ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
685
AHOLI BANDLIGINI TA’MINLASHDA BANKLARNING O‘RNI
Iskandarov Murod Lukmanovich
“O‘zmilliybank” AJ Xatarlarni boshqarish departamenti, Axborot – analitika boshqarmasi
boshlig‘i, Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori PhD.
Umurzoqov Tohir Jobir o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti.
tohirumurzoqov555@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17491671
Annotatsiya.
Maqolada O‘zbekiston Respublikasida aholining bandligini ta’minlashda
tijorat banklarining o‘rni chuqur tahlil etilgan. So‘nggi yillarda mamlakat iqtisodiyotida bandlik
darajasini oshirish, kambag‘allikni qisqartirish va iqtisodiy faollikni kengaytirish davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilanmoqda. Shu jarayonda bank tizimi
nafaqat moliyaviy vositachi, balki iqtisodiy rivojlanishning barqaror manbai sifatida ham muhim
rol o‘ynamoqda. Tadqiqotda tijorat banklari tomonidan kichik biznes, oilaviy tadbirkorlik,
startap loyihalar hamda xizmat ko‘rsatish sohasiga yo‘naltirilgan kreditlarning aholining
bandligiga ta’siri tahlil qilinadi. Mualliflar tomonidan oxirgi yillar oralig‘idagi statistik
ma’lumotlar asosida kredit hajmlari va hosil qilingan ish o‘rinlari o‘rtasidagi korrelyatsion
bog‘liqlik o‘rganilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, imtiyozli kreditlar hajmining oshishi bandlik
ko‘rsatkichlarining sezilarli o‘sishiga olib kelmoqda. Ayniqsa, “Har bir oila – tadbirkor”,
“Yoshlar – kelajagimiz” kabi dasturlar doirasida banklarning faol ishtiroki iqtisodiyotning past
daromadli qatlamlari uchun yangi daromad manbalarini hosil qilgan.
Kalit so‘zlar:
tijorat banklari, aholi bandligi, kredit siyosati, moliyaviy inklyuziya,
tadbirkorlik, iqtisodiy faollik, ijtimoiy barqarorlik.
Abstract.
The article provides an in-depth analysis of the role of commercial banks in
ensuring employment in the Republic of Uzbekistan. In recent years, increasing the employment
rate, reducing poverty and expanding economic activity in the country's economy have been
identified as one of the priority areas of state policy. In this process, the banking system plays an
important role not only as a financial intermediary, but also as a sustainable source of economic
development. The study analyzes the impact of loans provided by commercial banks to small
businesses, family entrepreneurship, startup projects and the service sector on employment. The
authors studied the correlation between loan volumes and jobs created based on statistical data
from recent years. The results show that an increase in the volume of preferential loans leads to
a significant increase in employment indicators. In particular, the active participation of banks
in programs such as "Every Family is an Entrepreneur" and "Youth is Our Future" has created
new sources of income for low-income segments of the economy.
Keywords:
commercial banks, employment, credit policy, financial inclusion,
entrepreneurship, economic activity, social stability.
Kirish:
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan iqtisodiy
islohotlarning asosiy maqsadi – aholi farovonligini oshirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va
kambag‘allikni qisqartirishdan iboratdir. Bandlik masalasi nafaqat ijtimoiy barqarorlikning
muhim omili, balki iqtisodiy o‘sishning asosiy drayverlaridan biri sifatida ham qaralmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
686
Shu nuqtai nazardan, mehnat bozorida samarali bandlikni ta’minlashda moliyaviy sektor,
ayniqsa, tijorat banklarining faol ishtiroki dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Banklar kredit, lizing,
mikroqarz va investitsion mexanizmlar orqali iqtisodiyotning real sektorini moliyalashtirib,
bandlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tijorat banklari bugungi kunda nafaqat moliyaviy
vositachilik vazifasini bajaradi, balki iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish, aholining tadbirkorlik
tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash hamda ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishda muhim
institut sifatida shakllanmoqda. “Har bir oila – tadbirkor”, “Yoshlar – kelajagimiz”, “Ayollar
daftari” kabi davlat dasturlari doirasida ajratilgan bank kreditlari yuz minglab fuqarolarning
mehnat faoliyatini boshlashiga, o‘zini o‘zi band qilish imkoniga ega bo‘lishiga zamin
yaratmoqda. Natijada, bandlik darajasi ortib, ichki iste’mol bozori kengaymoqda, bu esa o‘z
navbatida iqtisodiy o‘sishni jadallashtiradi.
Shu bilan birga, aholining bandligini oshirish jarayonida bank tizimining roli faqat
moliyaviy resurslar ajratish bilan cheklanmaydi. Banklar investitsion muhitni yaxshilash,
innovatsion loyihalarni moliyalashtirish, startap tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash orqali
iqtisodiy diversifikatsiyaga hissa qo‘shmoqda. Mazkur tadqiqotda bank sektorining bandlik
siyosatidagi o‘rni, kredit siyosati va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilinadi,
shuningdek, O‘zbekiston sharoitida moliyaviy inklyuziya va ijtimoiy yo‘naltirilgan bank
amaliyotlarining yanada takomillashtirish yo‘llari yoritiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
O‘zbekiston olimlari orasida bank kreditlari va
bandlik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni empirik tahlil qilgan tadqiqotlar soni ortib bormoqda. H.
Tursunov o‘z izlanishlarida tijorat banklarida ajratilgan kreditlar hajmi, muammoli kreditlar
(NPL) darajasi hamda bandlik indikatorlari o‘rtasidagi munosabatni panel ma’lumotlar asosida
o‘rgangan. Unga ko‘ra, kichik biznes va oilaviy tadbirkorlik yo‘nalishidagi kreditlar hajmi
ortgani sari yangi ish o‘rinlari yaratish faolligi oshgan, biroq muammoli kreditlar ulushi
ko‘paygan davrlarda banklar riskdan qochish siyosati tufayli bandlik o‘sishi sekinlashgan
(Tursunov, 2023). Bu holat banklarning kredit sifati bilan bandlik siyosatini muvofiqlashtirish
zaruratini ko‘rsatadi. Shunga o‘xshash tarzda, A. Abdurahmonov mamlakat miqyosida 2019–
2024-yillar oralig‘ida kredit siyosati va iqtisodiy faollik o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilgan. U
xizmat ko‘rsatish va qishloq xo‘jaligi tarmoqlarida kredit hajmi bilan yangi ish o‘rinlari
o‘rtasidagi elastiklik yuqori ekanini aniqlagan. Muallifning fikricha, imtiyozli kreditlarning
bandlikka ta’siri eng kuchli sohalarni aniqlash orqali davlat dasturlarini sektorlar kesimida
differensiallashtirish lozim (Abdurahmonov, 2021).
Moliyaviy inklyuziya va mikromoliyalash yo‘nalishida N. Hasanov tomonidan
o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalari ham e’tiborga molikdir. U mikrokredit olgan uy xo‘jaliklarida
o‘zini-o‘zi band qilish ehtimoli oshishini va norasmiy bandlikdan rasmiy mehnat sektoriga o‘tish
jarayonining tezlashishini empirik isbotlab bergan (Hasanov, 2022). Shu tariqa mikromoliyaviy
institutlar va banklarning kichik kredit dasturlari ijtimoiy-iqtisodiy faollikni oshirishda muhim
rol o‘ynaydi.
Yevropa tajribasida Kraemer-Eis (2020) va EIF/EIB instituti tadqiqotlari kichik va o‘rta
biznesni moliyalashtirish orqali bandlikni oshirishni baholagan. Ular kafolatlangan kredit
liniyalari olgan korxonalarda sof bandlik o‘sishi nazorat guruhiga nisbatan yuqori bo‘lganini
aniqlashgan (Kraemer-Eis, 2020). OECD esa mamlakatlar kesimida olib borilgan tadqiqotida
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
687
rag‘batlantiruvchi kredit siyosati, raqamli moliyalashtirish va kafolat fondlarining bandlikni
barqaror oshirishga xizmat qilganini ta’kidlaydi. Ayniqsa, “targeting” – ya’ni aniq maqsadli
segmentlarga yo‘naltirilgan kredit siyosati muhim omil sifatida ko‘rsatilgan (OECD, 2021).
Osiyo mamlakatlari tajribasida N. Yoshino va F. Taghizadeh-Hesary tomonidan olib
borilgan tadqiqotlar kreditga kirish imkoniyati kengaygan sari kichik bizneslarda mehnat talabi
oshishini ko‘rsatgan. Ular risklarni kamaytirish uchun kafolat fondlari va kredit axborot
infratuzilmasi muhimligini qayd etgan (Yoshino & Taghizadeh-Hesary, 2021). Shuningdek,
Osiyo taraqqiyot banki (ADB, 2023) tomonidan tayyorlangan siyosiy hujjatlar ham moliyaviy
inklyuziya indeksining oshishi, ayniqsa ayollar va yoshlar bandligini rag‘batlantirishini
tasdiqlaydi (ADB, 2023). AQSh olimlari ham banklarning bandlik siyosatidagi rolini tahlil
qilgan. Masalan, D. Autor va hammualliflar (2022) pandemiya davridagi “Paycheck Protection
Program” (PPP) dasturining samaradorligini baholagan. Ular subsidiyalangan kreditlar qisqa
muddatda ish o‘rinlarini saqlab qolishga yordam berganini, ammo maqsadli (targeted)
mexanizmlar samaradorlikni belgilab berganini ko‘rsatishgan (Autor et al., 2022).
Jahon banki (World Bank, 2023) tomonidan O‘zbekiston va Yaqin mintaqa bo‘yicha
o‘tkazilgan tahlillar esa KOB kreditlashidagi to‘siqlarni yumshatish yangi ish o‘rinlari yaratish
salohiyatini oshirishini, shuningdek kredit byurolari va garov reyestrlari infratuzilmasini isloh
qilish bandlikka bilvosita ijobiy ta’sir ko‘rsatishini aniqlagan (World Bank, 2023). Xalqaro
mehnat tashkiloti (ILO, 2021) esa moliyaviy xizmatlarning kengayishi nafaqat bandlik sonini,
balki ish sifati – barqarorlik va ijtimoiy himoyani ham yaxshilashini ta’kidlaydi (ILO, 2021).
Rossiyalik tadqiqotchilar (Akindinova va Gurvich maktabi) esa kredit sikllari bilan bandlik
o‘rtasidagi bog‘liqlikni vaqt qatori asosida tahlil qilib, iqtisodiy pasayish davrlarida KOB
bandligining qisqarishini va kafolatli kredit chiziqlari orqali bu ta’sirni yumshatish mumkinligini
aniqlagan (Akindinova, 2020). Shuningdek, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF, 2024)
O‘zbekistonda moliyaviy sektorni liberallashtirish, davlat ulushi yuqori segmentlarda raqobatni
kuchaytirish orqali xususiy investitsiyalarni faollashtirish bandlikni oshirishning muhim sharti
ekanligini qayd etgan (IMF, 2024). Oxirgi yillardagi ilmiy manbalar banklarning kredit siyosati,
mikromoliyalash, kafolat mexanizmlari va moliyaviy inklyuziya orqali bandlikni oshirishdagi
rolini tasdiqlaydi.
Biroq ko‘plab tadqiqotlarda uzoq muddatli ta’sir mexanizmlari va gender yoki hududiy
tafovutlar yetarlicha o‘rganilmagan. Shu sababli, O‘zbekiston sharoitida bank kreditlari va
bandlik o‘rtasidagi o‘zaro aloqani yanada chuqurroq empirik modellar orqali tahlil qilish ilmiy
jihatdan dolzarb yo‘nalish bo‘lib qolmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur tadqiqotda aholining bandligini ta’minlashda tijorat
banklarining o‘rni va ularning kredit siyosati ta’sirini o‘rganish uchun kompleks iqtisodiy tahlil
usullari qo‘llanildi. Avvalo, tadqiqotning nazariy asoslarini shakllantirish maqsadida iqtisodiy
adabiyotlar tahlili, ilg‘or xorijiy va mahalliy olimlarning ilmiy ishlari, xalqaro moliya
institutlarining hisobotlari hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezident qarorlari va Markaziy
bank normativ hujjatlari o‘rganildi. Shu asosda banklar faoliyatining mehnat bozori bilan o‘zaro
aloqasi, kredit siyosatining ijtimoiy-iqtisodiy natijalarga ta’sir mexanizmlari aniqlashtirildi.
Empirik tahlil bosqichida kvantitativ iqtisodiy usullar — korrelyatsion va regressiya
tahlillari, shuningdek panel ma’lumotlar modellashtirish yondashuvi qo‘llanildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
688
Tadqiqot uchun 2019–2024-yillar oralig‘idagi O‘zbekiston tijorat banklarining statistik
ma’lumotlari, Davlat statistika qo‘mitasi hamda Bandlik va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi
hisobotlari asosiy ma’lumot manbasi sifatida olindi. Modellar yordamida kredit hajmi, kichik
biznesga ajratilgan qarzlar, muammoli kreditlar (NPL) ulushi va yaratilgan ish o‘rinlari
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik aniqlanib, kredit siyosatining bandlik darajasiga bevosita va
bilvosita ta’siri baholandi.
Shuningdek, tadqiqotda taqqoslama tahlil usuli orqali O‘zbekiston tajribasi xorijiy
mamlakatlardagi amaliyotlar bilan qiyoslandi. Jumladan, Yevropa Ittifoqi, Janubi-Sharqiy Osiyo
va AQShdagi bank tizimining bandlik siyosatiga ta’sir etish mexanizmlari o‘rganildi. Natijalar
asosida mamlakatimiz sharoitida banklar faoliyatini yanada ijtimoiy yo‘naltirilgan modelga
o‘tkazish, mikromoliyalashtirish va oilaviy tadbirkorlikni kreditlash tizimini takomillashtirish
bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqildi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi olti yil davomida iqtisodiy
islohotlarning ustuvor yo‘nalishlaridan biri — aholining bandligini oshirish hamda barqaror
daromad manbalarini yaratish bo‘lib kelmoqda. Bu jarayonda tijorat banklari muhim iqtisodiy
vositachi sifatida ishtirok etib, turli sohalarda yangi ish o‘rinlari tashkil etilishiga bevosita
moliyaviy asos yaratdi. Banklarning kredit siyosati, ayniqsa kichik biznes, oilaviy tadbirkorlik,
yoshlar va ayollar tashabbuslarini moliyalashtirish orqali mehnat bozorining faolligiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatdi. Quyidagi jadvalda 2019–2024-yillar davomida bank kreditlari hajmi va bandlik
ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi tahlil qilingan.
1-jadval
Tijorat banklari kreditlari hajmi va bandlik ko‘rsatkichlari dinamikasi (2019–2024-yillar)
Yil
Umumiy bank
kreditlari hajmi
(trln so‘m)
Kichik biznes
kreditlari (trln
so‘m)
Yaratilgan yangi
ish o‘rinlari
(ming)
Band aholining
umumiy soni
(mln)
Yillik
o‘sish
sur’ati (%)
2019
235.1
35.2
87.5
13.26
–
2020
272.4
42.8
93.4
13.41
1.1
2021
318.9
56.1
108.2
13.68
2.0
2022
378.4
71.3
126.0
13.94
1.9
2023
439.2
84.7
143.5
14.25
2.2
2024
506.8
98.5
158.6
14.59
2.4
Manba https://cbu.uz/ ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
Jadval ma’lumotlariga ko‘ra, 2019–2024-yillar oralig‘ida bank kreditlari hajmi 2,1
barobarga oshgan. Ayniqsa, kichik biznesni moliyalashtirish hajmi 35,2 trillion so‘mdan 98,5
trillion so‘mga yetgan, ya’ni 2,8 baravarga ko‘paygan. Bu davrda yangi ish o‘rinlari soni 87,5
mingdan 158,6 minggacha oshgan, band aholining umumiy soni esa 13,26 milliondan 14,59
million nafargacha ko‘tarilgan. Bu natijalar tijorat banklarining bandlik siyosatidagi faol roli va
kredit resurslarining ijtimoiy samarasini yaqqol ko‘rsatadi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, kredit hajmi
va yangi ish o‘rinlari o‘rtasidagi korrelyatsiya koeffitsienti R = 0.88 ni tashkil etgan, bu esa
ularning o‘rtasida kuchli ijobiy bog‘liqlik mavjudligini bildiradi.
Boshqacha aytganda, tijorat banklari tomonidan ajratilgan har 1 trillion so‘mlik
qo‘shimcha kredit o‘rtacha 1,3 mingta yangi ish o‘rni yaratilishiga sabab bo‘lgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
689
Bu natija iqtisodiy o‘sishning moliyaviy omillar orqali mehnat bozoriga qanday
uzatilishini (transmissiya mexanizmini) isbotlaydi.
2-jadval
Tijorat banklari kreditlarining tarmoqlar kesimida bandlikka ta’siri (2024-yil yakuniga
ko‘ra)
Tarmoq yo‘nalishi
Ajratilgan
kreditlar hajmi
(trln so‘m)
Ish o‘rinlari
soni (ming)
O‘rtacha ish joyi yaratish
koeffitsienti (mln
so‘m/ish o‘rni)
Tarmoq
ulushi (%)
Qishloq xo‘jaligi
21.4
39.8
537
25.1
Sanoat ishlab
chiqarish
28.6
31.4
910
19.8
Xizmatlar sohasi
24.9
48.3
515
30.4
Qurilish sektori
9.8
12.1
809
7.6
Oilaviy tadbirkorlik
va mikroloyihalar
13.8
27.0
511
17.1
Jami
98.5
158.6
620 (o‘rtacha)
100
Manba https://cbu.uz/ ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
Ushbu jadval tahlili shuni ko‘rsatadiki, 2024-yilda xizmatlar sohasi va qishloq xo‘jaligi
tarmoqlari bank kreditlari hisobiga yaratilgan ish o‘rinlarining qariyb 55 foizini tashkil etgan.
Xizmatlar sohasi (ayniqsa savdo, transport, turizm va ta’lim) kredit resurslari hisobiga eng katta
bandlik samaradorligini ko‘rsatmoqda. Bu sohada har bir 1 milliard so‘mlik kredit o‘rtacha 1,9 ta
yangi ish joyi hosil qilgan. Qishloq xo‘jaligida esa ko‘plab kichik fermer xo‘jaliklari va oilaviy
ishlab chiqarish loyihalari kreditlar hisobiga rivojlanib, 40 mingga yaqin yangi ish o‘rinlari
yaratilgan. Bunda “Agrobank” va “Biznesni rivojlantirish banki”ning imtiyozli kredit liniyalari
muhim
rol
o‘ynagan.
Xizmatlar
sohasidagi
“Ipoteka-bank”,
“Xalqbank”
va
“Mikrokreditbank”ning kichik biznes dasturlari esa ayollar va yoshlar bandligini
rag‘batlantirishda sezilarli natija ko‘rsatgan.
Statistik tahlillar shuni tasdiqlaydiki, tijorat banklari faoliyati iqtisodiyotning bandlikni
oshiruvchi tarmoqlariga yo‘naltirilgan sari multiplikativ ta’sir kuchayadi. Masalan, xizmat
ko‘rsatish sohasi kreditlarining 1 foizga oshishi bandlikni o‘rtacha 0,6 foizga ko‘taradi, bu esa
real sektordagi daromadlar va soliqlar bazasini kengaytiradi. Shuningdek, mikromoliyalashtirish
dasturlari tufayli o‘zini-o‘zi band qilgan shaxslar ulushi 2024-yilda umumiy bandlar tarkibida 17
foizga yetgan, bu 2019-yilga nisbatan 5,2 foiz punktga yuqori. Yana bir muhim natija shundan
iboratki, kreditlarning sifat ko‘rsatkichlari (xususan NPL darajasi) barqaror bo‘lgani sari
bandlikning o‘sish sur’ati tezlashgan. 2020-yilda pandemiya ta’sirida NPL 5,8 foizga chiqqan va
shu yili bandlik o‘sishi atigi 1,1 foizni tashkil etgan. 2023-yilga kelib NPL 3,9 foizga tushgan va
bandlik o‘sishi 2,2 foizga yetgan. Demak, kredit portfeli sifati – bandlik barqarorligi uchun
asosiy moliyaviy indikator hisoblanadi. Oxirgiyillar tahlili shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarining
kredit siyosati nafaqat iqtisodiy faollikni, balki ijtimoiy barqarorlikni ham ta’minlovchi omilga
aylangan. Kredit resurslari real sektorni, ayniqsa xizmatlar, qishloq xo‘jaligi va oilaviy
tadbirkorlik tarmoqlarini moliyalashtirish orqali yangi ish o‘rinlarini yaratishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
690
Shu sababli, bank tizimi faoliyatini bandlik siyosati bilan uzviy bog‘lash va moliyaviy
inklyuziyani yanada kengaytirish O‘zbekiston uchun kelgusi yillarda strategik ustuvor yo‘nalish
bo‘lib qoladi.
Muhokama:
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston tijorat banklarining kredit
siyosati bandlik darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. 2019–2024-yillar davomida kichik
biznes va oilaviy tadbirkorlikni moliyalashtirish hajmining 2,8 baravarga oshgani, band
aholining umumiy sonining esa 1,3 million kishiga ortgani bu bog‘liqlikni yaqqol tasdiqlaydi.
Kredit siyosatining bunday ijobiy natijalari, avvalo, iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish va
aholi daromadlarini oshirishga xizmat qilgan. Shu bilan birga, imtiyozli kredit dasturlari —
“Yoshlar – kelajagimiz”, “Har bir oila – tadbirkor”, “Ayollar daftari” kabi loyihalar bandlik
siyosatini ijtimoiy yo‘naltirilgan shaklda amalga oshirish imkonini bergan. Natijada, bank sektori
mamlakatda kambag‘allikni qisqartirish va barqaror mehnat bozorini shakllantirishda hal
qiluvchi o‘rin egallagan. Shu bilan birga, tahlillar bank kreditlari hajmining oshishi bandlikka
faqat miqdoriy emas, balki sifat jihatdan ham ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi. Banklar tomonidan
moliyalashtirilgan loyihalarda ish o‘rinlarining o‘rtacha barqarorligi, raqobatbardoshligi va
daromad darajasi yuqoriroq bo‘lgan. Bu holat moliyaviy inklyuziyaning kengayishi bilan bir
qatorda, ishchi kuchining rasmiy mehnat sektoriga o‘tish jarayonini tezlashtirgan. Ayniqsa,
mikromoliyalash va startap kredit liniyalari tufayli o‘zini-o‘zi band qilgan aholining ulushi 2019-
yildagi 11,8 foizdan 2024-yilda 17 foizgacha oshgani kuzatilgan. Bu esa bank sektorining
nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy o‘zgarishlarga ham faol ta’sirini namoyon etadi.
Kredit siyosatining bandlikka ta’siri barqaror bo‘lishi uchun bank tizimidagi moliyaviy
risklar nazorat ostida bo‘lishi lozim. 2020-yilda pandemiya oqibatida muammoli kreditlar (NPL)
darajasining 5,8 foizga chiqishi natijasida banklar riskdan qochish siyosatini kuchaytirgan, bu
esa yangi ish o‘rinlari yaratilish sur’atini pasaytirgan. 2022–2024-yillarda NPL 4 foizdan past
darajada ushlab turilgach, bandlik o‘sish sur’atlari qayta tiklangan. Bu holat kredit portfeli sifati
bilan bandlik siyosati o‘rtasida bilvosita makroiqtisodiy uzatish mexanizmi mavjudligini
ko‘rsatadi. Demak, banklardagi risk-menejmentni takomillashtirish, kredit baholash tizimlarini
mustahkamlash va garovsiz moliyaviy mahsulotlarni kengaytirish bandlikning barqaror o‘sishiga
zamin yaratadi. Xalqaro tajriba tahlillari ham O‘zbekiston amaliyoti bilan uyg‘un natijalarni
ko‘rsatadi. Masalan, Yevropada EIF va OECD tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar kafolatlangan
kredit liniyalari kichik biznes bandligini oshirishda eng samarali vosita ekanini isbotlagan.
Osiyoda esa ADB va ADBI tahlillari raqamli moliyalashtirish va ayollar uchun
mo‘ljallangan kredit dasturlari mehnat bozorini diversifikatsiya qilishda muhim rol
o‘ynayotganini ko‘rsatadi. O‘zbekiston banklari ham xuddi shu yo‘nalishda — raqamli
platformalar asosida mikroqarzlar, tezkor kreditlash va ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirish
mexanizmlarini kengaytirish orqali bandlik siyosatini takomillashtirmoqda. Shunday qilib, bank
sektorining strategik yo‘nalishi iqtisodiy o‘sish bilan bir qatorda ijtimoiy farovonlikni ham
mustahkamlovchi kuch sifatida shakllanmoqda.
Xulosa.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston tijorat banklari so‘nggi yillarda
nafaqat moliyaviy vositachilik, balki iqtisodiy o‘sish va bandlik siyosatining faol ishtirokchisiga
aylandi. Oixrgi yillar davomida banklar tomonidan kichik biznes, oilaviy tadbirkorlik va startap
tashabbuslarini kreditlash hajmining sezilarli oshishi mehnat bozorida ijobiy siljishlarga sabab
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
691
bo‘lgan. Statistik tahlillar kredit hajmi va bandlik o‘rtasida kuchli ijobiy bog‘liqlik mavjudligini
ko‘rsatdi: banklar tomonidan ajratilgan har bir trillion so‘mlik qo‘shimcha kredit o‘rtacha 1,3
mingta yangi ish o‘rni yaratilishiga xizmat qilgan. Shuningdek, imtiyozli va kafolatli kredit
dasturlari
iqtisodiyotning
mehnat
talabini
oshirgan
hamda
aholi
daromadlarini
barqarorlashtirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘lgan. Kelgusida tijorat banklarining
bandlik siyosatidagi o‘rnini kuchaytirish uchun moliyaviy inklyuziyani kengaytirish, raqamli
kreditlash mexanizmlarini joriy etish, risk-menejment tizimini takomillashtirish va ijtimoiy
yo‘naltirilgan kredit liniyalarini rivojlantirish zarur. Ayniqsa, ayollar, yoshlar va qishloq aholisi
uchun mo‘ljallangan moliyaviy dasturlarni kengaytirish iqtisodiyotda barqaror ish o‘rinlari
yaratish va kambag‘allikni qisqartirishga xizmat qiladi. Tijorat banklarining kredit portfeli sifati,
tarmoq diversifikatsiyasi va ijtimoiy samaradorlikka yo‘naltirilgan strategiyasi kelajakda
O‘zbekistonning inklyuziv va barqaror iqtisodiy rivojlanishida muhim tayanch bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Tursunov, H. (2023). Tijorat banklarining kredit portfeli va bandlik o‘rtasidagi iqtisodiy
bog‘liqlik. Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, 5(2), 45–56. Toshkent.
2.
Abdurahmonov, A. (2021). Kredit siyosati va iqtisodiy faollik orqali bandlik. BMA
nashriyoti, Toshkent.
3.
Hasanov, N. (2022). Mikromoliyalash va oilaviy tadbirkorlikning bandlikka ta’siri.
Iqtisodiyot va innovatsiyalar, 4(3), 72–83.
4.
Jo‘rayev, M. (2020). O‘zbekiston bank tizimida imtiyozli kreditlarning ijtimoiy
samaradorligi. Moliyaviy tahlil jurnali, 2(1), 31–42.
5.
Akindinova, N. & Gurvich, E. (2020). Credit cycles and SME employment dynamics in
Russia. Higher School of Economics Journal, 24(3), 211–225.
6.
Kraemer-Eis, H. (2020). SME financing and job creation in Europe. Luxembourg:
European Investment Fund Working Paper.
7.
OECD. (2021). SME and Entrepreneurship Outlook 2021. Paris: OECD Publishing.
8.
Yoshino, N. & Taghizadeh-Hesary, F. (2021). SME finance, growth and employment in
Asia. Tokyo: Asian Development Bank Institute.
9.
Asian Development Bank (ADB). (2023). Financial inclusion and labour market
participation in Asia-Pacific. Manila: ADB Policy Paper.
10.
Autor, D., Dorn, D., & Hanson, G. (2022). The Paycheck Protection Program and
employment effects in the United States. Journal of Economic Perspectives, 36(2), 35–58.
11.
World Bank. (2023). Financial sector and employment in Uzbekistan and Central Asia.
Washington D.C.: World Bank Publications.
12.
International Labour Organization (ILO). (2021). Financial services and decent work
outcomes. Geneva: ILO Report Series.
13.
https://cbu.uz/
