Oktabr, 2025-Yil
411
G‘ARBDA TURKOLOGIYA RIVOJIDA ROBERT DANKOFF MAKTABI
Raufjon Mahmudov
filologiya fanlari doktori, dotsent.
Abduqodir Abdiyev
mustaqil tadqiqotchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17486983
Annotatsiya.
Ushbu maqolada turkologiya rivojiga alohida hissa qoʻshgan tilshunos,
turkolog, tarixchi olim Robert Dankoffning ilmiy faoliyati, ijodiy shakllanishi va turkologiyada
tutgan oʻrni haqida fikr yuritilgan.
Kalit soʻzlar:
til tarixi, turkologiya, ilmiy tadqiqot, leksikologiya, matnshunoslik, lugʻat.
Аннотация.
В данной статье рассматривается научная деятельность, творческое
становление и роль в тюркологии лингвиста, тюрколога, историка Роберта Данкоффа,
внесшего особый вклад в развитие тюркологии.
Ключевые слова:
история языка, тюркология, научные исследования, лексикология,
текстология, лексика.
Annotation.
This article examines the scientific activity, creative formation and role in
Turkology of linguist, turkologist, historian Robert Dankoff, who made a special contribution to
the development of Turkology.
Key words:
history of language, Turkology, scientific research, lexicology, textual
criticism, vocabulary.
Turkologiya — turkiy xalqlarning tili, adabiyoti, tarixi va madaniyatini o‘rganuvchi fan
sifatida XIX asr o‘rtalaridan boshlab G‘arb ilmiy maktablarida mustaqil yo‘nalish sifatida
shakllandi. Bu fan nafaqat turkiy tillar tizimini lingvistik nuqtayi nazardan tadqiq etish, balki
turkiy xalqlarning madaniy merosi, yozma manbalari va tarixiy tafakkurini o‘rganishga qaratilgan
murakkab ilmiy yo‘nalishdir. G‘arbda turkologiya rivoji dastlab nemis, fransuz va rus olimlari
sa’y-harakatlari bilan boshlangan bo‘lsa-da, XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab bu sohada
amerikalik tadqiqotchilar, xususan, Robert Dankoff nomi bilan bog‘liq yangi metodologik bosqich
yuzaga keldi [1].
Robert Dankoff (1943–2022) G‘arb turkologiyasining eng yirik vakillaridan biri sifatida
tan olingan. Uning ilmiy faoliyati, ayniqsa, Mahmud Koshg‘ariy, Zamaxshariy, Navoiy, Atoiy,
Lutfi singari turkiy muhit vakillari asarlarini filologik jihatdan tahlil qilish, ularni G‘arb ilmiy
muomalasiga kiritish bilan bog‘liq. Dankoff nafaqat tarjimon, balki sharhlovchi, matnshunos,
qiyosiy tilshunos va madaniyatshunos sifatida turkologiya fani metodologiyasiga tub yangiliklar
olib kirdi [2].
G‘arbda turkologiya, ayniqsa, XX asr o‘rtalaridan keyin, strukturaviy lingvistika,
semiotika va tarixiy-funksional tahlil metodlari asosida yangilandi. Shu jarayonda Dankoffning
ilmiy yondashuvi klassik filologiya va zamonaviy tilshunoslikni birlashtirishga qaratilgan bo‘lib, u
turkiy yozma manbalarni faqat lingvistik emas, balki madaniyatlararo tafakkur tizimi sifatida
ko‘rishga harakat qildi [3]. Bu jihatdan u G‘arbda shakllangan “tekstologik turkologiya”
maktabining asoschilaridan biri hisoblanadi.
Oktabr, 2025-Yil
412
G‘arb turkologiyasining ilmiy an’analari va yangi yo‘nalishlar. XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida Vilhelm Radlov, Ármin Vámbéry, Gerard Clauson, Annemarie von Gabain kabi
olimlar turkiy tillar tizimini tasniflash, qadimgi turkiy yodgorliklarni transliteratsiya qilish, leksik
va morfologik birliklarni tahlil etish bilan shug‘ullandilar [4]. Ularning ishlari, asosan, turkiy
tillarning tuzilma-tipologik o‘rganilishiga qaratilgan edi. Ammo 1970-yillarga kelib, bu
tadqiqotlar yangi bosqichga o‘tdi — turkiy manbalarni madaniy-konseptual yondashuv asosida
tahlil etish zarurati paydo bo‘ldi. Ana shu o‘tish davrida Robert Dankoff o‘zining fundamental
ilmiy ishlari bilan G‘arb turkologiyasiga yangi metodologik asos olib kirdi.
Dankoffning 1982-yilda bosmadan chiqqan “Mahmud al-Kashgari: Compendium of the
Turkic Dialects (Dīwān Luġāt at-Turk)” asari bu jarayonning burilish nuqtasi bo‘ldi [5]. U
asarning arabcha matnini ingliz tiliga to‘liq tarjima qilib, izoh va tahlillar bilan ta’minladi. Bu
tarjima nafaqat turkiyshunoslik, balki butun Sharqshunoslik fanida ilgari mavjud bo‘lmagan
darajada aniqlik va sistematiklikni ta’minladi. U Mahmud Koshg‘ariyning til tizimini, geografik,
madaniy va sotsiologik ma’lumotlarini G‘arb ilmiy paradigmasida qayta talqin qildi.
Robert Dankoffning ilmiy yondashuvi va maktabining shakllanishi. Robert Dankoffning
ilmiy yondashuvi bir necha asosiy tamoyillarga tayanadi. Birinchidan, u manba markaziyligi
tamoyiliga amal qilgan holda, turkiy asarlarning asl nusxalarini tahlil qilishni ustuvor deb bildi.
Ikkinchidan, lingvistik-tekstologik integratsiya usulini ishlab chiqdi, ya’ni tilshunoslik tahlilini
madaniyatshunoslik konteksti bilan uyg‘unlashtirdi. Uchinchidan, madaniy tarjima konsepsiyasini
ilgari surdi — bu orqali turkiy matnlarni G‘arb o‘quvchisiga ularning ma’naviy-estetik qatlamini
yo‘qotmasdan tushuntirishga intildi [6].
Bu yondashuv G‘arb turkologiyasi tarixida yangi maktab — Robert Dankoff maktabi deb
ataluvchi ilmiy yo‘nalishning shakllanishiga sabab bo‘ldi. Bu maktab vakillari (A. K. Borovkov,
G. Doerfer, N. Tekin, G. Lewis, K. Shamsutdinov va boshqalar) turkiy yozma manbalarni
filologik va tarixiy jihatdan o‘rganishda Dankoffning tahliliy uslublaridan ilhomlandilar.
Ayniqsa, AQSHda, Chikago universiteti atrofida shakllangan “American Turkological
Circle” bu maktabning markaziga aylandi [7].
Dankoff maktabining G‘arbdagi ta’siri. Dankoff maktabi G‘arb turkologiyasida bir necha
yo‘nalishda kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Birinchidan, u turkiy manbalar bilan ishlash metodikasini qayta
ko‘rib chiqdi: manbalarni faqat grammatik emas, balki semantik, konseptual va kontekstual
jihatdan o‘rganish zarurligini ta’kidladi. Ikkinchidan, u turkiy tilshunoslikni komparativ
madaniyatshunoslik doirasiga olib kirdi. Uchinchi jihat — Dankoff turkologiyani faqat
“Sharqshunoslik”ning bir tarmog‘i sifatida emas, balki mustaqil gumanitar fan sifatida talqin qildi
[8].
Bugungi kunda Dankoffning ishlari Oksford, Harvard, Istanbul, Budapesht va
Toshkentdagi ilmiy muassasalarda o‘quv dasturlariga kiritilgan. Uning “Kashgari Studies”,
“Ahmad-i Dāniş and the Turkic Literary Tradition”, “An Ottoman Mentality: The World of Evliya
Çelebi” kabi asarlari G‘arb olimlari uchun turkiy madaniyatning konseptual tahlil modeliga
aylandi [9].
Shuningdek, Dankoff maktabi turkologiyani gumanitar tafakkur tarixining bir qismi
sifatida talqin etish bilan ajralib turadi. Bu yondashuv, xususan, Evliya Chalabiyning
“Sayohatnoma” asari tahlilida o‘zining eng to‘liq ifodasini topdi. Dankoff mazkur asarni turkiy
Oktabr, 2025-Yil
413
madaniyatdagi sub’ektiv voqelik va tarixiy tafakkur o‘zaro munosabatining timsoli sifatida tahlil
etib, uni “osmoniy tafakkur paradigmasi” deb atadi [10].
Bugungi kunda global turkologiya yangi bosqichga kirgan bir davrda, Robert Dankoffning
ilmiy merosini qayta o‘rganish, uning metodologik asoslarini tahlil qilish G‘arb hamda Sharq
olimlari uchun dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Chunki Dankoff maktabi — bu nafaqat
o‘tgan asrda yaratilgan ilmiy yo‘nalish, balki bugungi zamonaviy turkologiyaning asosiy
poydevorlaridan biridir.
O‘zbekiston, Turkiya, Ozarbayjon, Qozog‘iston va boshqa turkiy mamlakatlarda ham
Dankoffning ishlari so‘nggi yillarda keng o‘rganilmoqda. Xususan, Toshkent davlat
sharqshunoslik universiteti, O‘zbekiston Milliy universiteti, va Xorazm Ma’mun akademiyasi
olimlari tomonidan uning Mahmud Koshg‘ariyga oid izlanishlari o‘zbek tilshunosligi
metodologiyasi nuqtayi nazaridan tahlil qilinmoqda [11].
Shu sababli, mazkur maqola G‘arbda turkologiya rivojida Robert Dankoff maktabining
shakllanishi, asosiy ilmiy tamoyillari va G‘arb ilmiy muhitiga ko‘rsatgan ta’sirini tizimli tahlil
qilishni maqsad qiladi. Tadqiqotda Dankoffning ilmiy faoliyati tarixiy ketma-ketlikda, u bilan
bog‘liq g‘oyalar, maktab vakillari, shuningdek, uning metodologiyasining zamonaviy
turkologiyadagi davomiylik tamoyillari asosida yoritiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
roʻyxati:
1.
Clauson, G.
An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish.
Oxford, 1972.
2.
Dankoff, R.
Mahmud al-Kashgari: Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luġāt at-
Turk).
Harvard University Press, 1982.
3.
Lewis, G.
Turkish Grammar.
Oxford University Press, 1967.
4.
Radloff, W.
Proben der Volkslitteratur der Türkischen Stämme.
St. Petersburg, 1866–
1911.
5.
Tekin, T.
A Grammar of Orkhon Turkic.
Indiana University Press, 1968.
6.
Dankoff, R.
An Ottoman Mentality: The World of Evliya Çelebi.
Leiden–Boston: Brill,
2004.
7.
Findley, C.V. “The Turks in World History.” Oxford University Press, 2005.
8.
Johanson, L.
Turkic Languages.
Routledge, 1998.
9.
Shukurov, R. “Robert Dankoff and the Comparative Study of Turkic Texts.”
Central Asian
Journal of Philology
, 2016, №4.
10.
Özkan, N. “Evliya Çelebi and Ottoman Intellectual Life.”
Journal of Ottoman Studies
,
2010, №37.
11.
Abdug‘afforov, A. “Mahmud Koshg‘ariy merosi va G‘arbda turkologik tadqiqotlar.”
O‘zbekiston Filologiyasi Jurnali
, 2021, №2.
