir; ya’ni, bu “mualliflik qonuni”dir.” deydi . demak bulardan shunday xulosa
chiqarsak bo’ladi “Mualliflik huquqi bu o’zi mustaqil asarlarga ega bo’lish va ruxsatsiz nusxa
ko’chirishni taqiqlashni ta’minlovchi huquqdir.”
O‘zbekiston Respublikasining
2006-yil 20-iyulda qabul qilingan “Mualliflik huquqi va
turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi
Qonunida mualliflik huquqi “muallif tomonidan yaratilgan
ilmiy, adabiy, san’at asarlari, shuningdek kompyuter dasturlari va ma’lumotlar bazalariga
nisbatan shaxsiy nomulkiy hamda mulkiy huquqlarning majmui” sifatida ta’riflangan.
Bu qonun muallifning shaxsiy huquqlarini (asarni o‘z nomi bilan nashr etish, nomini
ko‘rsatish, asarni himoya qilish, asar ustida o‘zgartirish kiritishni rad etish) hamda mulkiy
huquqlarini (ko‘paytirish, tarqatish, namoyish qilish, ijro etish, efirga uzatish va boshqalar)
kafolatlaydi.
Qonuniy asoslar va himoya mexanizmlari
Mualliflik huquqlari quyidagi asosiy hujjatlar bilan himoyalanadi:
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – 53-moddada “Intellektual mulk qonun bilan
muhofaza qilinadi” deb belgilangan.
“Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonun (2006-y.) — asosiy huquqiy
manba.
Fuqarolik kodeksi – 1031–1111-moddalarida intellektual mulk obyektlariga egalik va
foydalanish tartibi belgilangan.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi
Butunjahon intellektual mulk tashkiloti
(
1
) va
Bern konvensiyasi
ishtirokchisidir. Bu xalqaro a’zolik mamlakatdagi mualliflik huquqlarini
xalqaro standartlar darajasida himoya qilish imkonini beradi.
Hozirgi axborot texnologiyalari asrida internet tarmog’i qanchalik rivojlanib borayotgani
sayin u yerda monitoring kamligi (ayniqsa, O’zbekiston sharoitida) tufayli mualliflik huquqining
buzulishi holatlari ko’paymoqda. Ular quyidagicha holatlarda namoyon bo’lmoqda:
1.
Nusxa ko‘chirish va plagiat
Eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri — plagiat, ya’ni boshqalarning matnini,
musiqasini, rasm yoki videolarini yoki dastur kodini ruxsatsiz olib, o‘z nomidan taqdim etish.
Masalan, talabalar internetdagi maqolalarni to‘liq nusxa qilib topshiriq sifatida berishadi;
blogerlar yoki sayt egalari boshqa manbalarni o‘zgartirmay joylashadi; YouTube’da esa boshqa
kanallardagi videolarni yuklab olib, o‘z foydasiga ishlatish holatlari uchraydi.
2.
Ruxsatsiz tarqatish (piratlik)
Raqamli mahsulotlar — filmlar, dasturlar, musiqa va elektron kitoblar — pirat saytlar
orqali noqonuniy tarqatiladi. Masalan, torrent yoki Telegram kanallarda pullik filmlar va
darsliklar bepul tarqatilishi, mobil ilovalarning “crack” qilingan versiyalari tarqalishi, yoki
Spotify, Netflix, Adobe kabi xizmatlarning noqonuniy akkauntlari sotilishi keng tarqalgan
muammolardir.
3.
Ijtimoiy tarmoqlarda kontent o‘g‘irlash
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
312
TikTok, Instagram yoki YouTube Shorts kabi platformalarda foydalanuvchilar ko‘pincha
boshqa ijodkorlarning videolarini suv belgisi (watermark)dan holi qilib o‘z sahifasiga qo‘yadi,
musiqalar yoki effektlardan ruxsatsiz foydalanadi, hamda tanlangan rasmlar yoki dizaynlarni
o‘zgartirib, o‘z nomidan reklama yoki mahsulot sifatida ishlatadi.
4.
Sun’iy intellekt (AI) bilan yaratilgan kontent muammosi
Oxirgi yillarda AI vositalari yordamida hosil qilingan asarlar mualliflik masalalarini
murakkablashtirmoqda: AI ko‘pincha boshqa mualliflarning ishlaridan o‘rganib, ularga o‘xshash
natijalar chiqaradi. Shu bois “AI yaratuvchisi kimga tegishli?” degan savol tug‘ilmoqda. Ba’zi
mamlakatlarda (masalan, AQSh va Buyuk Britaniya) AI yordamida yaratilgan kontent mualliflik
huquqi bilan himoyalanmasligi mumkinligi e’tirof etilyapti.
5.
Manba ko‘rsatmaslik (Vikipediya, bloglar va boshqa platformalar) Internetda ko‘plab
odamlar manbalarni ko‘rsatmay turib ma’lumotdan foydalanadi. Bunday xatti-harakatlar
ko‘pincha “yumshoq buzilish” sifatida qaraladi, lekin ilmiy yoki tijorat maqsadlarda manba
ko‘rsatilmasa, bu qonuniy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin.
Agarda mualiflik huquqi buzilsa,
1
) Fuqarolik-huquqiy (civillik) choralar
: Muallif yoki huquq egasi Fuqarolik kodeksi
asosida zarar miqdorini aniqlab, moddiy va ma’naviy zararni sud orqali undirishi mumkin;
shuningdek, asarni foydalanishni to‘xtatish (taqiq), asarning nusxalarini musodara qilish,
zararlarni qoplashni talab qilish huquqi mavjud.
2
) Ma’muriy javobgarlik
(Ma’muriy kodeks): Ma’muriy jihatdan mualliflik va turdosh
huquqlarni buzish uchun javobgarlik belgilangan (Ma’muriy kodeks — 177¹-modda va tegishli
bandlar). Sanksiyalar quyidagicha ifodalangan (qisqacha): fuqarolarga — bazaviy hisoblash
miqdorining 5 dan 15 baravarigacha jarima; mansabdor shaxslarga — 15 dan 30 baravarigacha;
takroriy yoki jiddiy holatlarda ko‘proq (tartibga ko‘ra 15–30 yoki 30–50 va hokazo).
Shuningdek, contrafakt nusxalar, ularni tayyorlashda ishlatilgan materiallar va uskunalar ham
musodara qilinishi mumkin.
3
) Jinoiy javobgarlik
(Jinoyat kodeksi): Mualliflik huquqini o‘zlashtirish yoki ularni
qonunga xilof ravishda ko‘paytirish, tarqatish va hokazo — Jinoyat kodeksining 149-moddasi
(va unga qo‘shimchalar) bo‘yicha jinoiy javobgarlikka olib keladi. Jinoiy xarakterdagi va katta
zarar yetkazilgan holatlarda sanksiyalar og‘irlashishi mumkin.
4)
Musodara va boshqa protsessual choralar
: Ma’muriy va jinoiy ishlarda (qaror va
hukmlar asosida) kontrafakt nusxalar, ularni tayyorlash uskunalari va tarqatishda ishlatilgan
materiallar musodara qilinishi nazarda tutiladi. Fuqarolik da’vosi orqali moddiy va ma’naviy
zarar undirishni ham mumkin.
Xulosa o’rnida
shuni aytish kerakki, insonning o’z ijod maxsulini uning roziligisiz
o’zlashtirib olish jinoyat hisoblanadi. Bugungi internet tarmoqlari rivojlangandanda-rivojgan
davrda bunday holatlar, ayniqsa, ko’paymoqda. Afsuski, O’zbekiston mualliflik huquqini
himoya qilish sohasida dunyo bo’yicha reytingi unchalik yuqori emas. Buning sababi hali
aholida huquqiy savodxonlikning pastligida deb aytish mumkin. chunki ko’pchilik birovning ijod
mahsulini “o’ziniki“ qilib olganda buning jinoyat ekanligini, hatto, bilmaydi ham. Yana boshqa
sabablardan biri Internet materiallaridagi Mualliflik holatlarining buzilish holatlarini monitoring
qilib borish juda ham qiyin jarayon hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
313
Lekin so’ngi yillarda O’zbekistonning Jahon Savdo Tashkilotiga qo’shilish jarayoni
ketayotganligi bois, Mualliflik huquqini himoya qilish sohasida qonunchilik hujjatlari
yangilanib, yaxshilanib bormoqda. Bunga yaqqol misol sifatida, O’zbekiston Respublikasining
Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeksga
2025-yil 10-noyabrda
boshlab kuchga kiradigan
qator o‘zgartirishlarni ko’rsatish mumkin. Xususan, asarning va turdosh huquqlar ob’ektlarining
kontrafakt nusxalarini, shuningdek ularni takrorlash va tarqatish uchun foydalanilgan materiallar
va uskunalarni hamda boshqa huquqbuzarlik qurollarini musodara qilish haqida qo’shimchalar
kiritilmoqda. Umid qilamizki, yaqin yillarda O’zbekiston mualliflik huquqining himoya qilinishi
sohasida yanayam kattaroq marralarga erishadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi – qonunchilik milliy bazasi lex.uz;
2.
O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi - qonunchilik milliy bazasi lex.uz;
3.
O’zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeksi- qonunchilik
milliy bazasi lex.uz;
4.
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi - qonunchilik milliy bazasi lex.uz;
5.
WIPO ning rasmiy sayti wipo.int;
6.
Copyright’s Highway – muallif Paul Goldstein;
7.
Fuqarolik huquqi - darslik II qism – TDYU Mualliflar jamoasi Toshkent 2023;
8.
O’zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to’g’risida”gi
qonuni- qonunchilik milliy bazasi lex.uz.
