Oktabr, 2025-Yil
377
SHARQ ILM-FANI TARAQQIYOTIDA “MINERALOGIYA”NING O‘RNI
Joʻrayeva Nargiza Farrux qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti
Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17483249
Annotatsiya.
Abu Rayhon Beruniy yozgan asarlari hozirgi kunda ham jahonda odamlar
e'tiboridan qolgan emas. Uning "Mineralogiya"nomi bilan mashhur "Kitob al-jamohir fi ma' rifat
al-javohir "ya'ni tarjimasi "Qimmatbaho javohirlar haqida bilimlar kitobi "ham shular
jumlasidan. Bu asarda 300 dan ortiq minerallar va ularning turlari, xususiyatlari, qoʻllanishi,
vujudga kelish sharoitlari, rangi, fizik xossalari va zichligi haqida batafsil ochib berilgan.
Kalit soʻzlar:
Abu Rayhon Beruniy, Belenskiy, Krachkovskiy, Mineralogiya, metallar, rang,
oltin, zichlik, Hindiston, hikoyatlar.
Аннотация.
Произведения, написанные Абу Райханом Беруни, и сейчас не
ускользнули от внимания людей всего мира. Его книга «Китаб аль-джамохир фи ма'рифат
аль-Джавахир», известная как «Минералогия», является одной из них. В этой работе
подробно объяснены более 300 минералов и их типы, свойства, использование, условия
образования, цвет, физические свойства и плотность.
Ключевые слова:
Абу Райхан Беруни, Беленский, Крачковский, Минералогия,
металлы, цвет, золото, плотность, Индия, истории.
Abstract.
The works written by Abu Rayhan Beruni have not escaped the attention of
people in the world even now. His book "Kitab al-jamohir fi ma' rifat al-jawahir" known as
"Mineralogy" is one of them. In this work, more than 300 minerals and their types, properties,
uses, conditions of formation, color, physical properties and density are explained in detail.
Key words:
Abu Rayhan Beruni, Belensky, Krachkovsky, Mineralogy, metals, color, gold,
density, India, stories.
Sharq uyg‘onish davrining buyuk qomusiy olimi Abu Rayhon Beruniy (973–1048) tabiiy
fanlar, astronomiya, geografiya, tarix, mineralogiya va boshqa sohalarda salmoqli ilmiy meros
qoldirgan. Uning
“Kitob al-jamohir fi ma’rifat al-javohir”
, ya’ni mashhur
“Mineralogiya”
asari o‘rta asr ilm-fani tarixida beqiyos ahamiyatga ega bo‘lgan fundamental tadqiqotdir. Asar
minerallarning tabiatda uchrashi, xossalari, kimyoviy tarkibi, iqtisodiy hamda amaliy ahamiyatini
puxta ilmiy asosda bayon etadi.
Beruniyning ilmiy merosi barcha fan sohalarida oʻz hissasini qoʻshmasdan qolmaydi.
Krachkovskiy taʼbiricha " ...uning qiziqqan ilm sohalaridan koʻra , qiziqmagan sohalarini
sanab oʻtish ancha osondir" deydi. Haqiqatdan ham Beruniy qiziqmagan sohaning oʻzi yoʻq.
Kimyo deysizmi, matematika deysizmi,oʻsimliklar haqida deysizmi,geografiya haqida
deysizmi sanab oxiriga yetolmaysiz.
Beruniyning 150 dan ziyod asar yozgan boʻlsa, bizgacha 27tasi yetib kelgan xolos.
Bulardan Geografiya va geodeziyaga oid "Tahdid" asari, astranomiyaga oid "Qonuni
Maqsudiy", hind xalqi etnografiyasidan xabar beruvchi "Hindiston", dorivor oʻsimliklar
toʻgʻrisidagi "Saydana" Geodeziya va Mineralogiya asarlari shular jumlasidandir.
Oktabr, 2025-Yil
378
"Mineralogiya "kitobiga toʻxtaladigan boʻlsak bu kitob arab tilida yozilgan boʻlib
Belenskiy tomonidan 1963-yil rus tiliga tarjima qilingan. Asar anʼanaga koʻra Allohga hamd bilan
boshlangan. Kitob ikki qismdan iborat boʻlib, birinchisi qimmatbaho toshlar haqida. Unda 33ta
tosh va minerallar haqida ochiq oydin bayon qiladi.
Ikkinchi qismda flizzot—metallar deb nomlanib, bu qismda 12 ta metall toʻgʻrisida soʻz
yuritilgan. Bunday olib qarasak, kitobda hammasi boʻlib yuzga yaqin mineral toshlar va metallar
nomi keltirilgan. Misol uchun simobni oladigan boʻlsak, uning zichligi juda ham yuqori darajada
ekanligini koʻrish mumkin. Shuning uchun Beruniy uni barcha metallarning onasi deb hisoblaydi.
Bundan tashqari oltin, la'l kumush va boshqa barcha qimmatbaho metallarning zichligini
solishtirma ogʻirligini boshqa metallarga nisbatan aniqlagan.
Hikoyalarga keladigan boʻlsak, “Mineralogiya” asarining birinchi qismida 25ta sheʼriy
parcha va 30 ta hikoyalar mavjud. Uning hikoyalarida asosan adolat, haqiqat, toʻgʻri soʻzlik kabi
xislatlar ulugʻlanib, kibr, mugʻombirlik, aldash kabi xislatlar qoralanadi. Uning "Oʻz qadrini
bilgan choʻri " hikoyasida Goʻzal qizlarni choʻrilikka olib kelishibdi.Ular doimo saroyda
yashab,xonni soʻzidan chiqmadilar.
Buning evaziga ularga doimo tillolar, sovgʻa - salomlar berishar ekan oʻsha qizlarni ichida
bir sohibjamol choʻri qiz boʻlgan ekan. U yuborilgan sovgʻa - salomlarni hech birini olmas ekan.
Buni eshitgan podshoh hayratlanibdi, gʻazablanibdi.Sohibjamol choʻri qizga bir qop yoqut
keltirib berishibdi. Qiz unga qiyo ham boqmabti. Shunda podshoh soʻrabti senga nima kerak, shu
yerdan istaganingni ol bari seniki debdi.Shunda qiz podshohni tanladi.
Podshoh ham uni oʻz nikohiga olishga majbur boʻldi. Arslon izidan ,yigit soʻzidan
qaytmaydi deganlaridek, podshoh ham oʻz soʻzida qoladi. Hamma qizni aqlliligiga qolibdi.
Abu Rayhon Beruniy yaratgan “Mineralogiya” asari Sharq ilm-fani tarixida o‘ziga xos
ilmiy maktab yaratgan yuksak durdonadir. Unda minerallarning mohiyati nafaqat amaliy, balki
nazariy nuqtayi nazardan ham chuqur tahlil etilgan. Beruniyning aniq ilmiy metodlari va
kashfiyotlari bugungi zamonaviy geologiya, mineralogiya hamda kimyo fanlarining shakllanishiga
mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qilgan.
Shuning uchun ham “Mineralogiya” asari jahon ilmiy merosining oltin sahifasiga bitilgan
nodir yodgorlik sifatida baholanishi bejiz emas.
Foydalanilgan adabiyotar:
1.
Baxshilloyevna, S.
M.
(2022). BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISHDA
TARBIYACHI
NUTQI
NAMUNA-O’RNAK
VOSITASI
SIFATIDA.
Scientific
Impulse
,
1
(4), 1288-1292.
2.
Baxshilloyevna, S. M. (2022). MAKTABGACHA YOSHIDAGI BOLALAR MA’NAVIY
DUNYOSINI BOYITISHDA “ALPOMISH” DOSTONING O’RNI.
BOSHQARUV VA
ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
2
(2), 146-152.
3.
Sharipova, M. B. (2021). Laylo Mirzo Qizi Muslimova XALQ DOSTONLARINI
O’RGATISHNING AMALIY AHAMIYATI HAMDA DOLZARBLIGI (“ALPOMISH”
DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
, (7).
Oktabr, 2025-Yil
379
4.
Sharipova, M. B., & Muslimova, L. M. Q. (2021). XALQ DOSTONLARINI
O’RGATISHNING AMALIY AHAMIYATI HAMDA DOLZARBLIGI (“ALPOMISH”
DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1130-1134.
5.
Sharipova,
M.
B.
(2021).
Xursand
Nuriddinovna
Mirzayeva
XALQIMIZ
MADANIYATINING HAYOTBAXSH SARCHASHMASI.
Scientific progress
, (7).
6.
Baxshilloyevna, S. M. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING NUTQ
O ‘STIRISHNING ILMIY-NAZARIY AHAMIYATI.
PEDAGOGS jurnali
,
1
(1), 168-168.
7.
Baxshulloyevna, S. M. (2022). «ALPOMISH» DOSTONI-VATANPARVARLIK
FAZILATLARIDAN SABOQ BERUVCHI MAʼNAVIY DURDONA.
Scientific
Impulse
,
1
(4), 1426-1430.
8.
Sharipova,
M.
B.,
&
Ravshanova,
G.
F.
Q.
(2021).
QAHRAMONLIK
DOSTONLARINING O’ZIGA XOSLIGI: MILLIY RUH VA AN’ANALAR.
Scientific
progress
,
2
(7), 1139-1144.
9.
Шарипова, М. Б., & Саьдуллаева, М. Б. К. (2020). РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ
СПОСОБНОСТЕЙ ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ.
Проблемы
педагогики
, (6 (51)), 58-60.
10.
Sharipova, M. (2020). O'quvchi yoshlar tarbiyasida o'lmas an'ana va marosimlarning
ahamiyati.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
11.
Sharipova, M. B., & Nozirova, M. J. Q. (2021). O’ZBEK XALQ DOSTONLARINI
O’QITISHDA KOMPYUTER IMKONIYATLARI.
Scientific progress
,
2
(7), 1102-1108.
12.
Sharipova, M. B., & Farmonova, G. S. Q. (2021). NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN
URF-ODATLAR
TASVIRI
(“ALPOMISH”
DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1125-1129.
13.
Sharipova, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1120-1124.
14.
Sharipova, M. B., & Mirzayeva, X. N. (2021). XALQIMIZ MADANIYATINING
HAYOTBAXSH SARCHASHMASI.
Scientific progress
,
2
(7), 1135-1138.
15.
Шарипова, М. Б., & Неьматова, Ш. Н. (2020). Формирование эстетической культуры
воспитанников дошкольных образовательных учреждений.
Вестник магистратуры
,
(3-3 (102)), 113-114.
16.
Sharipova, M. (2020). Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi ("
Alpomish" dostoni misolida).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
17.
MA’NAVIY, Y. A. R. V., & O’RNI, D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU.
Maktabgacha ta’lim
.
18.
Sharipova, M. B., & Shokirova, N. Z. Q. (2021). «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
Scientific progress
,
2
(7), 1145-1148.
19.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В
ЭПОСЕ «АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
20.
Шарипова,
М.
Б.,
&
Хусаинова,
З.
Х.
ВЕСТНИК
НАУКИ
И
ОБРАЗОВАНИЯ.
ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ Учредители: Олимп
, 106-
108.
