2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
288
ROBERT DANKOFFNING MAHMUD KOSHG‘ARIY VA YUSUF XOS HOJIB
ASARLARIGA OID QIYOSIY TADQIQOTLARI
Raufjon Mahmudov
filologiya fanlari doktori, dotsent.
Abduqodir Abdiyev
mustaqil tadqiqotchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17486381
Annotatsiya.
Ushbu maqolada turkologiya rivojiga alohida hissa qoʻshgan tilshunos,
turkolog, tarixchi olim Robert Dankoffning ilmiy faoliyati, ijodiy shakllanishi va turkologiyada
tutgan oʻrni haqida fikr yuritilgan, uning Mahmud Qoshgʻariy va Yusuf Xos Hojib asarlariga oid
tadqiqotlari oʻrganilgan.
Kalit soʻzlar:
til tarixi, turkologiya, ilmiy tadqiqot, leksikologiya, matnshunoslik, lugʻat.
Аннотация.
В данной статье рассматривается научная деятельность, творческое
становление и роль в тюркологии лингвиста, тюрколога, историка Роберта Данкоффа,
внесшего особый вклад в развитие тюркологии, исследуются его исследования по трудам
Махмуда Кашгари и Юсуфа Хaс-Хаджиба.
Ключевые слова:
история языка, тюркология, научные исследования, лексикология,
текстология, лексика.
Annotation.
This article examines the scientific activity, creative formation and role in
Turkology of linguist, turkologist, historian Robert Dankoff, who made a special contribution to
the development of Turkology, and examines his research on the works of Mahmoud Kashgari and
Yusuf Has-Hajib.
Key words:
history of language, Turkology, scientific research, lexicology, textual
criticism, vocabulary.
1. Mahmud Koshg‘ariy va “Devonu lug‘otit turk”
Mahmud Koshg‘ariyning XI asrda yozgan
“Devonu lug‘otit turk”
asari turkiy xalqlarning
ilk ensiklopedik lug‘ati sifatida beqiyos ahamiyatga ega. Bu asarda nafaqat leksik birliklar, balki
turkiy qabilalarning tarixi, geografiyasi, onomastikasi va madaniyati ham aks etadi.
Robert Dankoff ushbu asarni G‘arb ilmiy muhitiga tanitishda ulkan ish qildi. U 1980-
yillarda Ahmad Ateş va Besim Atalay tarjimalaridan foydalangan holda, “Devon”ni ingliz tiliga
izohli tarjima qilishni boshladi.
2. “Devonu lug‘otit turk” va “Qutadg‘u bilig” o‘rtasidagi qiyosiy tahlil
Dankoffning eng katta ilmiy yutug‘i —
Mahmud Koshg‘ariy
va
Yusuf Xos Hojib
merosini qiyosiy lisoniy jihatdan o‘rganishi bo‘ldi.
Leksik qiyoslash
– “Devon”dagi so‘zlar bilan “Qutadg‘u bilig”dagi leksik qatlamni
solishtirib, umumturkiy va hududiy xususiyatlarni aniqladi.
Terminologiya
– davlat boshqaruvi, ijtimoiy tabaqalar, urf-odatlar bilan bog‘liq
terminlarni ikki asarda qiyoslab ko‘rsatdi.
Onomastika
– shaxs ismlari (antroponimlar), qabila nomlari (etnonimlar) va joy nomlari
(toponimlar)ning ikki manbadagi o‘xshashlik va farqlarini ilmiy sharhladi.
3. Onomastik tadqiqotlari
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
289
Robert Dankoffning turkologiyaga qo‘shgan eng katta hissalaridan biri bu —
onomastika
sohasi
dir. U turkiy xalqlar tarixini va madaniyatini ularning ismlari orqali o‘rganish mumkinligini
isbotladi.
Antroponimika
– “Devon”dagi turkiy shaxs ismlarining ma’nosi, etimologiyasi va
ijtimoiy funksiyasini ochdi. Masalan,
Bilgä
,
Alp
,
Qutluğ
kabi ismlarning qadimiy ijtimoiy
tizimdagi o‘rni.
Toponimika
– Mahmud Koshg‘ariy keltirgan joy nomlari orqali XI asrdagi turkiy
qabilalarning joylashuvini qayta tiklashga urindi.
Etnonimika
–
O‘g‘uz
,
Qipchoq
,
Yaghma
,
Qarluqlar
kabi qabila nomlarining til va
tarixiy manbalardagi o‘rnini lingvistik tahlil qildi.
4. Leksikografiya va lug‘atshunoslikdagi yutuqlari
Dankoff “Devon”ning lug‘atshunoslik tarixidagi ahamiyatini chuqur o‘rgandi. U
quyidagilarni ko‘rsatib berdi:
“Devon” — nafaqat
lug‘at
, balki
madaniy-ensiklopedik asar
;
Koshg‘ariy qo‘llagan
etimologik metod
G‘arbdagi o‘sha davr tilshunoslik usullaridan
ancha ilg‘or bo‘lgan;
Qabila va urug‘ tillarining
dialektal xususiyatlari
ni ko‘rsatib bergani bilan asar hozirgi
sotsiollingvistikaga yaqinlashadi.
Dankoff bu lug‘atning ingliz tiliga to‘liq va mukammal tarjima qilinishiga asos solib,
turkologiyani xalqaro miqyosda yangi bosqichga olib chiqdi.
5. Ilmiy xulosalar
Robert Dankoffning Mahmud Koshg‘ariy va Yusuf Xos Hojib asarlariga oid tadqiqotlari:
turkiy til tarixini
qiyosiy onomastik
va
leksikografik tahlil
orqali yoritdi;
“Devon” va “Qutadg‘u bilig”ni bir-birini to‘ldiruvchi ikki manba sifatida talqin qildi;
turkologiyada
onomastika va lug‘atshunoslik
ning yangi tadqiqot metodlarini joriy etdi.
Robert Dankoffning ilmiy merosi Mahmud Koshg‘ariy va Yusuf Xos Hojib asarlarini
nafaqat alohida, balki o‘zaro qiyosiy holda ham tahlil qilganligi bilan ahamiyatlidir. U turkiy
xalqlar til tarixi, onomastikasi va leksikografiyasi uchun yangi ilmiy ufqlar ochdi.
V. Robert Dankoffning uslubshunoslik, qiyosiy lingvistika va zamonaviy
turkologiyaga qo‘shgan hissasi
1. Uslubshunoslikdagi hissasi
Robert Dankoffning turkologiya sohasidagi izlanishlari faqat leksikografiya va onomastika
bilan chegaralanib qolmadi. U
uslubshunoslik
yo‘nalishida ham muhim tadqiqotlar olib bordi.
U
Nasr va nazm uslubi
ni tahlil qilib, Yusuf Xos Hojibning
“Qutadg‘u bilig”
asaridagi
uslubiy qatlamlarni ilmiy izohladi. Masalan, pand-nasihat, siyosiy-didaktik ohang, diniy-axloqiy
nasihatlar hamda davlat boshqaruviga oid terminlarning o‘ziga xos uslubiy vazifasini ochib berdi.
Mahmud Koshg‘ariy lug‘atidagi
hikoya, maqol, matal
va
she’riy parchalar
ni stilistik
jihatdan sharhlab, ularni turkiy xalqlarning
og‘zaki adabiyoti
va
madaniy uslubi
bilan bog‘ladi.
Uslubiy tahlilda
ma’nodoshlik, qarama-qarshilik va metaforik ifodalar
ning qadimiy
turkiy tafakkurdagi o‘rnini ko‘rsatdi.
Shu bois, Dankoff turkologiyada
stilistik-lisoniy metod
ni mustahkamlagan olim sifatida
qadrlanadi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
290
2. Qiyosiy lingvistika sohasidagi ishlari
Robert Dankoffning eng asosiy xizmati –
qiyosiy-lisoniy tahlil metodini
turkologiyada
keng qo‘llashidir.
U
arabcha, forscha va turkiy
qatlamlarning o‘zaro ta’sirini “Osor ul-boqiya”, “Devonu
lug‘otit turk” va “Qutadg‘u bilig” kabi manbalar asosida tahlil qildi.
Arabcha-hindcha
,
arabcha-forscha
,
arabcha-turkiy
terminlar o‘rtasidagi qiyosiy
kuzatishlar orqali Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq madaniyatlarining
lingvistik o‘zaro
aloqadorligi
ni yoritdi.
U, ayniqsa,
onomastika (ismlar, toponimlar, etnonimlar)
sohasida qiyosiy
tadqiqotlarni rivojlantirdi. Masalan,
Bilgä
,
Tonuqoq
,
Qutluğ
kabi turkiy ismlarni arabcha va
forscha ekvivalentlari bilan qiyoslab, ularning semantik maydonini aniqladi.
Natijada, Dankoffning tadqiqotlari turkologiyada
tarixiy-komparativ metod
ning yangi
bosqichini boshlab berdi.
3. Zamonaviy turkologiyaga qo‘shgan hissasi
Robert Dankoffning ilmiy merosi bugungi turkologiya fanida bir nechta yo‘nalishda
davom etmoqda:
Qiyosiy onomastika
: hozirgi turkologlar shaxs ismlari, joy nomlari va qabila nomlarini
turli manbalarda solishtirishda uning metodologiyasidan foydalanmoqda.
Leksikografiya
: “Devonu lug‘otit turk”ning inglizchaga tarjimasi va izohli talqinlari
G‘arbda turkologik tadqiqotlarning asosiy manbasiga aylangan.
Lingvomadaniyat
: turkiy xalqlarning urf-odatlari, diniy marosimlari, xalqona qarashlari
va til birligi o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganishda Dankoffning ishlari muhim metodologik asos
bo‘lib xizmat qiladi.
Turkiy matnshunoslik
: u qadimiy qo‘lyozmalarni ilmiy izohlar bilan nashr etishga katta
e’tibor qildi va bu yo‘nalish bugungi kungacha davom etmoqda.
4. Ilmiy xulosalar
Robert Dankoffning uslubshunoslik, qiyosiy lingvistika va zamonaviy turkologiyaga
qo‘shgan hissasini quyidagicha umumlashtirish mumkin:
1.
Uslubshunoslik
da – qadimiy turkiy matnlardagi stilistik vositalarni tizimli ravishda
o‘rgandi.
2.
Qiyosiy lingvistika
da – turkiy, arab va fors tillari o‘rtasidagi tarixiy bog‘lanishlarni
ochib berdi.
3.
Zamonaviy turkologiya
da – manbashunoslik, onomastika va lingvomadaniyat
tadqiqotlariga yangi ilmiy asos yaratdi.
VI qism: Robert Dankoffning xalqaro turkologiya maktabidagi o‘rni va uning
merosining bugungi tadqiqotlarda davom ettirilishi
1. Xalqaro turkologiya maktabidagi o‘rni
Robert Dankoff XX asrning ikkinchi yarmida turkologiyaning G‘arbda shakllanishida
muhim o‘rin tutgan olimlardan biridir. U o‘z faoliyati davomida:
Turkiy matnshunoslik maktabini
shakllantirdi. U “Devonu lug‘otit turk”, “Qutadg‘u
bilig” va boshqa manbalarni ingliz tiliga tarjima qilish orqali g‘arbiy turkologiya uchun
ilmiy
asosiy manbalar
ni yaratdi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
291
Qiyosiy-tarixiy metodni
amaliyotga tatbiq etib, G‘arb olimlariga turkiy tillar tarixini
o‘rganishda
ilmiy yondashuv namunasini
ko‘rsatdi.
Chicago turkologiya maktabi
deb atash mumkin bo‘lgan ilmiy muhitni shakllantirdi.
U yerda ko‘plab amerikalik va turk tadqiqotchilar yetishib chiqdi.
Shunday qilib, u nafaqat alohida olim sifatida, balki
xalqaro ilmiy maktab rahnamosi
sifatida ham o‘z izini qoldirdi.
2. Shogirdlari va davomchilari
Dankoff o‘z ilmiy faoliyati davomida ko‘plab yosh tadqiqotchilarni ilmga yetakladi.
Uning shogirdlari turkologiya, uslubshunoslik va qiyosiy-lingvistika sohalarida tadqiqotlar
olib bordi.
Amerika, Turkiya, Germaniya va O‘zbekistonda uning ishlari asosida ilmiy
dissertatsiyalar himoya qilindi.
Bugungi kunda ham ko‘plab tadqiqotchilar turkiy onomastika, qadimiy matnlar va
lingvomadaniyatni tadqiq etishda
Dankoffning metodologik yondashuvini
asos sifatida qabul
qilmoqda.
3. Uning merosining bugungi tadqiqotlarda davom etishi
Robert Dankoffning ilmiy merosi hozirgi turkologiya tadqiqotlarida keng qo‘llanilmoqda:
Tarjima maktabi
: uning inglizchadagi izohli tarjimalari bugungi tadqiqotchilar uchun
asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
Lingvomadaniyat
: zamonaviy tilshunoslikda til va madaniyat o‘zaro ta’sirini
o‘rganishda Dankoffning ishlari fundamental o‘rin tutadi.
Qiyosiy onomastika
: yangi ilmiy izlanishlarda shaxs ismlari, joy nomlari va qabila
nomlari Dankoff asos solgan metodlar bilan o‘rganilmoqda.
Tarixiy lingvistika
: u ochib bergan usullar bugungi kunda turkiy tillarning kelib chiqishi,
o‘zaro aloqalari va taraqqiyotini aniqlashda qo‘llanmoqda.
4. Ilmiy anjumanlarda e’tirof etilishi
Robert Dankoff xalqaro turkologiya anjumanlarida ko‘p bora ma’ruzalar qilgan. Uning
ishlari:
Turkiyada
– turkologiya tarixining eng muhim bo‘g‘ini sifatida;
Markaziy Osiyoda
– qadimiy turkiy manbalarni G‘arb ilmiy jamoasiga tanitgan olim
sifatida;
Yevropa va AQShda
– qiyosiy lingvistikaning yetakchi vakili sifatida e’tirof etilgan.
Bugungi kunda ham xalqaro ilmiy anjumanlarda Dankoffning merosiga bag‘ishlangan
maxsus sessiyalar o‘tkazilmoqda.
5. Umumiy xulosalar
Robert Dankoffning xalqaro turkologiyadagi o‘rni va merosi quyidagicha
umumlashtiriladi:
1.
U
xalqaro turkologiya maktabini shakllantirgan
olimdir.
2.
U
turkiy matnlarni g‘arb ilmiy muomalasiga kiritib
, yangi izlanishlar uchun
mustahkam zamin yaratdi.
3.
Uning metodologiyasi bugungi
lingvistik, tarixiy va madaniy tadqiqotlarda asosiy
qo‘llanma
sifatida xizmat qilmoqda.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
292
4.
Shogirdlari va davomchilari orqali uning merosi
ilmiy an’ana sifatida yashab
kelmoqda
.
VI. Robert Dankoffning xalqaro turkologiya maktabidagi o‘rni va uning merosining
bugungi tadqiqotlarda davom ettirilishi
1. Xalqaro turkologiya maktabidagi o‘rni
Robert Dankoff XX asrning ikkinchi yarmida turkologiyaning G‘arbda shakllanishida
muhim o‘rin tutgan olimlardan biridir. U o‘z faoliyati davomida:
Turkiy matnshunoslik maktabini
shakllantirdi. U “Devonu lug‘otit turk”, “Qutadg‘u
bilig” va boshqa manbalarni ingliz tiliga tarjima qilish orqali g‘arbiy turkologiya uchun
ilmiy
asosiy manbalar
ni yaratdi.
Qiyosiy-tarixiy metodni
amaliyotga tatbiq etib, G‘arb olimlariga turkiy tillar tarixini
o‘rganishda
ilmiy yondashuv namunasini
ko‘rsatdi.
Chicago turkologiya maktabi
deb atash mumkin bo‘lgan ilmiy muhitni shakllantirdi.
U yerda ko‘plab amerikalik va turk tadqiqotchilar yetishib chiqdi.
Shunday qilib, u nafaqat alohida olim sifatida, balki
xalqaro ilmiy maktab rahnamosi
sifatida ham o‘z izini qoldirdi.
2. Shogirdlari va davomchilari
Dankoff o‘z ilmiy faoliyati davomida ko‘plab yosh tadqiqotchilarni ilmga yetakladi.
Uning shogirdlari turkologiya, uslubshunoslik va qiyosiy-lingvistika sohalarida tadqiqotlar
olib bordi.
Amerika, Turkiya, Germaniya va O‘zbekistonda uning ishlari asosida ilmiy
dissertatsiyalar himoya qilindi.
Bugungi kunda ham ko‘plab tadqiqotchilar turkiy onomastika, qadimiy matnlar va
lingvomadaniyatni tadqiq etishda
Dankoffning metodologik yondashuvini
asos sifatida qabul
qilmoqda.
3. Uning merosining bugungi tadqiqotlarda davom etishi
Robert Dankoffning ilmiy merosi hozirgi turkologiya tadqiqotlarida keng qo‘llanilmoqda:
Tarjima maktabi
: uning inglizchadagi izohli tarjimalari bugungi tadqiqotchilar uchun
asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
Lingvomadaniyat
: zamonaviy tilshunoslikda til va madaniyat o‘zaro ta’sirini
o‘rganishda Dankoffning ishlari fundamental o‘rin tutadi.
Qiyosiy onomastika
: yangi ilmiy izlanishlarda shaxs ismlari, joy nomlari va qabila
nomlari Dankoff asos solgan metodlar bilan o‘rganilmoqda.
Tarixiy lingvistika
: u ochib bergan usullar bugungi kunda turkiy tillarning kelib chiqishi,
o‘zaro aloqalari va taraqqiyotini aniqlashda qo‘llanmoqda.
4. Ilmiy anjumanlarda e’tirof etilishi
Robert Dankoff xalqaro turkologiya anjumanlarida ko‘p bora ma’ruzalar qilgan. Uning
ishlari:
Turkiyada
– turkologiya tarixining eng muhim bo‘g‘ini sifatida;
Markaziy Osiyoda
– qadimiy turkiy manbalarni G‘arb ilmiy jamoasiga tanitgan olim
sifatida;
Yevropa va AQShda
– qiyosiy lingvistikaning yetakchi vakili sifatida e’tirof etilgan.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
293
Bugungi kunda ham xalqaro ilmiy anjumanlarda Dankoffning merosiga bag‘ishlangan
maxsus sessiyalar o‘tkazilmoqda.
5. Umumiy xulosalar
Robert Dankoffning xalqaro turkologiyadagi o‘rni va merosi quyidagicha
umumlashtiriladi:
1.
U
xalqaro turkologiya maktabini shakllantirgan
olimdir.
2.
U
turkiy matnlarni g‘arb ilmiy muomalasiga kiritib
, yangi izlanishlar uchun
mustahkam zamin yaratdi.
3.
Uning metodologiyasi bugungi
lingvistik, tarixiy va madaniy tadqiqotlarda asosiy
qo‘llanma
sifatida xizmat qilmoqda.
4.
Shogirdlari va davomchilari orqali uning merosi
ilmiy an’ana sifatida yashab
kelmoqda
.
